Ja 502: Cūḷahaṁsajātakavaṇṇanā

Ete haṁsā pakkamantī ti idaṁ satthā veḷuvane viharanto ānandatherassa jīvitapariccāgam-eva ārabbha kathesi.

Idaṁ satthā veḷuvane viharanto āyasmato ānandassa jīvitapariccāgaṁ ārabbha kathesi. Devadattena hi tathāgataṁ jīvitā voropetuṁ payojitesu dhanuggahesu sabbapaṭhamaṁ pesitena āgantvā: “Nāhaṁ, bhante, sakkomi taṁ bhagavantaṁ jīvitā voropetuṁ, mahiddhiko so bhagavā mahānubhāvo” ti vutte devadatto: “Alaṁ, āvuso, mā tvaṁ samaṇaṁ gotamaṁ jīvitā voropehi, aham-eva samaṇaṁ gotamaṁ jīvitā voropessāmī” ti vatvā tathāgate gijjhakūṭapabbatassa pacchimachāyāya caṅkamante sayaṁ gijjhakūṭaṁ pabbataṁ abhiruhitvā yantavegena mahatiṁ silaṁ pavijjhi, “imāya silāya samaṇaṁ gotamaṁ jīvitā voropessāmī” ti. Tadā dve pabbatakūṭā samāgantvā taṁ silaṁ sampaṭicchiṁsu. Tato papaṭikā uppatitvā bhagavato pādaṁ paharitvā ruhiraṁ uppādesi, balavavedanā pavattiṁsu. Jīvako tathāgatassa pādaṁ satthakena phāletvā duṭṭhalohitaṁ vametvā pūtimaṁsaṁ apanetvā dhovitvā bhesajjaṁ ālimpitvā nirogamakāsi. Satthā purimasadisam-eva bhikkhusaṅghaparivuto mahatiyā buddhalīlāya vicari.

Atha naṁ disvā devadatto cintesi: “samaṇassa gotamassa rūpasobhaggappattaṁ sarīraṁ disvā koci manussabhūto upasaṅkamituṁ na sakkoti, rañño kho pana nāḷāgiri nāma hatthī caṇḍo pharuso {5.334} manussaghātako buddhadhammasaṅghaguṇe na jānāti, so taṁ jīvitakkhayaṁ pāpessatī” ti. So gantvā rañño tamatthaṁ ārocesi. Rājā: “Sādhū” ti sampaṭicchitvā hatthācariyaṁ pakkosāpetvā: “Samma, sve nāḷāgiriṁ mattaṁ katvā pāto va samaṇena gotamena paṭipannavīthiyaṁ vissajjehī” ti āha. Devadatto pi naṁ: “Aññesu divasesu hatthī kittakaṁ suraṁ pivatī” ti pucchitvā: “Aṭṭha ghaṭe, bhante” ti vutte: “Tena hi sve tvaṁ taṁ soḷasa ghaṭe pāyetvā samaṇena gotamena paṭipannavīthiyaṁ abhimukhaṁ kareyyāsī” ti āha. So: “Sādhū” ti sampaṭicchi. Rājā nagare bheriṁ carāpesi: “sve nāḷāgiriṁ mattaṁ katvā nagare vissajjessati, nāgarā pāto va sabbakiccāni katvā antaravīthiṁ mā paṭipajjiṁsū” ti. Devadatto pi rājanivesanā oruyha hatthisālaṁ gantvā hatthigopake āmantetvā: “Mayaṁ bhaṇe uccaṭṭhāniyaṁ nīcaṭṭhāne, nīcaṭṭhāniyaṁ vā uccaṭṭhāne kātuṁ samatthā, sace vo yasena attho, sve pāto va nāḷāgiriṁ tikhiṇasurāya soḷasa ghaṭe pāyetvā samaṇassa gotamassa āgamanavelāya tuttatomarehi vijjhitvā kujjhāpetvā hatthisālaṁ bhindāpetvā samaṇena gotamena paṭipannavīthiyaṁ abhimukhaṁ katvā samaṇaṁ gotamaṁ jīvitakkhayaṁ pāpethā” ti āha. Te: “Sādhū” ti sampaṭicchiṁsu.

