Ja 490: Pañcuposathajātakavaṇṇanā

Appossukko dāni tuvaṁ kapotā ti idaṁ satthā jetavane viharanto uposathike pañcasate upāsake ārabbha kathesi. Tadā hi satthā dhammasabhāyaṁ catuparisamajjhe alaṅkatabuddhāsane nisīditvā muducittena parisaṁ oloketvā: “Ajja upāsakānaṁ kathaṁ paṭicca desanā samuṭṭhahissatī” ti ñatvā upāsake āmantetvā: “Uposathikattha upāsakā” ti pucchitvā: “Āma, bhante” ti vutte: “Sādhu vo kataṁ, uposatho nāmesa porāṇakapaṇḍitānaṁ vaṁso, porāṇakapaṇḍitā hi rāgādikilesaniggahatthaṁ uposathavāsaṁ vasiṁsū” ti vatvā tehi yācito atītaṁ āhari.

Atīte magadharaṭṭhādīnaṁ tiṇṇaṁ raṭṭhānaṁ antare aṭavī ahosi. Bodhisatto magadharaṭṭhe brāhmaṇamahāsālakule nibbattitvā vayappatto kāme pahāya nikkhamitvā taṁ aṭaviṁ pavisitvā assamaṁ katvā isipabbajjaṁ pabbajitvā vāsaṁ kappesi. Tassa pana assamassa avidūre ekasmiṁ veḷugahane attano bhariyāya saddhiṁ kapotasakuṇo {4.326} vasati, ekasmiṁ vammike ahi, ekasmiṁ vanagumbe siṅgālo, ekasmiṁ vanagumbe accho. Te cattāro pi kālena kālaṁ isiṁ upasaṅkamitvā dhammaṁ suṇanti.

Athekadivasaṁ kapoto bhariyāya saddhiṁ kulāvakā nikkhamitvā gocarāya pakkāmi. Tassa pacchato gacchantiṁ kapotiṁ eko seno gahetvā palāyi. Tassā viravasaddaṁ sutvā kapoto nivattitvā olokento taṁ tena hariyamānaṁ passi. Seno pi naṁ viravantiṁ yeva māretvā khādi. Kapoto tāya viyogena rāgapariḷāhena pariḍayhamāno cintesi: “Ayaṁ rāgo maṁ ativiya kilameti, na idāni imaṁ aniggahetvā gocarāya pakkamissāmī” ti. So gocarapathaṁ pacchinditvā tāpasassa santikaṁ gantvā rāganiggahāya uposathaṁ samādiyitvā ekamantaṁ nipajji.

Sappo pi: “Gocaraṁ pariyesissāmī” ti vasanaṭṭhānā nikkhamitvā paccantagāme gāvīnaṁ vicaraṇaṭṭhāne gocaraṁ pariyesati. Tadā gāmabhojakassa sabbaseto maṅgalausabho gocaraṁ gahetvā ekasmiṁ vammikapāde jaṇṇunā patiṭṭhāya siṅgehi mattikaṁ gaṇhanto kīḷati, sappo gāvīnaṁ padasaddena bhīto taṁ vammikaṁ pavisituṁ pakkanto. Atha naṁ usabho pādena akkami. So taṁ kujjhitvā ḍaṁsi, usabho tattheva jīvitakkhayaṁ patto. Gāmavāsino: “Usabho kira mato” ti sutvā sabbe ekato āgantvā roditvā kanditvā taṁ gandhamālādīhi pūjetvā āvāṭe nikhaṇitvā pakkamiṁsu. Sappo tesaṁ gatakāle nikkhamitvā: “Ahaṁ kodhaṁ nissāya imaṁ jīvitā voropetvā mahājanassa hadaye sokaṁ pavesesiṁ, na dāni imaṁ kodhaṁ aniggahetvā gocarāya pakkamissāmī” ti cintetvā nivattitvā taṁ assamaṁ gantvā kodhaniggahāya uposathaṁ samādiyitvā ekamantaṁ nipajji.

