Ja 491: Mahāmorajātakavaṇṇanā

Sace hi tyāhaṁ dhanahetu gāhito ti idaṁ satthā jetavane viharanto ekaṁ ukkaṇṭhitabhikkhuṁ ārabbha kathesi. Tañhi bhikkhuṁ satthā: “Saccaṁ kira tvaṁ {4.333} ukkaṇṭhitosī” ti pucchitvā: “Saccaṁ, bhante” ti vutte: “Bhikkhu ayaṁ nandīrāgo tādisaṁ kiṁ nāma nālolessati, na hi sineruubbāhanakavāto sāmante purāṇapaṇṇassa lajjati, pubbe satta vassasatāni antokilesasamudācāraṁ vāretvā viharante visuddhasattepesa ālolesiyevā” ti vatvā atītaṁ āhari.

Atīte bārāṇasiyaṁ brahmadatte rajjaṁ kārente bodhisatto paccantapadese morasakuṇiyā kucchimhi paṭisandhiṁ aggahesi. Gabbhe paripākagate mātā gocarabhūmiyaṁ aṇḍaṁ pātetvā pakkāmi. Aṇḍañca nāma mātu arogabhāve sati aññasmiṁ dīghajātikādiparipanthe ca avijjamāne na nassati. Tasmā taṁ aṇḍaṁ kaṇikāramakulaṁ viya suvaṇṇavaṇṇaṁ hutvā pariṇatakāle attano dhammatāya bhijji, suvaṇṇavaṇṇo moracchāpo nikkhami. Tassa dve akkhīni jiñjukāphalasadisāni, tuṇḍaṁ pavāḷavaṇṇaṁ, tisso rattarājiyo gīvaṁ parikkhipitvā piṭṭhimajjhena agamaṁsu. So vayappatto bhaṇḍasakaṭamattasarīro abhirūpo ahosi. Taṁ sabbe nīlamorā sannipatitvā rājānaṁ katvā parivārayiṁsu.

So ekadivasaṁ udakasoṇḍiyaṁ pānīyaṁ pivanto attano rūpasampattiṁ disvā cintesi: “Ahaṁ sabbamorehi atirekarūpasobho, sacāhaṁ imehi saddhiṁ manussapathe vasissāmi, paripantho me uppajjissati, himavantaṁ gantvā ekako va phāsukaṭṭhāne vasissāmī” ti. So rattibhāge moresu paṭisallīnesu kañci ajānāpetvā uppatitvā himavantaṁ pavisitvā tisso pabbatarājiyo atikkamma catutthāya pabbatarājiyā ekasmiṁ araññe padumasañchanno jātassaro atthi, tassa avidūre ekaṁ pabbataṁ nissāya ṭhito mahānigrodharukkho atthi, tassa sākhāya nilīyi. Tassa pana pabbatassa vemajjhe manāpā guhā atthi. So tattha vasitukāmo hutvā tassā pamukhe pabbatatale nilīyi. Taṁ pana ṭhānaṁ neva heṭṭhābhāgena abhiruhituṁ, na uparibhāgena otarituṁ sakkā, biḷāladīghajātikamanussabhayehi {4.334} vimuttaṁ. So: “Idaṁ me phāsukaṭṭhānan”-ti taṁ divasaṁ tattheva vasitvā punadivase pabbataguhāto uṭṭhāya pabbatamatthake puratthābhimukho nisinno udentaṁ sūriyamaṇḍalaṁ disvā attano divārakkhāvaraṇatthāya: “Udetayaṁ cakkhumā ekarājā” ti parittaṁ katvā gocarabhūmiyaṁ otaritvā gocaraṁ gahetvā sāyaṁ āgantvā pabbatamatthake pacchābhimukho nisinno atthaṅgataṁ sūriyamaṇḍalaṁ disvā attano rattirakkhāvaraṇatthāya: “Apetayaṁ cakkhumā ekarājā” ti parittaṁ katvā etenupāyena vasati.

