Ja 468: Janasandhajātakavaṇṇanā

Dasa {4.176} khalū ti idaṁ satthā jetavane viharanto kosalarañño ovādatthāya kathesi. Ekasmiñhi kāle rājā issariyamadamatto kilesasukhanissito vinicchayam-pi na paṭṭhapesi, buddhupaṭṭhānam-pi pamajji. So ekadivase dasabalaṁ anussaritvā: “Satthāraṁ vandissāmī” ti bhuttapātarāso rathavaramāruyha vihāraṁ gantvā satthāraṁ vanditvā nisīdi. Atha naṁ satthā: “Kiṁ mahārāja ciraṁ na paññāyasī” ti vatvā: “Bahukiccatāya no bhante buddhupaṭṭhānassa okāso na jāto” ti vutte: “Mahārāja, mādise nāma ovādadāyake sabbaññubuddhe dhuravihāre viharante ayuttaṁ tava pamajjituṁ, raññā nāma rājakiccesu appamattena bhavitabbaṁ, raṭṭhavāsīnaṁ mātāpitusamena agatigamanaṁ pahāya dasa rājadhamme akopentena rajjaṁ kāretuṁ vaṭṭati, rañño hi dhammikabhāve sati parisāpissa dhammikā honti, anacchariyaṁ kho panetaṁ, yaṁ mayi anusāsante tvaṁ dhammena rajjaṁ kāreyyāsi, porāṇakapaṇḍitā anusāsakaācariye avijjamāne pi attano matiyāva tividhasucaritadhamme patiṭṭhāya mahājanassa dhammaṁ desetvā saggapathaṁ pūrayamānā agamaṁsū” ti vatvā tena yācito atītaṁ āhari.

Atīte bārāṇasiyaṁ brahmadatte rajjaṁ kārente bodhisatto tassa aggamahesiyā kucchimhi nibbatti, “janasandhakumāro” tissa nāmaṁ kariṁsu. Athassa vayappattassa takkasilato sabbasippāni uggaṇhitvā āgatakāle rājā sabbāni bandhanāgārāni sodhāpetvā uparajjaṁ adāsi. So aparabhāge pitu accayena rajje patiṭṭhāya catūsu nagaradvāresu nagaramajjhe rājadvāre cāti cha dānasālāyo kārāpetvā divase divase cha satasahassāni pariccajitvā sakalajambudīpaṁ saṅkhobhetvā mahādānaṁ pavattento bandhanāgārāni niccaṁ vivaṭāni kārāpetvā dhammabhaṇḍikaṁ sodhāpetvā catūhi saṅgahavatthūhi lokaṁ saṅgaṇhanto pañca sīlāni {4.177} rakkhanto uposathavāsaṁ vasanto dhammena rajjaṁ kāresi. Antarantarā ca raṭṭhavāsino sannipātāpetvā: “Dānaṁ detha, sīlaṁ samādiyatha, bhāvanaṁ bhāvetha, dhammena kammante ca vohāre ca payojetha, daharakāle yeva sippāni uggaṇhatha, dhanaṁ uppādetha, gāmakūṭakammaṁ vā pisuṇavācākammaṁ vā mā karittha, caṇḍā pharusā mā ahuvattha, mātupaṭṭhānaṁ pitupaṭṭhānaṁ pūretha, kule jeṭṭhāpacāyino bhavathā” ti dhammaṁ desetvā mahājane sucaritadhamme patiṭṭhāpesi. So ekadivasaṁ pannarasīuposathe samādinnuposatho: “Mahājanassa bhiyyo hitasukhatthāya appamādavihāratthāya dhammaṁ desessāmī” ti cintetvā nagare bheriṁ carāpetvā attano orodhe ādiṁ katvā sabbanagarajanaṁ sannipātāpetvā rājaṅgaṇe alaṅkaritvā alaṅkataratanamaṇḍapamajjhe supaññattavarapallaṅke nisīditvā: “Ambho, nagaravāsino tumhākaṁ tapanīye ca atapanīye ca dhamme desessāmi, appamattā hutvā ohitasotā sakkaccaṁ suṇāthā” ti vatvā dhammaṁ desesi.

Satthā saccaparibhāvitaṁ mukharatanaṁ vivaritvā taṁ dhammadesanaṁ madhurena sarena kosalarañño āvi karonto:

1. Dasa khalu imāni ṭhānāni, yāni pubbe akaritvā,
Sa pacchā manutappati, iccevāha janasandho.

2. Aladdhā vittaṁ tappati, pubbe asamudānitaṁ,
Na pubbe dhanamesissaṁ, iti pacchānutappati.

3. Sakyarūpaṁ pure santaṁ, mayā sippaṁ na sikkhitaṁ,
Kicchā vutti asippassa, iti pacchānutappati.

4. Kūṭavedī pure āsiṁ, pisuṇo piṭṭhimaṁsiko,
Caṇḍo ca pharuso cā pi, iti pacchānutappati.

5. Pāṇātipātī {4.178} pure āsiṁ, luddo cā pi anāriyo,
Bhūtānaṁ nāpacāyissaṁ, iti pacchānutappati.

6. Bahūsu vata santīsu, anāpādāsu itthisu,
Paradāraṁ asevissaṁ, iti pacchānutappati.

7. Bahumhi vata santamhi, annapāne upaṭṭhite,
Na pubbe adadaṁ dānaṁ, iti pacchānutappati.

8. Mātaraṁ pitaraṁ cā pi, jiṇṇakaṁ gatayobbanaṁ,
Pahu santo na posissaṁ, iti pacchānutappati.

9. Ācariyamanusatthāraṁ, sabbakāmarasāharaṁ,
Pitaraṁ atimaññissaṁ, iti pacchānutappati.