Siṅgālo pi gocaraṁ pariyesanto ekaṁ matahatthiṁ disvā: “Mahā me gocaro laddho” ti tuṭṭho gantvā soṇḍāyaṁ ḍaṁsi, thambhe daṭṭhakālo viya ahosi. Tattha assādaṁ alabhitvā dante ḍaṁsi, pāsāṇe daṭṭhakālo viya ahosi. Kucchiyaṁ ḍaṁsi, kusule daṭṭhakālo viya ahosi. Naṅguṭṭhe ḍaṁsi, ayasalāke {4.327} daṭṭhakālo viya ahosi. Vaccamagge ḍaṁsi, ghatapūve daṭṭhakālo viya ahosi. So lobhavasena khādanto antokucchiyaṁ pāvisi, tattha chātakāle maṁsaṁ khādati, pipāsitakāle lohitaṁ pivati, nipajjanakāle antāni ca papphāsañca avattharitvā nipajji. So: “Idheva me annapānañca sayanañca nipphannaṁ, aññattha kiṁ karissāmī” ti cintetvā tattheva abhirato bahi anikkhamitvā antokucchiyaṁ yeva vasi. Aparabhāge vātātapena hatthikuṇape sukkhante karīsamaggo pihito, siṅgālo antokucchiyaṁ nipajjamāno appamaṁsalohito paṇḍusarīro hutvā nikkhamanamaggaṁ na passi. Athekadivasaṁ akālamegho vassi, karīsamaggo temiyamāno mudu hutvā vivaraṁ dassesi. Siṅgālo chiddaṁ disvā: “Aticiramhi kilanto, iminā chiddena palāyissāmī” ti karīsamaggaṁ sīsena pahari. Tassa sambādhaṭṭhānena vegena nikkhantassa sinnasarīrassa sabbāni lomāni karīsamagge laggāni, tālakando viya nillomasarīro hutvā nikkhami. So: “Lobhaṁ nissāya mayā idaṁ dukkhaṁ anubhūtaṁ, na dāni imaṁ aniggahetvā gocaraṁ gaṇhissāmī” ti cintetvā taṁ assamaṁ gantvā lobhaniggahatthāya uposathaṁ samādiyitvā ekamantaṁ nipajji.

Accho pi araññā nikkhamitvā atricchābhibhūto mallaraṭṭhe paccantagāmaṁ gato. Gāmavāsino: “Accho kira āgato” ti dhanudaṇḍādihatthā nikkhamitvā tena paviṭṭhaṁ gumbaṁ parivāresuṁ. So mahājanena parivāritabhāvaṁ ñatvā nikkhamitvā palāyi, palāyantam-eva taṁ dhanūhi ceva daṇḍādīhi ca pothesuṁ. So bhinnena sīsena lohitena galantena attano vasanaṭṭhānaṁ gantvā: “Idaṁ dukkhaṁ mama atricchālobhavasena uppannaṁ, na dāni imaṁ aniggahetvā gocaraṁ gaṇhissāmī” ti cintetvā taṁ assamaṁ gantvā atricchāniggahāya uposathaṁ samādiyitvā {4.328} ekamantaṁ nipajji.

Tāpaso pi attano jātiṁ nissāya mānavasiko hutvā jhānaṁ uppādetuṁ na sakkoti. Atheko paccekabuddho tassa mānanissitabhāvaṁ ñatvā: “Ayaṁ na lāmakasatto, buddhaṅkuro esa, imasmiṁ yeva bhaddakappe sabbaññutaṁ pāpuṇissati, imassa mānaniggahaṁ katvā samāpattinibbattanākāraṁ karissāmī” ti tasmiṁ paṇṇasālāya nisinne yeva uttarahimavantato āgantvā tassa pāsāṇaphalake nisīdi. So nikkhamitvā taṁ attano āsane nisinnaṁ disvā mānanissitabhāvena anattamano hutvā taṁ upasaṅkamitvā accharaṁ paharitvā: “Nassa, vasala, kāḷakaṇṇi, muṇḍaka, samaṇaka, kimatthaṁ mama nisinnaphalake nisinnosī” ti āha. Atha naṁ so: “Sappurisa, kasmā mānanissitosi, ahaṁ paṭividdhapaccekabodhiñāṇo, tvaṁ imasmiṁ yeva bhaddakappe sabbaññubuddho bhavissasi, buddhaṅkurosi, pāramiyo pūretvā āgato aññaṁ ettakaṁ nāma kālaṁ atikkamitvā buddho bhavissasi, buddhattabhāve ṭhito siddhattho nāma bhavissasī” ti nāmañca gottañca kulañca aggasāvakādayo ca sabbe ācikkhitvā: “Kimatthaṁ tvaṁ mānanissito hutvā pharuso hosi, nayidaṁ tava anucchavikan”-ti ovādamadāsi. So tena evaṁ vutto pi neva naṁ vandi, na ca: “Kadāhaṁ buddho bhavissāmī” ti ādīni pucchi. Atha naṁ paccekabuddho: “Tava jātiyā mama guṇānaṁ mahantabhāvaṁ jāna, sace sakkosi, ahaṁ viya ākāse vicarāhī” ti vatvā ākāse uppatitvā attano pādapaṁsuṁ tassa jaṭāmaṇḍale vikiranto uttarahimavantam-eva gato.