Atha naṁ ekadivasaṁ eko luddaputto araññe vicaranto pabbatamatthake nisinnaṁ moraṁ disvā attano nivesanaṁ āgantvā maraṇāsannakāle puttaṁ āha: “tāta, catutthāya pabbatarājiyā araññe suvaṇṇavaṇṇo moro atthi, sace rājā pucchati, ācikkheyyāsī” ti. Athekasmiṁ divase bārāṇasirañño khemā nāma aggamahesī paccūsakāle supinaṁ passi. Evarūpo supino ahosi: “suvaṇṇavaṇṇo moro dhammaṁ deseti, sā sādhukāraṁ datvā dhammaṁ suṇāti, moro dhammaṁ desetvā uṭṭhāya pakkāmi”. Sā: “Morarājā gacchati, gaṇhatha nan”-ti vadantī yeva pabujjhi, pabujjhitvā ca pana supinabhāvaṁ ñatvā: “Supinoti vutte rājā na ādaraṁ karissati, ‘dohaḷo me’ ti vutte karissatī” ti cintetvā dohaḷinī viya hutvā nipajji. Atha naṁ rājā upasaṅkamitvā pucchi: “Bhadde, kiṁ te aphāsukan”-ti. “Dohaḷo me uppanno” ti. “Kiṁ icchasi bhadde” ti? “Suvaṇṇavaṇṇassa morassa dhammaṁ sotuṁ devā” ti. “Bhadde, kuto evarūpaṁ moraṁ lacchāmī” ti? “Deva, sace na labhāmi, jīvitaṁ me natthī” ti. “Bhadde, mā cintayi, sace katthaci atthi, labhissasī” ti rājā naṁ assāsetvā gantvā rājāsane nisinno amacce pucchi: “Ambho, devī suvaṇṇavaṇṇassa morassa dhammaṁ sotukāmā, morā {4.335} nāma suvaṇṇavaṇṇā hontī” ti? “Brāhmaṇā jānissanti devā” ti.

Rājā brāhmaṇe pakkosāpetvā pucchi. Brāhmaṇā evamāhaṁsu: “Mahārāja jalajesu macchakacchapakakkaṭakā, thalajesu migā haṁsā morā tittirā ete tiracchānagatā ca manussā ca suvaṇṇavaṇṇā hontīti amhākaṁ lakkhaṇamantesu āgatan”-ti. Rājā attano vijite luddaputte sannipātetvā: “Suvaṇṇavaṇṇo moro vo diṭṭhapubbo” ti pucchi. Sesā: “Na diṭṭhapubbo” ti āhaṁsu. Yassa pana pitarā ācikkhitaṁ, so āha: “mayā pi na diṭṭhapubbo, pitā pana me ‘asukaṭṭhāne nāma suvaṇṇavaṇṇo moro atthī’ ti kathesī” ti. Atha naṁ rājā: “Samma, mayhañca deviyā ca jīvitaṁ dinnaṁ bhavissati, gantvā taṁ bandhitvā ānehī” ti bahuṁ dhanaṁ datvā uyyojesi. So puttadārassa dhanaṁ datvā tattha gantvā mahāsattaṁ disvā pāse oḍḍetvā: “Ajja bajjhissati, ajja bajjhissatī” ti abajjhitvāva mato, devī pi patthanaṁ alabhantī matā. Rājā: “Taṁ moraṁ nissāya piyabhariyā me matā” ti kujjhitvā kodhavasiko hutvā: “Himavante catutthāya pabbatarājiyā suvaṇṇavaṇṇo moro carati, tassa maṁsaṁ khāditvā ajarā amarā hontī” ti suvaṇṇapaṭṭe likhāpetvā taṁ paṭṭaṁ sāramañjūsāyaṁ ṭhapetvā kālamakāsi.