Sā pavatti sakalanagare vitthārikā ahosi. Buddhadhammasaṅghamāmakā upāsakā taṁ sutvā satthāraṁ upasaṅkamitvā: “Bhante, devadatto raññā saddhiṁ ekato hutvā sve tumhehi paṭipannavīthiyaṁ nāḷāgiriṁ vissajjāpessati, sve piṇḍāya apavisitvā idheva hotha, mayaṁ vihāre yeva buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa bhikkhaṁ dassāmā” ti vadiṁsu. Satthāpi: “Sve piṇḍāya na pavisissāmī” ti avatvāva: “Ahaṁ sve nāḷāgiriṁ dametvā pāṭihāriyaṁ katvā titthiye madditvā rājagahe piṇḍāya acaritvāva bhikkhusaṅghaparivuto nagarā nikkhamitvā veḷuvanam-eva āgamissāmi, rājagahavāsino pi bahūni bhattabhājanāni gahetvā veḷuvanam-eva āgamissanti, sve vihāre yeva bhattaggaṁ bhavissatī” ti iminā kāraṇena tesaṁ adhivāsesi. Te tathāgatassa adhivāsanaṁ viditvā bhattabhājanāni āharitvā: “Vihāre yeva dānaṁ dassāmā” ti pakkamiṁsu.

Satthā pi paṭhamayāme dhammaṁ desetvā majjhimayāme devatānaṁ pañhaṁ vissajjetvā pacchimayāmassa paṭhamakoṭṭhāse sīhaseyyaṁ kappetvā dutiyakoṭṭhāse phalasamāpattiyā {5.335} vītināmetvā tatiyakoṭṭhāse mahākaruṇāsamāpattiṁ samāpajjitvā vuṭṭhāya bodhaneyyabandhave olokento nāḷāgiridamane caturāsītiyā pāṇasahassānaṁ dhammābhisamayaṁ disvā vibhātāya rattiyā katasarīrapaṭijaggano hutvā āyasmantaṁ ānandaṁ āmantetvā, “ānanda, ajja rājagahaparivattakesu aṭṭhārasasu mahāvihāresu sabbesam-pi bhikkhūnaṁ mayāsaddhiṁ rājagahaṁ pavisituṁ ārocehī” ti āha. Thero tathā akāsi. Sabbe pi bhikkhū veḷuvane sannipatiṁsu. Satthā mahābhikkhusaṅghaparivuto rājagahaṁ pāvisi. Atha hatthimeṇḍā yathānusiṭṭhaṁ paṭipajjiṁsu, mahanto samāgamo ahosi. Saddhāsampannā manussā: “Ajja kira buddhanāgassa tiracchānanāgena saṅgāmo bhavissati, anūpamāya buddhalīlāya nāḷāgiridamanaṁ passissāmā” ti pāsādahammiyagehacchadanādīni abhiruhitvā aṭṭhaṁsu. Asaddhā pana micchādiṭṭhikā: “Ayaṁ nāḷāgiri caṇḍo pharuso manussaghātako buddhādīnaṁ guṇaṁ na jānāti, so ajja samaṇassa gotamassa suvaṇṇavaṇṇaṁ sarīraṁ viddhaṁsetvā jīvitakkhayaṁ pāpessati, ajja paccāmittassa piṭṭhiṁ passissāmā” ti pāsādādīsu aṭṭhaṁsu.

Hatthī pi bhagavantaṁ āgacchantaṁ disvā manusse tāsento gehāni viddhaṁsento sakaṭāni saṁcuṇṇento soṇḍaṁ ussāpetvā pahaṭṭhakaṇṇavālo pabbato viya ajjhottharanto yena bhagavā tenābhidhāvi. Taṁ āgacchantaṁ disvā bhikkhū bhagavantaṁ etadavocuṁ: “ayaṁ, bhante, nāḷāgiri caṇḍo pharuso manussaghātako imaṁ racchaṁ paṭipanno, na kho panāyaṁ buddhādiguṇaṁ jānāti, paṭikkamatu, bhante, bhagavā, paṭikkamatu sugato” ti. Mā, bhikkhave, bhāyittha, paṭibalo ahaṁ nāḷāgiriṁ dametunti. Athāyasmā sāriputto satthāraṁ yāci: “bhante, pitu uppannakiccaṁ nāma jeṭṭhaputtassa bhāro, aham-eva taṁ damemī” ti. Atha naṁ satthā, “sāriputta, buddhabalaṁ nāma aññaṁ, sāvakabalaṁ aññaṁ, tiṭṭha tvan”-ti paṭibāhi. Evaṁ yebhuyyena asīti mahātherā yāciṁsu. Satthā sabbe pi paṭibāhi. Atha āyasmā ānando satthari balavasinehena adhivāsetuṁ asakkonto: “Ayaṁ hatthī paṭhamaṁ maṁ māretū” ti tathāgatassatthāya jīvitaṁ pariccajitvā gantvā satthu purato aṭṭhāsi. Atha naṁ satthā: “Apehi, ānanda, mā me purato aṭṭhāsī” ti āha. “Bhante, ayaṁ hatthī caṇḍo {5.336} pharuso manussaghātako kappuṭṭhānaggisadiso paṭhamaṁ maṁ māretvā pacchā tumhākaṁ santikaṁ āgacchatū” ti thero avaca. Yāvatatiyaṁ vuccamāno pi tatheva aṭṭhāsi na paṭikkami. Atha naṁ bhagavā iddhibalena paṭikkamāpetvā bhikkhūnaṁ antare ṭhapesi.