Tāpaso tassa gatakāle saṁvegappatto hutvā: “Ayaṁ samaṇo evaṁ garusarīro vātamukhe khittatūlapicu viya ākāse pakkhando, ahaṁ jātimānena evarūpassa paccekabuddhassa neva pāde vandiṁ, na ca: “Kadāhaṁ buddho bhavissāmī’ ti pucchiṁ, jāti nāmesā kiṁ karissati, imasmiṁ loke sīlacaraṇam-eva mahantaṁ, ayaṁ kho pana {4.329} me māno vaḍḍhanto nirayaṁ upanessati, na idāni imaṁ mānaṁ aniggahetvā phalāphalatthāya gamissāmī” ti paṇṇasālaṁ pavisitvā mānaniggahāya uposathaṁ samādāya kaṭṭhattharikāya nisinno mahāñāṇo kulaputto mānaṁ niggahetvā kasiṇaṁ vaḍḍhetvā abhiññā ca samāpattiyo ca nibbattetvā nikkhamitvā caṅkamanakoṭiyaṁ pāsāṇaphalake nisīdi. Atha naṁ kapotādayo upasaṅkamitvā vanditvā ekamantaṁ nisīdiṁsu. Mahāsatto kapotaṁ pucchi: “Tvaṁ aññesu divasesu na imāya velāya āgacchasi, gocaraṁ pariyesasi, kiṁ nu kho ajja uposathiko jātosī” ti? “Āma bhante” ti. Atha naṁ: “Kena kāraṇenā” ti pucchanto paṭhamaṁ gāthamāha.

1. Appossukko dāni tuvaṁ kapota, vihaṅgama na tava bhojanattho,
Khudaṁ pipāsaṁ adhivāsayanto, kasmā bhavaṁposathiko kapotā ti.

Tattha appossukko ti nirālayo. Na tava bhojanattho ti kiṁ ajja tava bhojanena attho natthi.

Taṁ sutvā kapoto dve gāthā abhāsi:

2. Ahaṁ pure giddhigato kapotiyā, asmiṁ padesasmimubho ramāma,
Athaggahī sākuṇiko kapotiṁ, akāmako tāya vinā ahosiṁ.

3. Nānābhavā vippayogena tassā, manomayaṁ vedana vedayāmi,
Tasmā ahaṁposathaṁ pālayāmi, rāgo mamaṁ mā punarāgamāsī ti.

Tattha ramāmā ti imasmiṁ bhūmibhāge kāmaratiyā ramāma. Sākuṇiko ti senasakuṇo.

Kapotena {4.330} attano uposathakamme vaṇṇite mahāsatto sappādīsu ekekaṁ pucchi. Te pi yathābhūtaṁ byākariṁsu:

4. Anujjugāmī uragā dujivha, dāṭhāvudho ghoravisosi sappa,
Khudaṁ pipāsaṁ adhivāsayanto, kasmā bhavaṁposathiko nu dīgha.

5. Usabho ahū balavā gāmikassa, calakkakū vaṇṇabalūpapanno,
So maṁ akkami taṁ kupito aḍaṁsiṁ, dukkhābhituṇṇo maraṇaṁ upāgā.

6. Tato janā nikkhamitvāna gāmā, kanditvā roditvā apakkamiṁsu,
Tasmā ahaṁposathaṁ pālayāmi, kodho mamaṁ mā punarāgamāsi.

7. Matāna maṁsāni bahū susāne, manuññarūpaṁ tava bhojane taṁ,
Khudaṁ pipāsaṁ adhivāsayanto, kasmā bhavaṁposathiko siṅgāla.

8. Pavisi kucchiṁ mahato gajassa, kuṇape rato hatthimaṁsesu giddho,
Uṇho ca vāto tikhiṇā ca rasmiyo, te sosayuṁ tassa karīsamaggaṁ.

