Ja 500: Sirīmantajātakavaṇṇanā

Paññāyupetaṁ siriyā vihīnan-ti ayaṁ sirīmantapañho mahāummaṅge (Ja. 542) āvi bhavissati.

Udumbaradevī pana itarehi paṇḍitaṁ nissāya pañhassa ñātabhāvaṁ ñatvā: “Raññā muggaṁ māsena nibbisesakaṁ karontena viya pañcannaṁ samako va sakkāro kato, nanu mayhaṁ kaniṭṭhassa visesaṁ sakkāraṁ kātuṁ vaṭṭatī” ti cintetvā rañño santikaṁ gantvā pucchi: “Deva, kena vo pañho kathito” ti? “Pañcahi paṇḍitehi, bhadde” ti. “Deva, cattāro janā taṁ pañhaṁ kaṁ nissāya jāniṁsū” ti? “Na jānāmi, bhadde” ti. “Mahārāja, kiṁ te jānanti, paṇḍito pana ‘mā nassantu ime bālā’ ti pañhaṁ uggaṇhāpesi, tumhe sabbesaṁ {6.356} samakaṁ sakkāraṁ karotha, ayuttametaṁ, paṇḍitassa visesakaṁ kātuṁ vaṭṭatī” ti. Rājā: “Attānaṁ nissāya ñātabhāvaṁ na kathesī” ti paṇḍitassa tussitvā atirekataraṁ sakkāraṁ kātukāmo cintesi: “Hotu mama puttaṁ ekaṁ pañhaṁ pucchitvā kathitakāle mahantaṁ sakkāraṁ karissāmī” ti. So pañhaṁ cintento sirimantapañhaṁ cintetvā ekadivasaṁ pañcannaṁ paṇḍitānaṁ upaṭṭhānaṁ āgantvā sukhanisinnakāle senakaṁ āha: “senaka, pañhaṁ pucchissāmī” ti. “Puccha devā” ti. Rājā sirimantapañhe paṭhamaṁ gāthamāha.

1. Paññāyupetaṁ siriyā vihīnaṁ, yasassinaṁ vā pi apetapaññaṁ,
Pucchāmi taṁ senaka etamatthaṁ, kamettha seyyo kusalā vadantī ti.

Ayañca kira pañho senakassa vaṁsānugato, tena naṁ khippam-eva kathesi:

2. Dhīrā ca bālā ca have janinda, sippūpapannā ca asippino ca,
Sujātimanto pi ajātimassa, yasassino pesakarā bhavanti,
Etam-pi disvāna ahaṁ vadāmi, pañño nihīno sirīmāva seyyo ti.

Rājā tassa vacanaṁ sutvā itare tayo apucchitvā saṅghanavakaṁ hutvā nisinnaṁ mahosadhapaṇḍitaṁ āha:

3. Tuvam-pi pucchāmi anomapañña, mahosadha kevaladhammadassi,
Bālaṁ yasassiṁ paṇḍitaṁ appabhogaṁ, kamettha seyyo kusalā vadantī ti.

Athassa {6.357} mahāsatto: “Suṇa, mahārājā” ti vatvā kathesi:

4. Pāpāni kammāni karoti bālo, idham-eva seyyo iti maññamāno,
Idhalokadassī paralokamadassī, ubhayattha bālo kalimaggahesi,
Etam-pi disvāna ahaṁ vadāmi, pañño va seyyo na yasassi bālo ti.

Evaṁ vutte rājā senakaṁ oloketvā: “Nanu mahosadho paññavantam-eva uttamoti vadatī” ti āha. Senako: “Mahārāja, mahosadho daharo, ajjāpissa mukhe khīragandho vāyati, kimesa jānātī” ti vatvā imaṁ gāthamāha.

5. Nisippametaṁ vidadhāti bhogaṁ, na bandhuvā na sarīravaṇṇo yo,
Passeḷamūgaṁ sukhamedhamānaṁ, sirī hi naṁ bhajate goravindaṁ,
Etam-pi disvāna ahaṁ vadāmi, pañño nihīno sirīmāva seyyo ti.

Taṁ sutvā rājā: “Kīdisaṁ, tāta, mahosadhapaṇḍitā” ti āha. Paṇḍito: “Deva, kiṁ senako jānāti, odanasitthaṭṭhāne kāko viya dadhiṁ pātuṁ āraddhasunakho viya ca yasam-eva passati, sīse patantaṁ mahāmuggaraṁ na passati, suṇa, devā” ti vatvā imaṁ gāthamāha.

