Ja 473: Mittāmittajātakavaṇṇanā

Kāni kammānī ti idaṁ satthā jetavane viharanto kosalarañño atthacarakaṁ amaccaṁ ārabbha kathesi. So kira rañño bahūpakāro ahosi. Athassa rājā atirekasammānaṁ kāresi. Avasesā naṁ asahamānā: “Deva, asuko nāma amacco tumhākaṁ anatthakārako” ti paribhindiṁsu. Rājā taṁ pariggaṇhanto kiñci dosaṁ adisvā: “Ahaṁ imassa kiñci dosaṁ na passāmi, kathaṁ nu kho sakkā mayā imassa mittabhāvaṁ vā amittabhāvaṁ vā jānitun”-ti cintetvā: “Imaṁ pañhaṁ ṭhapetvā tathāgataṁ {4.197} añño jānituṁ na sakkhissati, gantvā pucchissāmī” ti bhuttapātarāso satthāraṁ upasaṅkamitvā: “Bhante, kathaṁ nu kho sakkā purisena attano mittabhāvaṁ vā amittabhāvaṁ vā jānitun”-ti pucchi. Atha naṁ satthā: “Pubbe pi mahārāja, paṇḍitā imaṁ pañhaṁ cintetvā paṇḍite pucchitvā tehi kathitavasena ñatvā amitte vajjetvā mitte seviṁsū” ti vatvā tena yācito atītaṁ āhari.

Atīte bārāṇasiyaṁ brahmadatte rajjaṁ kārente bodhisatto tassa atthadhammānusāsako amacco ahosi. Tadā bārāṇasirañño ekaṁ atthacarakaṁ amaccaṁ sesā paribhindiṁsu. Rājā tassa dosaṁ apassanto: “Kathaṁ nu kho sakkā mittaṁ vā amittaṁ vā ñātun”-ti mahāsattaṁ pucchanto paṭhamaṁ gāthamāha.

1. Kāni kammāni kubbānaṁ, kathaṁ viññū parakkame,
Amittaṁ jāneyya medhāvī, disvā sutvā ca paṇḍito ti.

Tassattho: kāni kammāni karontaṁ medhāvī paṇḍito puriso cakkhunā disvā vā sotena sutvā vā: “Ayaṁ mayhaṁ amitto” ti jāneyya, tassa jānanatthāya kathaṁ viññū parakkameyyāti.

Athassa amittalakkhaṇaṁ kathento āha:

2. Na naṁ umhayate disvā, na ca naṁ paṭinandati,
Cakkhūni cassa na dadāti, paṭilomañca vattati.

3. Amitte tassa bhajati, mitte tassa na sevati,
Vaṇṇakāme nivāreti, akkosante pasaṁsati.

4. Guyhañca tassa nakkhāti, tassa guyhaṁ na gūhati,
Kammaṁ tassa na vaṇṇeti, paññassa nappasaṁsati.

5. Abhave nandati tassa, bhave tassa na nandati,
Accheraṁ bhojanaṁ laddhā, tassa nuppajjate sati,
Tato naṁ nānukampati, aho so pi labheyyito.

6. Iccete soḷasākārā, amittasmiṁ patiṭṭhitā,
Yehi amittaṁ jāneyya, disvā sutvā ca paṇḍito ti.

Mahāsatto imā pañca gāthā vatvāna puna:

7. Kāni {4.198} kammāni kubbānaṁ, kathaṁ viññū parakkame,
Mittaṁ jāneyya medhāvī, disvā sutvā ca paṇḍito ti.

Imāya gāthāya mittalakkhaṇaṁ puṭṭho sesagāthā abhāsi:

8. Pavutthaṁ tassa sarati, āgataṁ abhinandati,
Tato kelāyito hoti, vācāya paṭinandati.

9. Mitte tasseva bhajati, amitte tassa na sevati,
Akkosante nivāreti, vaṇṇakāme pasaṁsati.

10. Guyhañca tassa akkhāti, tassa guyhañca gūhati,
Kammañca tassa vaṇṇeti, paññaṁ tassa pasaṁsati.

11. Bhave ca nandati tassa, abhave tassa na nandati,
Accheraṁ bhojanaṁ laddhā, tassa uppajjate sati,
Tato naṁ anukampati, aho so pi labheyyito.

12. Iccete soḷasākārā, mittasmiṁ suppatiṭṭhitā,
Yehi mittañca jāneyya, disvā sutvā ca paṇḍito ti.

Tattha na naṁ umhayate disvā ti taṁ mittaṁ mittapatirūpako disvā sitaṁ na karoti, pahaṭṭhākāraṁ na dasseti. Na ca naṁ paṭinandatī ti tassa kathaṁ paggaṇhanto na paṭinandati na tussati. Cakkhūni cassa na dadātī ti olokentaṁ na oloketi. Paṭilomañcā ti tassa kathaṁ paṭippharati paṭisattu hoti. Vaṇṇakāme ti tassa vaṇṇaṁ bhaṇante. Nakkhātī ti attano guyhaṁ tassa na ācikkhati. Kammaṁ tassā ti tena katakammaṁ na vaṇṇayati. Paññassā ti assa paññaṁ nappasaṁsati, ñāṇasampadaṁ na pasaṁsati. Abhave ti avaḍḍhiyaṁ. Tassa nuppajjate satī ti tassa mittapatirūpakassa: “Mama mittassa pi ito dassāmī” ti sati na uppajjati. Nānukampatī ti muducittena na cinteti. Labheyyito ti labheyya ito. Ākārā ti kāraṇāni. Pavutthan-ti videsagataṁ. Kelāyito ti kelāyati mamāyati pattheti piheti icchatī ti attho. Vācāyā ti madhuravacanena taṁ samudācaranto paṭinandati tussati. Sesaṁ vuttapaṭipakkhanayena veditabbaṁ.

Rājā {4.199} mahāsattassa kathāya attamano hutvā tassa mahantaṁ yasaṁ adāsi.

Satthā imaṁ dhammadesanaṁ āharitvā: “Evaṁ, mahārāja, pubbepesa pañho samuṭṭhahi, paṇḍitāva naṁ kathayiṁsu, imehi dvattiṁsāya ākārehi mittāmitto jānitabbo” ti vatvā jātakaṁ samodhānesi: “tadā rājā ānando ahosi, paṇḍitāmacco pana aham-eva ahosin”-ti.

Mittāmittajātakavaṇṇanā dasamā

Jātakuddānaṁ:

Kuṇālaṁ bhaddasālañca, samuddavāṇija paṇḍitaṁ,
Janasandhaṁ mahākaṇhaṁ, kosiyaṁ sirimantakaṁ.

Padumaṁ mittāmittañca, iccete dasa jātake,
Saṅgāyiṁsu mahātherā, dvādasamhi nipātake.

Dvādasakanipātavaṇṇanā niṭṭhitā