9. Kiso ca paṇḍū ca ahaṁ bhadante, na me ahū nikkhamanāya maggo,
Mahā ca megho sahasā pavassi, so temayī tassa karīsamaggaṁ.

10. Tato ahaṁ nikkhamisaṁ bhadante, cando yathā rāhumukhā pamutto,
Tasmā {4.331} ahaṁposathaṁ pālayāmi, lobho mamaṁ mā punarāgamāsi.

11. Vammīkathūpasmiṁ kipillikāni, nippothayanto tuvaṁ pure carāsi,
Khudaṁ pipāsaṁ adhivāsayanto, kasmā bhavaṁposathiko nu accha.

12. Sakaṁ niketaṁ atihīḷayāno, atricchatā mallagāmaṁ agacchiṁ,
Tato janā nikkhamitvāna gāmā, kodaṇḍakena paripothayiṁsu maṁ.

13. So bhinnasīso ruhiramakkhitaṅgo, paccāgamāsiṁ sakaṁ niketaṁ,
Tasmā ahaṁposathaṁ pālayāmi, atricchatā mā punarāgamāsī ti.

Tattha anujjugāmīti ādīhi taṁ ālapati. Calakkakū ti calamānakakudho. Dukkhābhituṇṇo ti so usabho dukkhena abhituṇṇo āturo hutvā. Bahū ti bahūni. Pavisī ti pāvisiṁ. Rasmiyo ti sūriyarasmiyo. Nikkhamisan-ti nikkhamiṁ. Kipillikānī ti upacikāyo. Nippothayanto ti khādamāno. Atihīḷayāno ti atimaññanto nindanto garahanto. Kodaṇḍakenā ti dhanudaṇḍakehi ceva muggarehi ca.

Evaṁ te cattāro pi attano uposathakammaṁ vaṇṇetvā uṭṭhāya mahāsattaṁ vanditvā: “Bhante, tumhe aññesu divasesu imāya velāya phalāphalatthāya gacchatha, ajja agantvā kasmā uposathikatthā” ti pucchantā gāthamāhaṁsu:

14. Yaṁ no apucchittha tuvaṁ bhadante, sabbeva byākarimha yathāpajānaṁ,
Mayam-pi pucchāma tuvaṁ bhadante, kasmā bhavaṁposathiko nu brahme ti.

So pi {4.332} nesaṁ byākāsi:

15. Anūpalitto mama assamamhi, paccekabuddho muhuttaṁ nisīdi,
So maṁ avedī gatimāgatiñca, nāmañca gottaṁ caraṇañca sabbaṁ.

16. Evampahaṁ na vandi tassa pāde, na cā pi naṁ mānagatena pucchiṁ,
Tasmā ahaṁposathaṁ pālayāmi, māno mamaṁ mā punarāgamāsī ti.

Tattha yaṁ no ti yaṁ atthaṁ tvaṁ amhe apucchi. Yathāpajānan-ti attano pajānananiyāmena taṁ mayaṁ byākarimha. Anūpalitto ti sabbakilesehi alitto. So maṁ avedī ti so mama idāni gantabbaṭṭhānañca gataṭṭhānañca: “Anāgate tvaṁ evaṁnāmo buddho bhavissasi evaṁgotto, evarūpaṁ te sīlacaraṇaṁ bhavissatī” ti evaṁ nāmañca gottañca caraṇañca sabbaṁ maṁ avedi jānāpesi, kathesī ti attho. Evampahaṁ na vandī ti evaṁ kathentassa pi tassa ahaṁ attano mānaṁ nissāya pāde na vandinti.

Evaṁ mahāsatto attano uposathakāraṇaṁ kathetvā te ovaditvā uyyojetvā paṇṇasālaṁ pāvisi, itare pi yathāṭṭhānāni agamaṁsu. Mahāsatto aparihīnajjhāno brahmalokaparāyaṇo ahosi, itare ca tassovāde ṭhatvā saggaparāyaṇā ahesuṁ.

Satthā imaṁ dhammadesanaṁ āharitvā: “Evaṁ upāsakā, uposatho nāmesa porāṇakapaṇḍitānaṁ vaṁso, upavasitabbo uposathavāso” ti vatvā jātakaṁ samodhānesi: “tadā kapoto anuruddho ahosi, accho kassapo, siṅgālo moggallāno, sappo sāriputto, tāpaso pana aham-eva ahosin”-ti.

Pañcuposathajātakavaṇṇanā sattamā