Atha añño rājā ahosi. So suvaṇṇapaṭṭe akkharāni disvā: “Ajaro amaro bhavissāmī” ti tassa gahaṇatthāya ekaṁ luddaputtaṁ pesesi. So pi tattheva mato. Evaṁ cha rājaparivaṭṭā gatā, cha luddaputtā himavante yeva matā. Sattamena pana raññā pesito sattamo luddo: “Ajja ajjevā” ti satta saṁvaccharāni bajjhituṁ asakkonto cintesi: “Kiṁ nu kho imassa morarājassa pāde pāsassa asañcaraṇakāraṇan”-ti? Atha naṁ pariggaṇhanto sāyaṁpātaṁ parittaṁ karontaṁ disvā: “Imasmiṁ ṭhāne añño moro natthi, iminā brahmacārinā bhavitabbaṁ, brahmacariyānubhāvena {4.336} ceva parittānubhāvena cassa pādo pāse na bajjhatī” ti nayato pariggahetvā paccantajanapadaṁ gantvā ekaṁ moriṁ bandhitvā yathā sā accharāya pahaṭāya vassati, pāṇimhi pahaṭe naccati, evaṁ sikkhāpetvā ādāya gantvā bodhisattassa parittakaraṇato puretaram-eva pāsaṁ oḍḍetvā accharaṁ paharitvā moriṁ vassāpesi. Moro tassā saddaṁ suṇi, tāvadevassa satta vassasatāni sannisinnakileso phaṇaṁ karitvā daṇḍena pahaṭāsīviso viya uṭṭhahi. So kilesāturo hutvā parittaṁ kātuṁ asakkuṇitvāva vegena tassā santikaṁ gantvā pāse pādaṁ pavesento yeva ākāsā otari. Satta vassasatāni asañcaraṇakapāso taṅkhaṇaññeva sañcaritvā pādaṁ bandhi.

Atha naṁ luddaputto yaṭṭhiagge olambantaṁ disvā cintesi: “Imaṁ morarājaṁ cha luddaputtā bandhituṁ nāsakkhiṁsu, aham-pi satta vassāni nāsakkhiṁ, ajja panesa imaṁ moriṁ nissāya kilesāturo hutvā parittaṁ kātuṁ asakkuṇitvā āgamma pāse baddho heṭṭhāsīsako olambati, evarūpo me sīlavā kilamito, evarūpaṁ rañño paṇṇākāratthāya netuṁ ayuttaṁ, kiṁ me raññā dinnena sakkārena, vissajjessāmi nan”-ti. Puna cintesi: “Ayaṁ nāgabalo thāmasampanno mayi upasaṅkamante ‘esa maṁ māretuṁ āgacchatī’ ti maraṇabhayatajjito phandamāno pādaṁ vā pakkhaṁ vā bhindeyya, anupagantvā pana paṭicchanne ṭhatvā khurappenassa pāsaṁ chindissāmi, tato sayam-eva yathāruciyā gamissatī” ti. So paṭicchanne ṭhatvā dhanuṁ āropetvā khurappaṁ sannayhitvā ākaḍḍhi. Moro pi: “Ayaṁ luddako maṁ kilesāturaṁ katvā baddhabhāvaṁ ñatvā nirāsaṅko āgacchissati, kahaṁ nu kho so” ti cintetvā ito cito ca viloketvā dhanuṁ āropetvā ṭhitaṁ disvā: “Māretvā {4.337} maṁ ādāya gantukāmo bhavissatī” ti maññamāno maraṇabhayatajjito hutvā jīvitaṁ yācanto paṭhamaṁ gāthamāha.

1. Sace hi tyāhaṁ dhanahetu gāhito, mā maṁ vadhī jīvagāhaṁ gahetvā,
Rañño ca maṁ samma upantikaṁ nehi, maññe dhanaṁ lacchasinapparūpan-ti.

Tattha sace hi tyāhan-ti sace hi te ahaṁ. Upantikaṁ nehī ti upasantikaṁ nehi. Lacchasinapparūpan-ti lacchasi anappakarūpaṁ.

