Ja 471: Meṇḍakapañhajātakavaṇṇanā

Meṇḍakapañhajātakaṁ umaṅgajātake (Ja. 542) āvi bhavissati.

Aparasmiṁ divase rājā katapātarāso pāsādassa dīghantare caṅkamanto vātapānantarena olokento ekaṁ eḷakañca sunakhañca mittasanthavaṁ karontaṁ addasa. So kira eḷako hatthisālaṁ gantvā hatthissa purato khittaṁ anāmaṭṭhatiṇaṁ khādi. Atha naṁ hatthigopakā pothetvā nīhariṁsu. So viravitvā palāyi. Atha naṁ eko puriso vegenāgantvā piṭṭhiyaṁ daṇḍena tiriyaṁ pahari. So piṭṭhiṁ onāmetvā vedanāppatto hutvā gantvā rājagehassa mahābhittiṁ nissāya piṭṭhikāya nipajji. Taṁ divasam-eva rañño mahānase aṭṭhicammādīni khāditvā vaḍḍhitasunakho bhattakārake bhattaṁ sampādetvā bahi ṭhatvā sarīre sedaṁ nibbāpente macchamaṁsagandhaṁ ghāyitvā taṇhaṁ adhivāsetuṁ asakkonto mahānasaṁ pavisitvā bhājanapidhānaṁ pātetvā maṁsaṁ {6.350} khādi. Atha bhattakārako bhājanasaddena pavisitvā taṁ disvā dvāraṁ pidahitvā taṁ leḍḍudaṇḍādīhi pothesi. So khāditamaṁsaṁ mukheneva chaḍḍetvā viravitvā nikkhami. Bhattakārako pi tassa nikkhantabhāvaṁ ñatvā anubandhitvā piṭṭhiyaṁ daṇḍena tiriyaṁ pahari. So vedanāppatto piṭṭhiṁ onāmetvā ekaṁ pādaṁ ukkhipitvā eḷakassa nipannaṭṭhānam-eva pāvisi. Atha naṁ eḷako: “Samma, kiṁ piṭṭhiṁ onāmetvā āgacchasi, kiṁ te vāto vijjhatī” ti pucchi. Sunakho pi: “Tvam-pi piṭṭhiṁ onāmetvā nipannosi, kiṁ te vāto vijjhatī” ti pucchi. Te aññamaññaṁ attano pavattiṁ ārocesuṁ.

Atha naṁ eḷako pucchi: “Kiṁ pana tvaṁ puna bhattagehaṁ gantuṁ sakkhissasi sammā” ti? “Na sakkhissāmi, samma, gatassa me jīvitaṁ natthī” ti. “Tvaṁ pana puna hatthisālaṁ gantuṁ sakkhissasī” ti. “Mayā pi tattha gantuṁ na sakkā, gatassa me jīvitaṁ natthī” ti. Te: “Kathaṁ nu kho mayaṁ idāni jīvissāmā” ti upāyaṁ cintesuṁ. Atha naṁ eḷako āha: “sace mayaṁ samaggavāsaṁ vasituṁ sakkoma, attheko upāyo” ti. “Tena hi kathehī” ti. “Samma, tvaṁ ito paṭṭhāya hatthisālaṁ yāhi, “nāyaṁ tiṇaṁ khādatī” ti tayi hatthigopakā āsaṅkaṁ na karissanti, tvaṁ mama tiṇaṁ āhareyyāsi. Aham-pi bhattagehaṁ pavisissāmi, “nāyaṁ maṁsakhādako” ti bhattakārako mayi āsaṅkaṁ na karissati, ahaṁ te maṁsaṁ āharissāmī” ti. Te: “Sundaro upāyo” ti ubho pi sampaṭicchiṁsu. Sunakho hatthisālaṁ gantvā tiṇakalāpaṁ ḍaṁsitvā āgantvā mahābhittipiṭṭhikāya ṭhapesi. Itaro pi bhattagehaṁ gantvā maṁsakhaṇḍaṁ mukhapūraṁ ḍaṁsitvā ānetvā tattheva ṭhapesi. Sunakho maṁsaṁ khādi, eḷako tiṇaṁ khādi. Te iminā upāyena samaggā sammodamānā mahābhittipiṭṭhikāya vasanti. Rājā tesaṁ mittasanthavaṁ disvā cintesi: “Adiṭṭhapubbaṁ vata me kāraṇaṁ diṭṭhaṁ, ime paccāmittā hutvā pi samaggavāsaṁ vasanti. Idaṁ kāraṇaṁ gahetvā pañhaṁ katvā pañca paṇḍite pucchissāmi, imaṁ pañhaṁ ajānantaṁ raṭṭhā pabbājessāmi, taṁ jānantassa ‘evarūpo paṇḍito natthī’ ti {6.351} mahāsakkāraṁ karissāmi. Ajja tāva avelā, sve upaṭṭhānaṁ āgatakāle pucchissāmī” ti. So punadivase paṇḍitesu āgantvā nisinnesu pañhaṁ pucchanto imaṁ gāthamāha.

