Ja 496: Bhikkhāparamparajātakavaṇṇanā

Sukhumālarūpaṁ {4.369} disvā ti idaṁ satthā jetavane viharanto aññataraṁ kuṭumbikaṁ ārabbha kathesi. So kira saddho ahosi pasanno, tathāgatassa ceva saṅghassa ca nibaddhaṁ mahāsakkāraṁ karoti. Athekadivasaṁ cintesi: “Ahaṁ buddharatanassa ceva saṅgharatanassa ca paṇītāni khādanīyabhojanīyāni ceva sukhumavatthāni ca dento niccaṁ mahāsakkāraṁ karomi, idāni dhammaratanassa pi karissāmi, kathaṁ nu kho tassa sakkāraṁ karontena kattabban”-ti. So bahūni gandhamālādīni ādāya jetavanaṁ gantvā satthāraṁ vanditvā pucchi: “Ahaṁ, bhante, dhammaratanassa sakkāraṁ kattukāmomhi, kathaṁ nu kho tassa sakkāraṁ karontena kattabban”-ti. Atha naṁ satthā āha: “sace dhammaratanassa sakkāraṁ kattukāmo, dhammabhaṇḍāgārikassa ānandassa sakkāraṁ karohī” ti. So: “Sādhū” ti paṭissuṇitvā theraṁ nimantetvā punadivase mahantena sakkārena attano gehaṁ netvā mahārahe āsane nisīdāpetvā gandhamālādīhi pūjetvā nānaggarasabhojanaṁ datvā mahagghe ticīvarappahonake sāṭake adāsi. Thero pi: “Ayaṁ sakkāro dhammaratanassa kato, na mayhaṁ anucchaviko, aggasāvakassa dhammasenāpatissa anucchaviko” ti cintetvā piṇḍapātañca vatthāni ca vihāraṁ haritvā sāriputtattherassa adāsi. So pi: “Ayaṁ sakkāro dhammaratanassa kato, ekantena dhammassāmino sammāsambuddhasseva anucchaviko” ti cintetvā dasabalassa adāsi. Satthā attano uttaritaraṁ adisvā piṇḍapātaṁ paribhuñji, cīvarasāṭake aggahesi.

Bhikkhū dhammasabhāyaṁ kathaṁ samuṭṭhāpesuṁ: “Āvuso, asuko nāma kuṭumbiko ‘dhammaratanassa sakkāraṁ karomī’ ti dhammabhaṇḍāgārikassa ānandattherassa adāsi. Thero ‘nāyaṁ mayhaṁ anucchaviko’ ti dhammasenāpatino adāsi, so pi ‘nāyaṁ mayhaṁ anucchaviko’ ti tathāgatassa adāsi. Tathāgato aññaṁ uttaritaraṁ apassanto attano dhammassāmitāya ‘mayhameveso anucchaviko’ ti taṁ piṇḍapātaṁ paribhuñji, cīvarasāṭake pi gaṇhi, evaṁ so piṇḍapāto yathānucchavikatāya dhammassāmino va pādamūlaṁ gato” ti. Satthā āgantvā: “Kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā” ti pucchitvā: “Imāya nāmā” ti vutte: “Na, bhikkhave, idāneva piṇḍapāto paramparā yathānucchavikaṁ gacchati, pubbe pi anuppanne buddhe agamāsiyevā” ti vatvā atītaṁ āhari.