Tadā pi hi dhammasabhāyaṁ therassa guṇakathaṁ kathentesu bhikkhūsu satthā āgantvā: “Kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā” ti pucchitvā: “Imāya nāmā” ti vutte: “Na, bhikkhave, idāneva, pubbe pi ānandena mamatthāya jīvitaṁ pariccattamevā” ti vatvā atītaṁ āhari.

Atīte bārāṇasiyaṁ bahuputtako nāma rājā rajjaṁ kāresi. Khemā nāmassa aggamahesī ahosi. Tadā mahāsatto suvaṇṇahaṁsayoniyaṁ nibbattitvā navutihaṁsasahassaparivuto cittakūṭe vasi. Tadā pi devī {4.424} vuttanayeneva supinaṁ disvā rañño suvaṇṇavaṇṇahaṁsassa dhammadesanāsavanadohaḷaṁ ārocesi. Rājā pi amacce pucchitvā: “Suvaṇṇavaṇṇahaṁsā nāma cittakūṭapabbate vasantī” ti ca sutvā khemaṁ nāma saraṁ kāretvā nānappakārāni nivāpadhaññāni ropāpetvā catūsu kaṇṇesu devasikaṁ abhayaghosanaṁ ghosāpesi, ekañca luddaputtaṁ haṁsānaṁ gahaṇatthāya payojesi. Tassa payojitākāro ca, tena tattha sakuṇānaṁ upaparikkhitabhāvo ca, suvaṇṇahaṁsānaṁ āgatakāle rañño ārocetvā pāsānaṁ oḍḍitaniyāmo ca, mahāsattassa pāse baddhaniyāmo ca, sumukhassa haṁsasenāpatino tīsu haṁsaghaṭāsu taṁ adisvā nivattanañca sabbaṁ mahāhaṁsajātake (Ja. 534) āvi bhavissati.

Rājā brāhmaṇe pakkosāpetvā sakkāraṁ katvā pucchi: “honti nu kho ācariyā suvaṇṇavaṇṇā haṁsā” ti? “Āma, mahārāja amhākaṁ mantesumacchā, kakkaṭakā, kacchapā, migā, morā, haṁsāti cha ete tiracchānagatā suvaṇṇavaṇṇā hontīti āgatā, tattha dhataraṭṭhakulahaṁsā nāma paṇḍitā ñāṇasampannā, iti manussehi saddhiṁ satta suvaṇṇavaṇṇā hontī” ti.

Taṁ sutvā rājā attamano hutvā: “Kahaṁ nu kho ācariyā dhataraṭṭhahaṁsā vasantī” ti pucchitvā: “Na jānāma, mahārājā” ti vutte: “Atha ke pana jānissantī” ti vatvā: “Luddaputtā” ti vutte sabbe attano vijite luddake sannipātāpetvā pucchi: “tātā, suvaṇṇavaṇṇā dhataraṭṭhakulahaṁsā nāma kahaṁ vasantī” ti? Atheko luddo: “Himavante kira, deva, cittakūṭapabbateti no kulaparamparāya kathentī” ti āha. “Jānāsi pana nesaṁ gahaṇūpāyan”-ti? “Na jānāmi, devā” ti. “Ke pana jānissantī” ti? Brāhmaṇāti. So brāhmaṇapaṇḍite pakkosāpetvā {5.356} cittakūṭapabbate suvaṇṇavaṇṇānaṁ haṁsānaṁ atthibhāvaṁ ārocetvā: “Jānātha nu kho tesaṁ gahaṇūpāyan”-ti pucchi. “Mahārāja, kiṁ tehi gantvā gahitehi, upāyena te nagarasamīpaṁ ānetvā gahessāmā” ti. “Ko pana upāyo” ti? “Mahārāja, nagarato avidūre uttarena tigāvutamatte tigāvutappamāṇaṁ khemaṁ nāma saraṁ kārāpetvā udakassa pūretvā nānādhaññāni ropetvā pañcavaṇṇapadumasañchannaṁ kārāpetvā ekaṁ paṇḍitaṁ nesādaṁ paṭicchāpetvā manussānaṁ upagantuṁ adatvā catūsu kaṇṇesu ṭhitehi abhayaṁ ghosāpetha, taṁ sutvā nānāsakuṇā dasa disā otarissanti, te pi haṁsā paramparāya tassa sarassa khemabhāvaṁ sutvā āgacchissanti, atha ne vālapāsehi bandhāpetvā gaṇhāpeyyāthā” ti.