6. Laddhā sukhaṁ majjati appapañño, dukkhena phuṭṭho pi pamohameti,
Āgantunā dukkhasukhena phuṭṭho, pavedhati vāricaro va ghamme,
Etam-pi disvāna ahaṁ vadāmi, pañño va seyyo na yasassi bālo ti.

Taṁ sutvā rājā: “Kīdisaṁ ācariyā” ti āha. Senako: “Deva, kimesa jānāti, tiṭṭhantu tāva manussā, araññe jātarukkhesu pi phalasampannam-eva bahū vihaṅgamā bhajantī” ti vatvā imaṁ gāthamāha.

7. Dumaṁ yathā sāduphalaṁ araññe, samantato samabhisaranti pakkhī,
Evam-pi aḍḍhaṁ sadhanaṁ sabhogaṁ, bahujjano bhajati atthahetu,
Etam-pi disvāna ahaṁ vadāmi, pañño nihīno sirīmāva seyyo ti.

Taṁ sutvā rājā: “Kīdisaṁ tātā” ti āha. Paṇḍito: “Kimesa mahodaro jānāti, suṇa, devā” ti vatvā imaṁ gāthamāha.

8. Na sādhu balavā bālo, sāhasā vindate dhanaṁ,
Kandantametaṁ dummedhaṁ, kaḍḍhanti nirayaṁ bhusaṁ,
Etam-pi {6.359} disvāna ahaṁ vadāmi, pañño va seyyo na yasassi bālo ti.

Puna raññā: “Kiṁ senakā” ti vutte senako imaṁ gāthamāha.

9. Yā kāci najjo gaṅgamabhissavanti, sabbāva tā nāmagottaṁ jahanti,
Gaṅgā samuddaṁ paṭipajjamānā, na khāyate iddhiṁ pañño pi loke,
Etam-pi disvāna ahaṁ vadāmi, pañño nihīno sirīmāva seyyo ti.

Puna rājā: “Kiṁ paṇḍitā” ti āha. So: “Suṇa, mahārājā” ti vatvā imaṁ gāthādvayamāha:

10. Yametamakkhā udadhiṁ mahantaṁ, savanti najjo sabbakālamasaṅkhyaṁ,
So sāgaro niccamuḷāravego, velaṁ na acceti mahāsamuddo.

11. Evam-pi bālassa pajappitāni, paññaṁ na acceti sirī kadāci,
Etam-pi disvāna ahaṁ vadāmi, pañño va seyyo na yasassi bālo ti. (Ja. 542.29-30).

Taṁ sutvā rājā: “Kathaṁ senakā” ti āha. So: “Suṇa, devā” ti vatvā imaṁ gāthamāha.

12. Asaññato ce pi paresamatthaṁ, bhaṇāti sandhānagato yasassī,
Tasseva taṁ rūhati ñātimajjhe, sirī hi naṁ kārayate na paññā,
Etam-pi disvāna ahaṁ vadāmi, pañño nihīno sirīmāva seyyo ti.

Puna raññā: “Kiṁ, tātā” ti vutte paṇḍito: “Suṇa, deva, bālasenako kiṁ jānātī” ti vatvā imaṁ gāthamāha.

13. Parassa vā attano vā pi hetu, bālo musā bhāsati appapañño,
So nindito hoti sabhāya majjhe, pacchā pi so duggatigāmī hoti,
Etam-pi disvāna ahaṁ vadāmi, pañño va seyyo na yasassi bālo ti.

Tato senako imaṁ gāthamāha.

14. Attham-pi ce bhāsati bhūripañño, anāḷhiyo appadhano daliddo,
Na tassa taṁ rūhati ñātimajjhe, sirī {6.361} ca paññāṇavato na hoti,
Etam-pi disvāna ahaṁ vadāmi, pañño nihīno sirīmāva seyyo ti.

Puna raññā: “Kīdisaṁ, tātā” ti vutte paṇḍito: “Kiṁ jānāti, senako, idhalokamattam-eva oloketi, na paralokan”-ti vatvā imaṁ gāthamāha.

15. Parassa vā attano vā pi hetu, na bhāsati alikaṁ bhūripañño,
So pūjito hoti sabhāya majjhe, pacchā pi so suggatigāmī hoti,
Etam-pi disvāna ahaṁ vadāmi, pañño va seyyo na yasassi bālo ti.