Atīte {4.370} bārāṇasiyaṁ brahmadatto agatigamanaṁ pahāya dasa rājadhamme akopento dhammena rajjaṁ kāresi. Evaṁ santepissa vinicchayo suñño viya ahosi. Rājā attano aguṇagavesako hutvā antonivesanādīni pariggaṇhanto antepure ca antonagare ca dvāragāmesu ca attano aguṇaṁ kathentaṁ adisvā: “Janapade gavesissāmī” ti amaccānaṁ rajjaṁ niyyādetvā purohitena saddhiṁ aññātakaveseneva kāsiraṭṭhe caranto kañci aguṇaṁ kathentaṁ adisvā paccante ekaṁ nigamaṁ patvā bahidvārasālāyaṁ nisīdi. Tasmiṁ khaṇe nigamavāsī asītikoṭivibhavo kuṭumbiko mahantena parivārena nhānatitthaṁ gacchanto sālāyaṁ nisinnaṁ suvaṇṇavaṇṇaṁ sukhumālasarīraṁ rājānaṁ disvā uppannasineho sālaṁ pavisitvā paṭisanthāraṁ katvā: “Idheva hothā” ti vatvā gehaṁ gantvā nānaggarasabhojanaṁ sampādetvā mahantena parivārena bhattabhājanāni gāhāpetvā agamāsi. Tasmiṁ khaṇe himavantavāsī pañcābhiñño tāpaso āgantvā tattheva nisīdi. Nandamūlakapabbhārato paccekabuddho pi āgantvā tattheva nisīdi.

Kuṭumbiko rañño hatthadhovanaudakaṁ datvā nānaggarasehi sūpabyañjanehi bhattapātiṁ sajjetvā rañño upanesi. Rājā naṁ gahetvā purohitassa brāhmaṇassa adāsi. Brāhmaṇo gahetvā tāpasassa adāsi. Tāpaso paccekabuddhassa santikaṁ gantvā vāmahatthena bhattapātiṁ, dakkhiṇahatthena kamaṇḍaluṁ gahetvā dakkhiṇodakaṁ datvā patte bhattaṁ pakkhi pi. So kañci animantetvā anāpucchitvā paribhuñji. Tassa bhattakiccapariyosāne kuṭumbiko cintesi: “Mayā rañño bhattaṁ dinnaṁ, raññā brāhmaṇassa, brāhmaṇena tāpasassa, tāpasena paccekabuddhassa, paccekabuddho kañci anāpucchitvā paribhuñji, kiṁ nu kho imesaṁ ettakaṁ dānakāraṇaṁ, kiṁ imassa kañci anāpucchitvāva {4.371} bhuñjanakāraṇaṁ, anupubbena te pucchissāmī” ti. So ekekaṁ upasaṅkamitvā vanditvā pucchi. Tepissa kathesuṁ:

1. Sukhumālarūpaṁ disvā, raṭṭhā vivanamāgataṁ,
Kuṭāgāravarūpetaṁ, mahāsayanamupāsitaṁ.

2. Tassa te pemakenāhaṁ, adāsiṁ vaḍḍhamodanaṁ,
Sālīnaṁ vicitaṁ bhattaṁ, suciṁ maṁsūpasecanaṁ.

3. Taṁ tvaṁ bhattaṁ paṭiggayha, brāhmaṇassa adāsayi,
Attānaṁ anasitvāna, koyaṁ dhammo namatthu te.

4. Ācariyo brāhmaṇo mayhaṁ, kiccākiccesu byāvaṭo,
Garu ca āmantanīyo ca, dātumarahāmi bhojanaṁ.

5. Brāhmaṇaṁ dāni pucchāmi, gotamaṁ rājapūjitaṁ,
Rājā te bhattaṁ pādāsi, suciṁ maṁsūpasecanaṁ.

6. Taṁ tvaṁ bhattaṁ paṭiggayha, isissa bhojanaṁ adā,
Akhettaññūsi dānassa, koyaṁ dhammo namatthu te.

7. Bharāmi puttadāre ca, gharesu gadhito ahaṁ,
Bhuñje mānusake kāme, anusāsāmi rājino.

8. Āraññikassa isino, cirarattaṁ tapassino,
Vuḍḍhassa bhāvitattassa, dātumarahāmi bhojanaṁ.