Taṁ sutvā rājā tehi vuttapadese vuttappakāraṁ saraṁ kārāpetvā chekaṁ nesādaṁ pakkosāpetvā tassa sahassaṁ dāpetvā: “Tvaṁ ito paṭṭhāya attano kammaṁ mā kari, puttadāraṁ te ahaṁ posessāmi, tvaṁ appamatto khemaṁ saraṁ rakkhanto manusse paṭikkamāpetvā catūsu kaṇṇesu abhayaṁ ghosāpetvā āgatāgate sakuṇe mama ācikkheyyāsi, suvaṇṇahaṁsesu āgatesu mahantaṁ sakkāraṁ labhissasī” ti tamassāsetvā khemaṁ saraṁ paṭicchāpesi. So tato paṭṭhāya raññā vuttanayeneva tattha paṭipajji, “khemaṁ saraṁ rakkhatī” ti cassa: “Khemanesādo” tveva nāmaṁ udapādi. Tato paṭṭhāya ca nānappakārā sakuṇā otariṁsu, “khemaṁ nibbhayaṁ saran”-ti paramparāghosena nānāhaṁsā āgamiṁsu. Paṭhamaṁ tāva tiṇahaṁsā āgamiṁsu, tesaṁ ghosena paṇḍuhaṁsā, tesaṁ ghosena manosilāvaṇṇā haṁsā, tesaṁ ghosena setahaṁsā, tesaṁ ghosena pākahaṁsā āgamiṁsu. Tesu āgatesu khemako rañño ārocesi: “deva, pañcavaṇṇā haṁsā āgantvā sare gocaraṁ gaṇhanti, pākahaṁsānaṁ āgatattā idāni katipāheneva suvaṇṇahaṁsā āgamissanti, mā {5.357} cintayittha, devā” ti.

Taṁ sutvā rājā: “Aññena tattha na gantabbaṁ, yo gacchissati, hatthapādachedanañca gharavilopañca pāpuṇissatī” ti nagara bheriṁ carāpesi. Tato paṭṭhāya tattha koci na gacchati. Cittakūṭassa panāvidūre kañcanaguhāyaṁpākahaṁsā vasanti, te pi mahabbalā. Dhataraṭṭhakulena saddhiṁ tesaṁ sarīravaṇṇo va viseso. Pākahaṁsarañño pana dhītā suvaṇṇavaṇṇā ahosi. So taṁ dhataraṭṭhamahissarassa anurūpāti tassa pādaparicārikaṁ katvā pesesi. Sā tassa piyā ahosi manāpā, teneva ca kāraṇena tāni dve haṁsakulāni aññamaññaṁ vissāsikāni jātāni.