Taṁ sutvā luddaputto cintesi: “morarājā, ‘ayaṁ maṁ vijjhitukāmatāya khurappaṁ sannayhī’ ti maññati, assāsessāmi nan”-ti. So assāsento dutiyaṁ gāthamāha.

2. Na me ayaṁ tuyha vadhāya ajja, samāhito cāpadhure khurappo,
Pāsañca tyāhaṁ adhipātayissaṁ, yathāsukhaṁ gacchatu morarājā ti.

Tattha adhipātayissan-ti chindayissaṁ.

Tato morarājā dve gāthā abhāsi:

3. Yaṁ satta vassāni mamānubandhi, rattindivaṁ khuppipāsaṁ sahanto,
Atha kissa maṁ pāsavasūpanītaṁ, pamuttave icchasi bandhanasmā.

4. Pāṇātipātā virato nusajja, abhayaṁ nu te sabbabhūtesu dinnaṁ,
Yaṁ maṁ tuvaṁ pāsavasūpanītaṁ, pamuttave icchasi bandhanasmā ti.

Tattha yan-ti yasmā maṁ ettakaṁ kālaṁ tvaṁ anubandhi, tasmā taṁ pucchāmi, atha kissa maṁ pāsavasaṁ upanītaṁ bandhanasmā pamocetuṁ icchasī ti attho. Virato nusajjā ti virato nusi ajja. Sabbabhūtesū ti sabbasattānaṁ.

Ito {4.338} paraṁ:

5. Pāṇātipātā viratassa brūhi, abhayañca yo sabbabhūtesu deti,
Pucchāmi taṁ morarājetamatthaṁ, ito cuto kiṁ labhate sukhaṁ so.

6. Pāṇātipātā viratassa brūmi, abhayañca yo sabbabhūtesu deti,
Diṭṭheva dhamme labhate pasaṁsaṁ, saggañca so yāti sarīrabhedā.

7. Na santi devā iti āhu eke, idheva jīvo vibhavaṁ upeti,
Tathā phalaṁ sukatadukkaṭānaṁ, dattupaññattañca vadanti dānaṁ,
Tesaṁ vaco arahataṁ saddahāno, tasmā ahaṁ sakuṇe bādhayāmī ti.

Imā uttānasambandhagāthā pāḷinayena veditabbā.

Tattha iti āhu eke ti ekacce samaṇabrāhmaṇā evaṁ kathenti. Tesaṁ vaco arahataṁ saddahāno ti tassa kira kulūpakā ucchedavādino naggasamaṇakā. Te taṁ paccekabodhiñāṇassa upanissayasampannam-pi sattaṁ ucchedavādaṁ gaṇhāpesuṁ. So tehi saṁsaggena: “Kusalākusalaṁ natthī” ti gahetvā sakuṇe māreti. Evaṁ mahāsāvajjā esā asappurisasevanā nāma. Te yeva ayaṁ: “Arahanto” ti maññamāno evamāha.

Taṁ sutvā mahāsatto: “Tasseva paralokassa atthibhāvaṁ kathessāmī” ti pāsayaṭṭhiyaṁ adhosiro olambamāno va imaṁ gāthamāha.

8. Cando ca suriyo ca ubho sudassanā, gacchanti obhāsayamantalikkhe,
Imassa lokassa parassa vā te, kathaṁ nu te āhu manussaloke ti.

Tattha {4.339} imassā ti kiṁ nu te imassa lokassa santi, udāhu paralokassāti. Bhummatthe vā etaṁ sāmivacanaṁ. Kathaṁ nu te ti etesu vimānesu candimasūriyadevaputte kathaṁ nu kathenti, kiṁ atthīti kathenti, udāhu natthīti, kiṁ vā devā, udāhu manussāti?

Luddaputto gāthamāha.

9. Cando ca suriyo ca ubho sudassanā, gacchanti obhāsayamantalikkhe,
Parassa lokassa na te imassa, devā ti te āhu manussaloke ti.