Tato senako gāthamāha.

16. Hatthī gavāssā maṇikuṇḍalā ca, thiyo ca iddhesu kulesu jātā,
Sabbāva tā upabhogā bhavanti, iddhassa posassa aniddhimanto,
Etam-pi disvāna ahaṁ vadāmi, pañño nihīno sirīmāva seyyo ti.

Tato paṇḍito: “Kiṁ esa jānātī” ti vatvā ekaṁ kāraṇaṁ āharitvā dassento imaṁ gāthamāha.

17. Asaṁvihitakammantaṁ, bālaṁ dummedhamantinaṁ,
Sirī jahati dummedhaṁ, jiṇṇaṁva urago tacaṁ,
Etam-pi disvāna ahaṁ vadāmi,
Pañño va seyyo na yasassi bālo ti.

Atha senako raññā: “Kīdisan”-ti vutte: “Deva, kiṁ esa taruṇadārako jānāti, suṇāthā” ti vatvā: “Paṇḍitaṁ appaṭibhānaṁ karissāmī” ti cintetvā imaṁ gāthamāha.

18. Pañca paṇḍitā mayaṁ bhaddante, sabbe pañjalikā upaṭṭhitā,
Tvaṁ no abhibhuyya issarosi, sakko va bhūtapati devarājā,
Etam-pi disvāna ahaṁ vadāmi, pañño nihīno sirīmāva seyyo ti.

Idaṁ kira sutvā rājā: “Sādhurūpaṁ senakena kāraṇaṁ ābhataṁ, sakkhissati nu kho me putto imassa vādaṁ bhinditvā aññaṁ kāraṇaṁ āharitun”-ti cintetvā: “Kīdisaṁ paṇḍitā” ti āha. Senakena kira imasmiṁ kāraṇe ābhate ṭhapetvā bodhisattaṁ añño taṁ vādaṁ bhindituṁ samattho nāma natthi, tasmā mahāsatto attano ñāṇabalena tassa vādaṁ bhindanto: “Mahārāja, kimesa bālo jānāti, yasam-eva oloketi, paññāya visesaṁ na jānāti, suṇāthā” ti vatvā imaṁ gāthamāha.

19. Dāso va paññassa yasassi bālo, atthesu jātesu tathāvidhesu,
Yaṁ paṇḍito nipuṇaṁ saṁvidheti, sammohamāpajjati tattha bālo,
Etam-pi disvāna ahaṁ vadāmi, pañño va seyyo na yasassi bālo ti.

Iti mahāsatto sinerupādato suvaṇṇavālukaṁ uddharanto viya gaganatale puṇṇacandaṁ uṭṭhāpento viya ca nayakāraṇaṁ dassesi. Evaṁ mahāsattena paññānubhāvaṁ dassetvā kathite rājā senakaṁ āha: “kīdisaṁ, senaka, sakkonto uttari pi kathehī” ti. So koṭṭhe ṭhapitadhaññaṁ viya uggahitakaṁ khepetvā appaṭibhāno maṅkubhūto pajjhāyanto {6.363} nisīdi. Sace hi so aññaṁ kāraṇaṁ āhareyya, na gāthāsahassena pi imaṁ jātakaṁ niṭṭhāyetha. Tassa pana appaṭibhānassa ṭhitakāle gambhīraṁ oghaṁ ānento viya mahāsatto uttari pi paññam-eva vaṇṇento imaṁ gāthamāha.

20. Addhā hi paññāva sataṁ pasatthā, kantā sirī bhogaratā manussā,
Ñāṇañca buddhānamatulyarūpaṁ, paññaṁ na acceti sirī kadācī ti.

Taṁ sutvā rājā mahāsattassa pañhabyākaraṇena tuṭṭho ghanavassaṁ vassento viya mahāsattaṁ dhanena pūjento imaṁ gāthamāha.

21. Yaṁ taṁ apucchimha akittayī no, mahosadha kevaladhammadassī,
Gavaṁ sahassaṁ usabhañca nāgaṁ, ājaññayutte ca rathe dasa ime,
Pañhassa veyyākaraṇena tuṭṭho, dadāmi te gāmavarāni soḷasā ti.

Vīsatinipāte sirimantapañho niṭṭhito

Sirīmantajātakavaṇṇanā catutthā