Athekadivasaṁ bodhisattassa parivārahaṁsā pākahaṁse pucchiṁsu: “tumhe imesu divasesu kahaṁ gocaraṁ gaṇhathā” ti? “Mayaṁ bārāṇasito avidūre khemasare gocaraṁ gaṇhāma, tumhe pana kuhiṁ āhiṇḍathā” ti. “Asukaṁ nāmā” ti vutte: “Kasmā khemasaraṁ na gacchatha, so hi saro ramaṇīyo nānāsakuṇasamākiṇṇo pañcavaṇṇapadumasañchanno nānādhaññaphalasampanno nānappakārabhamaragaṇanikūjito catūsu kaṇṇesu niccaṁ pavattaabhayaghosano, koci naṁ upasaṅkamituṁ samattho nāma natthi, pageva aññaṁ upaddavaṁ kātuṁ, evarūpo so saro” ti khemasaraṁ vaṇṇayiṁsu. Te tesaṁ vacanaṁ sutvā: “Bārāṇasiyā samīpe kira evarūpo khemo nāma saro atthi, pākahaṁsā tattha gantvā gocaraṁ gaṇhanti, tumhe pi dhataraṭṭhamahissarassa ārocetha, sace anujānāti, mayam-pi tattha gantvā gocaraṁ gaṇheyyāmā” ti sumukhassa kathesuṁ. Sumukho rañño ārocesi. So cintesi: “manussā nāma bahumāyā kharamantā upāyakusalā, bhavitabbamettha kāraṇena, ettakaṁ kālaṁ eso saro natthi, idāni amhākaṁ gahaṇatthāya kato bhavissatī” ti. So sumukhaṁ āha: “mā vo tattha gamanaṁ ruccatha, na so saro tehi sudhammatāya kato, amhākaṁ gahaṇatthā yeva kato, manussā nāma bahumāyā kharamantā upāyakusalā, tumhe sake yeva gocare carathā” ti {5.358}.

Suvaṇṇahaṁsā: “Khemaṁ saraṁ gantukāmamhā” ti dutiyam-pi tatiyam-pi sumukhassa ārocesuṁ. So tesaṁ tattha gantukāmataṁ mahāsattassa ārocesi. Atha mahāsatto: “Mama ñātakā maṁ nissāya mā kilamantu, tena hi gacchāmā” ti navutihaṁsasahassaparivuto tattha gantvā gocaraṁ gahetvā haṁsakīḷaṁ kīḷitvā cittakūṭam-eva paccāgami. Khemako tesaṁ gocaraṁ caritvā gatakāle gantvā tesaṁ āgatabhāvaṁ rañño ārocesi. Rājā tuṭṭhacitto hutvā, “samma khemaka, ekaṁ vā dve vā haṁse gaṇhituṁ vāyama, mahantaṁ te yasaṁ dassāmī” ti vatvā paribbayaṁ datvā taṁ uyyojesi. So tattha gantvā cāṭipañjare nisīditvā haṁsānaṁ caraṇaṭṭhānaṁ vīmaṁsi. Bodhisattā nāma nilloluppacārino honti, tasmā mahāsatto otiṇṇaṭṭhānato paṭṭhāya sapadānaṁ sāliṁ khādanto agamāsi. Sesā ito cito ca khādantā vicariṁsu.

Atha luddaputto: “Ayaṁ haṁso nilloluppacārī, imaṁ bandhituṁ vaṭṭatī” ti cintetvā punadivase haṁsesu saraṁ anotiṇṇesu yeva cāṭipañjare nisinno taṁ ṭhānaṁ gantvā avidūre pañjare attānaṁ paṭicchādetvā chiddena olokento acchi. Tasmiṁ khaṇe mahāsatto navutihaṁsasahassapurakkhato hiyyo otiṇṇaṭṭhāne yeva otaritvā odhiyaṁ nisīditvā sāliṁ khādanto pāyāsi. Nesādo pañjarachiddena olokento tassa rūpasobhaggappattaṁ attabhāvaṁ disvā: “Ayaṁ haṁso sakaṭanābhippamāṇasarīro suvaṇṇavaṇṇo, tīhi rattarājīhi gīvāyaṁ parikkhitto, tisso rājiyo galena otaritvā urantarena gatā, tisso pacchābhāgena nibbijjhitvā gatā, rattakambalasuttasikkāya ṭhapitakañcanakkhandho viya atirocati, iminā etesaṁ raññā bhavitabbaṁ, imam-eva gaṇhissāmī” ti cintesi. Haṁsarājā pi bahuṁ gocaraṁ caritvā jalakīḷaṁ kīḷitvā haṁsagaṇaparivuto cittakūṭam-eva agamāsi. Iminā niyāmeneva pañca divase gocaraṁ gaṇhi. Chaṭṭhe divase khemako kāḷaassavālamayaṁ daḷhaṁ mahārajjuṁ vaṭṭitvā yaṭṭhiyā pāsaṁ katvā: “Sve haṁsarājā imasmiṁ okāse {5.359} otarissatī” ti tathato ñatvā antoudake yaṭṭhipāsaṁ oḍḍi.