Atha naṁ mahāsatto āha:

10. Ettheva te nīhatā hīnavādā, ahetukā ye na vadanti kammaṁ,
Tathā phalaṁ sukatadukkaṭānaṁ, dattupaññattaṁ ye ca vadanti dānan-ti.

Tattha ettheva te nihatā hīnavādā ti sace candimasūriyā devaloke ṭhitā, na manussaloke, sace ca te devā, na manussā, ettheva ettake byākaraṇe te tava kulūpakā hīnavādā nīhatā honti. Ahetukā: “Visuddhiyā vā saṁkilesassa vā hetubhūtaṁ kammaṁ natthī” ti evaṁvādā. Dattupaññattan-ti ye ca dānaṁ: “Bālakehi paññattan”-ti vadanti.

So mahāsatte kathente sallakkhetvā gāthādvayamāha:

11. Addhā hi saccaṁ vacanaṁ tavedaṁ, kathañhi dānaṁ aphalaṁ bhaveyya,
Tathā phalaṁ sukatadukkaṭānaṁ, dattupaññattañca kathaṁ bhaveyya.

12. Kathaṁkaro kintikaro kimācaraṁ, kiṁ sevamāno kena tapoguṇena,
Akkhāhi me morarājetamatthaṁ, yathā ahaṁ no nirayaṁ pateyyan-ti.

Tattha {4.340} dattupaññattañcā ti dānañca dattupaññattaṁ nāma kathaṁ bhaveyyā ti attho. Kathaṁkaro ti katarakammaṁ karonto. Kintikaro ti kena kāraṇena karonto ahaṁ nirayaṁ na gaccheyyaṁ. Itarāni tasseva vevacanāni.

Taṁ sutvā mahāsatto: “Sacāhaṁ imaṁ pañhaṁ na kathessāmi, manussaloko tuccho viya kato bhavissati, tathevassa dhammikānaṁ samaṇabrāhmaṇānaṁ atthibhāvaṁ kathessāmī” ti cintetvā dve gāthā abhāsi:

13. Ye keci atthi samaṇā pathabyā, kāsāyavatthā anagāriyā te,
Pāto va piṇḍāya caranti kāle, vikālacariyā viratā hi santo.

14. Te tattha kālenupasaṅkamitvā, pucchāhi yaṁ te manaso piyaṁ siyā,
Te te pavakkhanti yathāpajānaṁ, imassa lokassa parassa catthan-ti.

Tattha santo ti santapāpā paṇḍitā paccekabuddhā. Yathāpajānan-ti te tuyhaṁ attano pajānananiyāmena vakkhanti, kaṅkhaṁ te chinditvā kathessanti. Imassa lokassa parassa catthan-ti iminā nāma kammena manussaloke nibbattanti, iminā devaloke, iminā nirayādīsūti evaṁ imassa ca parassa ca lokassa atthaṁ ācikkhissanti, te pucchāti.

Evañca pana vatvā nirayabhayena tajjesi. So pana pūritapāramī paccekabodhisatto sūriyarasmisamphassaṁ oloketvā ṭhitaṁ pariṇatapadumaṁ viya paripākagatañāṇo vicarati. So tassa dhammakathaṁ suṇanto ṭhitapadeneva ṭhito saṅkhāre pariggaṇhitvā tilakkhaṇaṁ sammasanto paccekabodhiñāṇaṁ paṭivijjhi. Tassa paṭivedho ca mahāsattassa pāsato mokkho ca ekakkhaṇe yeva ahosi. Paccekabuddho sabbakilese padāletvā bhavapariyante ṭhito va udānaṁ udānanto gāthamāha.

15. Tacaṁva {4.341} jiṇṇaṁ urago purāṇaṁ, paṇḍūpalāsaṁ harito dumova,
Esappahīno mama luddabhāvo, jahāmahaṁ luddakabhāvamajjā ti.