1. Yesaṁ na kadāci bhūtapubbaṁ, sakhyaṁ sattapadampimasmi loke,
Jātā amittā duve sahāyā, paṭisandhāya caranti kissa hetū ti.

Idañca pana vatvā puna evamāha:

2. Yadi me ajja pātarāsakāle, pañhaṁ na sakkuṇeyyātha vattumetaṁ,
Raṭṭhā pabbājayissāmi vo sabbe, na hi mattho duppaññajātikehī ti.

Tadā pana senako aggāsane nisinno ahosi, paṇḍito pana pariyante nisinno. So taṁ pañhaṁ upadhārento tamatthaṁ adisvā cintesi: “Ayaṁ rājā dandhadhātuko imaṁ pañhaṁ cintetvā saṅkharituṁ asamattho, kiñcideva, tena diṭṭhaṁ bhavissati, ekadivasaṁ okāsaṁ labhanto imaṁ pañhaṁ nīharissāmi, senako kenaci upāyena ajjekadivasamattaṁ adhivāsāpetū” ti. Itare pi cattāro paṇḍitā andhakāragabbhaṁ paviṭṭhā viya na kiñci passiṁsu. Senako: “Kā nu kho mahosadhassa pavattī” ti bodhisattaṁ olokesi. So pi taṁ olokesi. Senako bodhisattassa olokitākāreneva tassa adhippāyaṁ ñatvā: “Paṇḍitassa pi na upaṭṭhāti, tenekadivasaṁ okāsaṁ icchati, pūressāmissa manorathan”-ti cintetvā raññā saddhiṁ vissāsena mahāhasitaṁ hasitvā: “Kiṁ, mahārāja, sabbeva amhe pañhaṁ kathetuṁ asakkonte raṭṭhā pabbājessasi, etam-pi ‘eko gaṇṭhipañho’ ti tvaṁ sallakkhesi, na mayaṁ etaṁ kathetuṁ na sakkoma, apica kho thokaṁ adhivāsehi. Gaṇṭhipañho esa, na sakkoma mahājanamajjhe kathetuṁ, ekamante cintetvā pacchā tumhākaṁ kathessāma {6.352}, okāsaṁ no dehī” ti mahāsattaṁ oloketvā imaṁ gāthādvayamāha:

3. Mahājanasamāgamamhi ghore, janakolāhalasaṅgamamhi jāte,
Vikkhittamanā anekacittā, pañhaṁ na sakkuṇoma vattumetaṁ.

4. Ekaggacittāva ekamekā, rahasi gatā atthaṁ nicintayitvā,
Paviveke sammasitvāna dhīrā, atha vakkhanti janinda etamatthan-ti.

Rājā tassa kathaṁ sutvā anattamano hutvāpi: “Sādhu cintetvā kathetha, akathente pana vo pabbājessāmī” ti tajjesi yeva. Cattāro paṇḍitā pāsādā otariṁsu. Senako itare āha: “sammā, rājā sukhumapañhaṁ pucchi, akathite mahantaṁ bhayaṁ bhavissati, sappāyabhojanaṁ bhuñjitvā sammā upadhārethā” ti. Te attano attano gehaṁ gatā. Paṇḍito pi uṭṭhāya udumbaradeviyā santikaṁ gantvā: “Devi, ajja vā hiyyo vā rājā kattha ciraṁ aṭṭhāsī” ti pucchi. “Tāta, dīghantare vātapānena olokento caṅkamatī” ti. Tato paṇḍito cintesi: “Raññā iminā passena kiñci diṭṭhaṁ bhavissatī” ti. So tattha gantvā bahi olokento eḷakasunakhānaṁ kiriyaṁ disvā: “Ime disvā raññā pañho abhisaṅkhato” ti sanniṭṭhānaṁ katvā gehaṁ gato. Itare pi tayo cintetvā kiñci adisvā senakassa santikaṁ agamaṁsu. So te pucchi: “Diṭṭho vo pañho” ti. “Na diṭṭho ācariyā” ti. “Yadi evaṁ rājā vo pabbājessati, kiṁ karissathā” ti? “Tumhehi pana diṭṭho” ti? “Aham-pi na passāmī” ti. “Tumhesu apassantesu mayaṁ kiṁ passāma, rañño pana santike ‘cintetvā kathessāmā’ ti sīhanādaṁ naditvā āgatamhā, akathite amhe rājā kujjhissati, kiṁ karoma, ayaṁ pañho na sakkā amhehi daṭṭhuṁ {6.353}, paṇḍitena pana sataguṇaṁ sahassaguṇaṁ satasahassaguṇaṁ katvā cintito bhavissati, etha tassa santikaṁ gacchāmā” ti te cattāro paṇḍitā bodhisattassa gharadvāraṁ āgatabhāvaṁ ārocāpetvā: “Pavisantu paṇḍitā” ti vutte gehaṁ pavisitvā paṭisanthāraṁ katvā ekamantaṁ ṭhitā mahāsattaṁ pucchiṁsu: “Kiṁ pana, paṇḍita, cintito pañho” ti? “Āma, cintito, mayi acintente añño ko cintayissatī” ti. “Tena hi paṇḍita amhākam-pi kathethā” ti.