Punadivase haṁsarājā otaranto pādaṁ pāse pavesanto yeva otari. Athassa pāso pādaṁ ayapaṭṭakena kaḍḍhanto viya ābandhitvā gaṇhi. So: “Chindissāmi nan”-ti vegaṁ janetvā kaḍḍhitvā pātesi. Paṭhamavāre suvaṇṇavaṇṇaṁ cammaṁ chijji, dutiyavāre kambalavaṇṇaṁ maṁsaṁ chijji, tatiyavāre nhāru chijji, catutthavāre pana: “Pādā chijjeyyuṁ, rañño pana hīnaṅgatā nāma ananucchavikā” ti na vāyāmaṁ akāsi, balavavedanā ca pavattiṁsu. So cintesi: “sacāhaṁ baddharavaṁ ravissāmi, ñātakā me ñatrastā hutvā gocaraṁ aggahetvā chātajjhattāva palāyantā dubbalattā samudde patissantī” ti. So vedanaṁ adhivāsetvā pāsavase vattetvā sāliṁ khādanto viya hutvā tesaṁ yāvadatthaṁ caritvā haṁsakīḷaṁ kīḷanakāle mahantena saddena baddharavaṁ ravi. Taṁ sutvā haṁsā maraṇabhayatajjitā vaggavaggā cittakūṭābhimukhā purimanayeneva pakkamiṁsu.

Sumukho pi heṭṭhā vuttanayeneva cintetvā vicinitvā tīsu pi koṭṭhāsesu mahāsattaṁ adisvā: “Addhā tassevedaṁ bhayaṁ uppannan”-ti nivattitvā āgato mahāsattaṁ pāsena baddhaṁ lohitamakkhitaṁ dukkhāturaṁ paṅkapiṭṭhe nipannaṁ disvā: “Mā bhāyi, mahārāja, ahaṁ mama jīvitaṁ pariccajitvā tumhe mocessāmī” ti vadanto otaritvā mahāsattaṁ assāsento paṅkapiṭṭhe nisīdi.

Idhā pi mahāsatto yaṭṭhipāse bajjhitvā pāsayaṭṭhiyaṁ olambanto yeva gīvaṁ pasāretvā haṁsānaṁ gatamaggaṁ olokento sumukhaṁ āgacchantaṁ disvā: “Āgatakāle naṁ vīmaṁsissāmī” ti cintetvā tasmiṁ āgate tisso gāthā abhāsi:

1. Ete haṁsā pakkamanti, vakkaṅgā bhayameritā,
Harittaca hemavaṇṇa, kāmaṁ sumukha pakkama.

2. Ohāya maṁ ñātigaṇā, ekaṁ pāsavasaṁ gataṁ,
Anapekkhamānā gacchanti, kiṁ eko avahiyyasi.

3. Pateva patataṁ seṭṭha, natthi baddhe sahāyatā,
Mā anīghāya hāpesi, kāmaṁ sumukha pakkamā ti.

Tattha bhayameritā ti bhayeritā bhayatajjitā bhayacalitā. Harittaca hemavaṇṇā ti dvīhi pi vacanehi tamevālapati. Kāman-ti suvaṇṇattaca, suvaṇṇavaṇṇa, sundaramukha ekaṁsena pakkamāhi yeva, kiṁ te idhāgamanenāti vadati. Ohāyā ti maṁ jahitvā uppatitā. Anapekkhamānā ti te mama ñātakā mayi anapekkhāva gacchanti. Patevā ti uppateva. Mā anīghāyā ti ito gantvā pattabbāya niddukkhabhāvāya vīriyaṁ mā hāpesi.

Tato {4.425} sumukho paṅkapiṭṭhe nisīditvā gāthamāha.

4. Nāhaṁ dukkhaparetoti, dhataraṭṭha tuvaṁ jahe,
Jīvitaṁ maraṇaṁ vā me, tayā saddhiṁ bhavissatī ti.

Tattha dukkhapareto ti mahārāja, “tvaṁ maraṇadukkhapareto” ti ettakeneva nāhaṁ taṁ jahāmi.

Evaṁ sumukhena sīhanāde kathite dhataraṭṭho gāthamāha.

5. Etadariyassa kalyāṇaṁ, yaṁ tvaṁ sumukha bhāsasi,
Tañca vīmaṁsamānohaṁ, patatetaṁ avassajin-ti.

Tattha etadariyassā ti yaṁ tvaṁ: “Nāhaṁ taṁ jahe” ti bhāsasi, etaṁ ācārasampannassa ariyassa kalyāṇaṁ uttamavacanaṁ. Patatetan-ti ahañca na taṁ vissajjetukāmo va evaṁ avacaṁ, atha kho taṁ vīmaṁsamāno: “Patatū” ti etaṁ vacanaṁ avassajiṁ, gacchāti taṁ avocanti attho.