Tassattho: yathā jiṇṇaṁ purāṇaṁ tacaṁ urago jahati, yathā ca harito sampajjamānanīlapatto dumo katthaci ṭhitaṁ paṇḍupalāsaṁ jahati, evaṁ aham-pi ajja luddabhāvaṁ dāruṇabhāvaṁ jahitvā ṭhito, so dāni esa pahīno mama luddabhāvo, sādhu vata jahāmahaṁ luddakabhāvamajjāti. Jahāmahan-ti pajahiṁ ahanti attho.

So imaṁ udānaṁ udānetvā: “Ahaṁ tāva sabbakilesabandhanehi mutto, nivesane pana me bandhitvā ṭhapitā bahū sakuṇā atthi, te kathaṁ mocessāmī” ti cintetvā mahāsattaṁ pucchi: “morarāja, nivesane me bahū sakuṇā baddhā atthi, te kathaṁ mocessāmī” ti? Paccekabuddhato pi sabbaññubodhisattānaññeva upāyapariggahañāṇaṁ mahantataraṁ hoti, tena naṁ āha: “Yaṁ vo maggena kilese khaṇḍetvā paccekabodhiñāṇaṁ paṭividdhaṁ, taṁ ārabbha saccakiriyaṁ karotha, sakalajambudīpe bandhanagato satto nāma na bhavissatī” ti. So bodhisattena dinnanayadvāre ṭhatvā saccakiriyaṁ karonto gāthamāha.

16. Ye cā pi me sakuṇā atthi baddhā, satāninekāni nivesanasmiṁ,
Tesampahaṁ jīvitamajja dammi, mokkhañca te pattā sakaṁ niketan-ti.

Tattha mokkhañca te pattā ti svāhaṁ mokkhaṁ patto paccekabodhiñāṇaṁ paṭivijjhitvā ṭhito, te satte jīvitadānena anukampāmi, etena saccena. Sakaṁ niketan-ti sabbe pi te sattā attano attano vasanaṭṭhānaṁ gacchantūti vadati.

Athassa {4.342} saccakiriyāsamakālam-eva sabbe bandhanā muccitvā tuṭṭhiravaṁ ravantā sakaṭṭhānam-eva agamiṁsu. Tasmiṁ khaṇe tesaṁ tesaṁ gehesu biḷāle ādiṁ katvā sakalajambudīpe bandhanagato satto nāma nāhosi. Paccekabuddho hatthaṁ ukkhipitvā sīsaṁ parāmasi. Tāvadeva gihiliṅgaṁ antaradhāyi, pabbajitaliṅgaṁ pāturahosi. So saṭṭhivassikatthero viya ākappasampanno aṭṭhaparikkhāradharo hutvā: “Tvam-eva mama patiṭṭhā ahosī” ti morarājassa añjaliṁ paggayha padakkhiṇaṁ katvā ākāse uppatitvā nandamūlakapabbhāraṁ agamāsi. Morarājā pi yaṭṭhiaggato uppatitvā gocaraṁ gahetvā attano vasanaṭṭhānaṁ gato. Idāni luddassa satta vassāni pāsahatthassa caritvā pi morarājānaṁ nissāya dukkhā muttabhāvaṁ pakāsento satthā osānagāthamāha.

17. Luddo carī pāsahattho araññe, bādhetu morādhipatiṁ yasassiṁ,
Bandhitvā morādhipatiṁ yasassiṁ, dukkhā sa pamucci yathāhaṁ pamutto ti.

Tattha bādhetū ti māretuṁ, ayam-eva vā pāṭho. Bandhitvā ti bandhitvā ṭhitassa dhammakathaṁ sutvā paṭiladdhasaṁvego hutvā ti attho. Yathāhan-ti yathā ahaṁ sayambhuñāṇena mutto, evam-eva so pi muttoti.

Satthā imaṁ dhammadesanaṁ āharitvā saccāni pakāsetvā jātakaṁ samodhānesi, saccapariyosāne ukkaṇṭhitabhikkhu arahattaṁ pāpuṇi. Tadā morarājā aham-eva ahosinti.

Mahāmorajātakavaṇṇanā aṭṭhamā