10. Samaṇe brāhmaṇe cā pi, sīlavante bahussute,
Na pubbe payirupāsissaṁ, iti pacchānutappati.

11. Sādhu hoti tapo ciṇṇo, santo ca payirupāsito,
Na ca pubbe tapo ciṇṇo, iti pacchānutappati.

12. Yo ca etāni ṭhānāni, yoniso paṭipajjati,
Karaṁ purisakiccāni, sa pacchā nānutappatī ti.

Imā gāthā āha.

Tattha ṭhānānī ti kāraṇāni. Pubbe ti paṭhamam-eva akaritvā. Sa pacchā manutappatī ti so paṭhamaṁ kattabbānaṁ akārako puggalo pacchā idhaloke pi paraloke pi tappati kilamati. “Pacchā vā anutappatī” ti pi pāṭho. Iccevāhā ti iti evaṁ āhāti padacchedo, iti evaṁ rājā janasandho avoca. Iccassuhāti pi pāṭho. Tattha assu-kāro nipātamattaṁ iti assu āhāti padacchedo. Idāni tāni dasa tapanīyakāraṇāni pakāsetuṁ bodhisattassa dhammakathā hoti. Tattha pubbe ti paṭhamam-eva taruṇakāle parakkamaṁ katvā asamudānitaṁ asambhataṁ dhanaṁ mahallakakāle alabhitvā tappati socati, pare ca sukhite disvā sayaṁ dukkhaṁ jīvanto: “Pubbe dhanaṁ na pariyesissan”-ti evaṁ pacchā anutappati, tasmā mahallakakāle sukhaṁ jīvitukāmā daharakāle yeva dhammikāni kasikammādīni katvā dhanaṁ pariyesathāti dasseti.

Pure santan-ti pure daharakāle ācariye payirupāsitvā mayā kātuṁ sakyarūpaṁ samānaṁ hatthisippādikaṁ kiñci sippaṁ na {4.179} sikkhitaṁ. Kicchā ti mahallakakāle asippassa dukkhā jīvitavutti, neva sakkā tadā sippaṁ sikkhituṁ, tasmā mahallakakāle sukhaṁ jīvitukāmā taruṇakāle yeva sippaṁ sikkhathāti dasseti. Kuṭavedī ti kūṭajānanako gāmakūṭako vā lokassa anatthakārako vā tulākūṭādikārako vā kūṭaṭṭakārako vā ti attho. Āsin-ti evarūpo ahaṁ pubbe ahosiṁ. Pisuṇo ti pesuññakāraṇo. Piṭṭhimaṁsiko ti lañjaṁ gahetvā asāmike sāmike karonto paresaṁ piṭṭhimaṁsakhādako. Iti pacchā ti evaṁ maraṇamañce nipanno anutappati, tasmā sace niraye na vasitukāmāttha, mā evarūpaṁ pāpakammaṁ karitthāti ovadati.

Luddo ti dāruṇo. Anāriyo ti na ariyo nīcasamācāro. Nāpacāyissan-ti khantimettānuddayavasena nīcavuttiko nāhosiṁ. Sesaṁ purimanayeneva yojetabbaṁ. Anāpādāsū ti āpādānaṁ āpādo, pariggahoti attho. Natthi āpādo yāsaṁ tā anāpādā, aññehi akatapariggahāsū ti attho. Upaṭṭhite ti paccupaṭṭhite. Na pubbe ti ito pubbe dānaṁ na adadaṁ. Pahu santo ti dhanabalenā pi kāyabalenā pi posituṁ samattho paṭibalo samāno. Ācariyan-ti ācāre sikkhāpanato idha pitā: “Ācariyo” ti adhippeto. Anusatthāran-ti anusāsakaṁ. Sabbakāmarasāharan-ti sabbe vatthukāmarase āharitvā positāraṁ. Atimaññissan-ti tassa ovādaṁ agaṇhanto atikkamitvā maññissaṁ.

Na pubbe ti ito pubbe dhammikasamaṇabrāhmaṇe pi gilānāgilāne pi cīvarādīni datvā appaṭijagganena na payirupāsissaṁ. Tapo ti sucaritatapo. Santo ti tīhi dvārehi upasanto sīlavā. Idaṁ vuttaṁ hoti: tividhasucaritasaṅkhāto tapo ciṇṇo evarūpo ca upasanto payirupāsito nāma sādhu sundaro. Na pubbe ti mayā daharakāle evarūpo tapo na ciṇṇo, iti pacchā jarājiṇṇo maraṇabhayatajjito anutappati socati. Sace tumhe evaṁ na socitukāmā, tapokammaṁ karothāti vadati. Yo ca etānī ti yo pana etāni dasa kāraṇāni paṭhamam-eva upāyena paṭipajjati samādāya vattati, purisehi kattabbāni dhammikakiccāni karonto so appamādavihārī puriso pacchā nānutappati, somanassappatto va hotīti.

Iti {4.180} mahāsatto anvaddhamāsaṁ iminā niyāmena mahājanassa dhammaṁ desesi. Mahājano pissa ovāde ṭhatvā tāni dasa ṭhānāni pūretvā saggaparāyaṇo va ahosi.

Satthā imaṁ dhammadesanaṁ āharitvā: “Evaṁ, mahārāja, porāṇakapaṇḍitā anācariyakā pi attano matiyāva dhammaṁ desetvā mahājanaṁ saggapathe patiṭṭhāpesun”-ti vatvā jātakaṁ samodhānesi: “tadā parisā buddhaparisā ahesuṁ, janasandharājā pana aham-eva ahosin”-ti.

Janasandhajātakavaṇṇanā pañcamā