Evaṁ tesaṁ kathentānaññeva luddaputto daṇḍamādāya vegenāgato. Sumukho dhataraṭṭhaṁ assāsetvā tassābhimukho gantvā apacitiṁ dassetvā haṁsarañño guṇe kathesi. Tāvadeva luddo muducitto ahosi. So tassa muducittakaṁ ñatvā puna gantvā haṁsarājam-eva assāsento aṭṭhāsi. Luddo pi haṁsarājānaṁ upasaṅkamitvā chaṭṭhaṁ gāthamāha.

6. Apadena padaṁ yāti, antalikkhacaro dijo,
Ārā pāsaṁ na bujjhi tvaṁ, haṁsānaṁ pavaruttamā ti.

Tattha apadena padan-ti mahārāja, tumhādiso antalikkhacaro dijo apade ākāse padaṁ katvā yāti. Na bujjhi tvan-ti so tvaṁ evarūpo dūrato va imaṁ pāsaṁ na bujjhi na jānīti pucchati.

Mahāsatto āha:

7. Yadā parābhavo hoti, poso jīvitasaṅkhaye,
Atha jālañca pāsañca, āsajjā pi na bujjhatī ti.

Tattha {4.426} yadā parābhavo ti samma luddaputta, yadā parābhavo avuḍḍhi vināso sampatto hoti, atha poso jīvitasaṅkhaye patte jālañca pāsañca patvā pi na jānātī ti attho.

Luddo haṁsarañño kathaṁ abhinanditvā sumukhena saddhiṁ sallapanto tisso gāthā abhāsi:

8. Ete haṁsā pakkamanti, vakkaṅgā bhayameritā,
Harittaca hemavaṇṇa, tvaññeva avahiyyasi.

9. Ete bhutvā ca pivitvā ca, pakkamanti vihaṅgamā,
Anapekkhamānā vakkaṅgā, tvaññeveko upāsasi.

10. Kiṁ nu tyāyaṁ dijo hoti, mutto baddhaṁ upāsasi,
Ohāya sakuṇā yanti, kiṁ eko avahiyyasī ti.

Tattha tvaññevā ti tvam-eva ohiyyasīti pucchati. Upāsasī ti payirupāsasi.

Sumukho āha:

11. Rājā me so dijo mitto, sakhā pāṇasamo ca me,
Neva naṁ vijahissāmi, yāva kālassa pariyāyan-ti.

Tattha yāva kālassa pariyāyan-ti luddaputta, yāva jīvitakālassa pariyosānaṁ ahaṁ etaṁ na vijahissāmi yeva.

Taṁ sutvā luddo pasannacitto hutvā: “Sacāhaṁ evaṁ sīlasampannesu imesu aparajjhissāmi, pathavī pi me vivaraṁ dadeyya, kiṁ me rañño santikā laddhena dhanena, vissajjessāmi nan”-ti cintetvā gāthamāha.

12. Yo ca tvaṁ sakhino hetu, pāṇaṁ cajitumicchasi,
So te sahāyaṁ muñcāmi, hotu rājā tavānugo ti.

Tattha yo ca tvan-ti yo nāma tvaṁ. So ti so ahaṁ. Tavānugo ti esa haṁsarājā tava vasaṁ anugato hotu, tayā saddhiṁ ekaṭṭhāne vasatu.

Evañca pana vatvā dhataraṭṭhaṁ yaṭṭhipāsato otāretvā saratīraṁ netvā pāsaṁ muñcitvā muducittena lohitaṁ dhovitvā nhāruādīni {4.427} paṭipādesi. Tassa muducittatāya mahāsattassa pāramitānubhāvena ca tāvadeva pādo sacchavi ahosi, baddhaṭṭhānam-pi na paññāyi. Sumukho bodhisattaṁ oloketvā tuṭṭhacitto anumodanaṁ karonto gāthamāha.