Paṇḍito: “Sacāhaṁ etesaṁ na kathessāmi, rājā te raṭṭhā pabbājessati, maṁ pana sattahi ratanehi pūjessati, ime andhabālā mā vinassantu, kathessāmi tesan”-ti cintetvā te cattāro pi nīcāsane nisīdāpetvā añjaliṁ paggaṇhāpetvā raññā diṭṭhataṁ ajānāpetvā: “Raññā pucchitakāle evaṁ katheyyāthā” ti catunnam-pi catasso gāthāyo bandhitvā pāḷim-eva uggaṇhāpetvā uyyojesi. Te dutiyadivase rājupaṭṭhānaṁ gantvā paññattāsane nisīdiṁsu. Rājā senakaṁ pucchi: “Ñāto te, senaka, pañho” ti? “Mahārāja, mayi ajānante añño ko jānissatī” ti. “Tena hi kathehī” ti. “Suṇātha devā” ti so uggahitaniyāmeneva gāthamāha.

5. Uggaputtarājaputtiyānaṁ, urabbhassa maṁsaṁ piyaṁ manāpaṁ,
Na sunakhassa te adenti maṁsaṁ, atha meṇḍassa suṇena sakhyamassā ti.

Gāthaṁ vatvā pi senako atthaṁ na jānāti. Rājā pana attano diṭṭhabhāvena pajānāti, tasmā: “Senakena tāva ñāto” ti pukkusaṁ pucchi. So pissa: “Kiṁ aham-pi apaṇḍito” ti vatvā uggahitaniyāmeneva gāthamāha.

6. Cammaṁ vihananti eḷakassa, assapiṭṭhattharassukhassa hetu,
Na ca te sunakhassa attharanti, atha meṇḍassa suṇena sakhyamassā ti.

Tassa pi {6.354} attho apākaṭo yeva. Rājā pana attano pākaṭattā: “Iminā pi pukkusena ñāto” ti kāmindaṁ pucchi. So pi uggahitaniyāmeneva gāthamāha.

7. Āvellitasiṅgiko hi meṇḍo, na ca sunakhassa visāṇakāni atthi,
Tiṇabhakkho maṁsabhojano ca, atha meṇḍassa suṇena sakhyamassā ti.

Rājā: “Iminā pi ñāto” ti devindaṁ pucchi. So pi uggahitaniyāmeneva gāthamāha.

8. Tiṇamāsi palāsamāsi meṇḍo, na ca sunakho tiṇamāsi no palāsaṁ,
Gaṇheyya suṇo sasaṁ biḷāraṁ, atha meṇḍassa suṇena sakhyamassā ti.

Atha rājā paṇḍitaṁ pucchi: “tāta, tvam-pi imaṁ pañhaṁ jānāsī” ti? “Mahārāja, avīcito yāva bhavaggā maṁ ṭhapetvā ko añño etaṁ jānissatī” ti. “Tena hi kathehī” ti. “Suṇa mahārājā” ti tassa pañhassa attano pākaṭabhāvaṁ pakāsento gāthādvayamāha:

9. Aṭṭhaḍḍhapado catuppadassa, meṇḍo aṭṭhanakho adissamāno,
Chādiyamāharatī ayaṁ imassa, maṁsaṁ āharatī ayaṁ amussa.

10. Pāsādavaragato videhaseṭṭho, vītihāraṁ aññamaññabhojanānaṁ,
Addakkhi kira sakkhikaṁ janindo, bubhukkassa puṇṇaṁmukhassa cetan-ti.

Rājā itarehi bodhisattaṁ nissāya ñātabhāvaṁ ajānanto: “Pañca paṇḍitā attano attano ñāṇabalena jāniṁsū” ti maññamāno somanassappatto hutvā imaṁ gāthamāha.

11. Lābhā vata me anapparūpā, yassa medisā paṇḍitā kulamhi,
Pañhassa gambhīragataṁ nipuṇamatthaṁ, paṭivijjhanti subhāsitena dhīrā ti.

Atha nesaṁ: “Tuṭṭhena nāma tuṭṭhākāro kattabbo” ti taṁ karonto imaṁ gāthamāha.

12. Assatarirathañca ekamekaṁ, phītaṁ gāmavarañca ekamekaṁ,
Sabbesaṁ vo dammi paṇḍitānaṁ, paramappatītamano subhāsitenā ti.

Iti vatvā tesaṁ taṁ sabbaṁ dāpesi.

Dvādasanipāte meṇḍakapañho niṭṭhito

Meṇḍakapañhajātakavaṇṇanā aṭṭhamā