9. Isiñca dāni pucchāmi, kisaṁ dhamanisanthataṁ,
Parūḷhakacchanakhalomaṁ, paṅkadantaṁ rajassiraṁ.

10. Eko araññe viharasi, nāvakaṅkhasi jīvitaṁ,
Bhikkhu kena tayā seyyo, yassa tvaṁ bhojanaṁ adā.

11. Khaṇantālukalambāni, bilālitakkalāni ca,
Dhunaṁ sāmākanīvāraṁ, saṅghāriyaṁ pasāriyaṁ.

12. Sākaṁ bhisaṁ madhuṁ maṁsaṁ, badarāmalakāni ca,
Tāni āharitvā bhuñjāmi, atthi me so pariggaho.

13. Pacanto {4.372} apacantassa, amamassa sakiñcano,
Anādānassa sādāno, dātumarahāmi bhojanaṁ.

14. Bhikkhuñca dāni pucchāmi, tuṇhīmāsīna subbataṁ,
Isi te bhattaṁ pādāsi, suciṁ maṁsūpasecanaṁ.

15. Taṁ tvaṁ bhattaṁ paṭiggayha, tuṇhī bhuñjasi ekako,
Nāññaṁ kañci nimantesi, koyaṁ dhammo namatthu te.

16. Na pacāmi na pācemi, na chindāmi na chedaye,
Taṁ maṁ akiñcanaṁ ñatvā, sabbapāpehi ārataṁ.

17. Vāmena bhikkhamādāya, dakkhiṇena kamaṇḍaluṁ,
Isi me bhattaṁ pādāsi, suciṁ maṁsūpasecanaṁ.

18. Ete hi dātumarahanti, samamā sapariggahā,
Paccanīkamahaṁ maññe, yo dātāraṁ nimantaye ti.

Tattha vivanan-ti nirudakāraññasadisaṁ imaṁ paccantaṁ āgataṁ. Kūṭāgāravarūpetan-ti kūṭāgāravarena upagataṁ, ekaṁ varakūṭāgāravāsinanti attho. Mahāsayanamupāsitan-ti tattheva supaññattaṁ sirisayanaṁ upāsitaṁ. Tassa te ti evarūpaṁ taṁ disvā ahaṁ pemamakāsiṁ, tassa te pemakena. Vaḍḍhamodanan-ti uttamodanaṁ. Vicitan-ti apagatakhaṇḍakāḷakehi vicitataṇḍulehi kataṁ. Adāsayī ti adāsi. Attānan-ti attanā, ayam-eva vā pāṭho. Anasitvānā ti abhuñjitvā. Koyaṁ dhammo ti mahārāja, ko esa tumhākaṁ sabhāvo. Namatthu te ti namo tava atthu, yo tvaṁ attanā abhuñjitvā parassa adāsi.

Ācariyo ti kuṭumbika esa mayhaṁ ācārasikkhāpako ācariyo. Byāvaṭo ti ussuko. Āmantanīyo ti āmantetabbayuttako mayā dinnaṁ bhattaṁ gahetuṁ anurūpo. Dātumarahāmīti: “Ahaṁ evarūpassa ācariyassa bhojanaṁ dātuṁ arahāmī” ti rājā brāhmaṇassa guṇaṁ vaṇṇesi. Akhettaññūsī ti nāhaṁ dānassa khettaṁ, mayi dinnaṁ mahapphalaṁ na hotīti evaṁ attānaṁ dānassa akhettaṁ jānāsi maññeti. Anusāsāmī ti attano atthaṁ pahāya rañño atthañca dhammañca anusāsāmi.

Evaṁ attano aguṇaṁ kathetvā āraññikassā ti isino guṇaṁ kathesi. Isino ti sīlādiguṇapariyesakassa. Tapassino ti tapanissitassa. Vuḍḍhassā ti {4.373} paṇḍitassa guṇavuḍḍhassa. Nāvakaṅkhasī ti sayaṁ dullabhabhojano hutvā evarūpaṁ bhojanaṁ aññassa desi, kiṁ attano jīvitaṁ na kaṅkhasi. Bhikkhu kenā ti ayaṁ bhikkhu katarena guṇena tayā seṭṭhataro.

Khaṇantālukalambānī ti khaṇanto ālūni ceva tālakandāni ca. Bilālitakkalāni cā ti bilālikandatakkalakandāni ca. Dhunaṁ sāmākanīvāran-ti sāmākañca nīvārañca dhunitvā. Saṅghāriyaṁ pasāriyan-ti ete sāmākanīvāre dhunanto saṅghāretvā puna sukkhāpite pasāretvā suppena papphoṭetvā koṭṭetvā taṇḍule ādāya pacitvā bhuñjāmīti vadati. Sākan-ti yaṁ kiñci sūpeyyapaṇṇaṁ. Maṁsan-ti sīhabyagghavighāsādimaṁsaṁ. Tāni āharitvā ti tāni sākādīni āharitvā. Amamassā ti taṇhādiṭṭhimamattarahitassa. Sakiñcano ti sapalibodho. Anādānassā ti niggahaṇassa. Dātumarahāmī ti evarūpassa paccekabuddhassa attanā laddhabhojanaṁ dātuṁ arahāmi.

Tuṇhīmāsīnan-ti kiñci avatvā nisinnaṁ. Akiñcanan-ti rāgakiñcanādīhi rahitaṁ. Āratan-ti virataṁ sabbapāpāni pahāya ṭhitaṁ. Kamaṇḍalun-ti kuṇḍikaṁ. Ete hī ti ete rājādayo tayo janāti hatthaṁ pasāretvā te niddisanto evamāha. Dātumarahantī ti mādisassa dātuṁ arahanti. Paccanīkan-ti paccanīkapaṭipadaṁ. Dāyakassa hi nimantanaṁ ekavīsatiyā anesanāsu aññatarāya piṇḍapātapariyesanāya jīvikakappanasaṅkhātā micchājīvapaṭipatti nāma hoti.

Tassa vacanaṁ sutvā kuṭumbiko attamano dve osānagāthā abhāsi:

19. Atthāya vata me ajja, idhāgacchi rathesabho,
Sohaṁ ajja pajānāmi, yattha dinnaṁ mahapphalaṁ.

20. Raṭṭhesu giddhā rājāno, kiccākiccesu brāhmaṇā,
Isī mūlaphale giddhā, vippamuttā ca bhikkhavo ti.

Tattha rathesabho ti rājānaṁ sandhāyāha. Kiccākiccesū ti rañño kiccakaraṇīyesu. Bhikkhavo ti paccekabuddhā bhikkhavo pana sabbabhavehi vippamuttā.

Paccekabuddho tassa dhammaṁ desetvā sakaṭṭhānam-eva gato, tathā tāpaso. Rājā pana katipāhaṁ tassa santike vasitvā bārāṇasim-eva gato.

Satthā {4.374} imaṁ dhammadesanaṁ āharitvā: “Na, bhikkhave, idāneva piṇḍapāto yathānucchavikaṁ gacchati, pubbe pi gatoyevā” ti vatvā jātakaṁ samodhānesi: “tadā kuṭumbiko dhammaratanassa sakkārakārako kuṭumbiko ahosi, rājā ānando, purohito sāriputto, himavantatāpaso pana aham-eva ahosin”-ti.

Bhikkhāparamparajātakavaṇṇanā terasamā.

Jātakuddānaṁ:

Kedāraṁ candakinnarī, ukkusuddālabhisakaṁ,
Suruci pañcuposathaṁ, mahāmorañca tacchakaṁ.

Mahāvāṇija sādhinaṁ, dasabrāhmaṇajātakaṁ,
Bhikkhāparamparā pi ca, terasāni pakiṇṇake.

Pakiṇṇakanipātavaṇṇanā niṭṭhitā