13. Evaṁ luddaka nandassu, saha sabbehi ñātibhi,
Yathāhamajja nandāmi, muttaṁ disvā dijādhipan-ti.

Taṁ sutvā luddo: “Gacchatha, sāmī” ti āha. Atha naṁ mahāsatto: “Kiṁ pana tvaṁ samma, maṁ attano atthāya bandhi, udāhu aññassa āṇattiyā” ti pucchitvā tena tasmiṁ kāraṇe ārocite: “Kiṁ nu kho me ito va cittakūṭaṁ gantuṁ seyyo, udāhu nagaran”-ti vimaṁsanto: “Mayi nagaraṁ gate luddaputto dhanaṁ labhissati, deviyā dohaḷo paṭippassambhissati, sumukhassa mittadhammo pākaṭo bhavissati, tathā mama ñāṇabalaṁ, khemañca saraṁ abhayadakkhiṇaṁ katvā labhissāmi, tasmā nagaram-eva gantuṁ seyyo” ti sanniṭṭhānaṁ katvā: “Ludda, tvaṁ amhe kājenādāya rañño santikaṁ nehi, sace no rājā vissajjetukāmo bhavissati, vissajjessatī” ti āha. Rājāno nāma sāmi, kakkhaḷā, gacchatha tumheti. Mayaṁ tādisaṁ luddam-pi mudukaṁ karimha, rañño ārādhane amhākaṁ bhāro, nehi yeva no, sammāti. So tathā akāsi. Rājā haṁse disvāva somanassajāto hutvā dve pi haṁse kañcanapīṭhe nisīdāpetvā madhulāje khādāpetvā madhurodakaṁ pāyetvā añjaliṁ paggayha dhammakathaṁ āyāci. Haṁsarājā tassa sotukāmataṁ viditvā paṭhamaṁ tāva paṭisanthāramakāsi. Tatrimā haṁsassa ca rañño ca vacanapaṭivacanagāthāyo honti:

14. Kaccinnu bhoto kusalaṁ, kacci bhoto anāmayaṁ,
Kacci raṭṭhamidaṁ phītaṁ, dhammena manusāsasi.

15. Kusalaṁ {4.428} ceva me haṁsa, atho haṁsa anāmayaṁ,
Atho raṭṭhamidaṁ phītaṁ, dhammena manusāsahaṁ.

16. Kacci bhoto amaccesu, doso koci na vijjati,
Kacci ārā amittā te, chāyā dakkhiṇatoriva.

17. Atho pi me amaccesu, doso koci na vijjati,
Atho ārā amittā me, chāyā dakkhiṇatoriva.

18. Kacci te sādisī bhariyā, assavā piyabhāṇinī,
Puttarūpayasūpetā, tava chandavasānugā.

19. Atho me sādisī bhariyā, assavā piyabhāṇinī,
Puttarūpayasūpetā, mama chandavasānugā.

20. Kacci te bahavo puttā, sujātā raṭṭhavaḍḍhana,
Paññājavena sampannā, sammodanti tato tato.

21. Satameko ca me puttā, dhataraṭṭha mayā sutā,
Tesaṁ tvaṁ kiccamakkhāhi, nāvarujjhanti te vaco ti.

Tattha kusalan-ti ārogyaṁ, itaraṁ tasseva vevacanaṁ. Phītan-ti kacci te idaṁ raṭṭhaṁ phītaṁ subhikkhaṁ, dhammena ca naṁ anusāsasīti pucchati. Doso ti aparādho. Chāyā dakkhiṇatorivā ti yathā nāma dakkhiṇadisābhimukhā chāyā na vaḍḍhati, evaṁ te kacci amittā na vaḍḍhantīti vadati. Sādisī ti jātigottakulapadesehi samānā. Evarūpā hi aticārinī na hoti. Assavā ti vacanapaṭiggāhikā. Puttarūpayasūpetā ti puttehi ca rūpena ca yasena ca upetā. Paññājavenā ti paññāvegena paññaṁ javāpetvā tāni tāni kiccāni paricchindituṁ samatthāti pucchati. Sammodanti tato tato ti yattha yattha niyuttā honti, tato tato sammodanteva, na virujjhantīti pucchati. Mayā sutā ti mayā vissutā. Mañhi loko: “Bahuputtarājā” ti vadati, iti te maṁ nissāya vissutā pākaṭā jātāti mayā sutā nāma hontīti vadati. Tesaṁ tvaṁ kiccamakkhāhī ti tesaṁ mama puttānaṁ: “Idaṁ nāma karontū” ti tvaṁ kiccamakkhāhi, na te vacanaṁ avarujjhanti, ovādaṁ nesaṁ dehīti adhippāyenevamāha.

Taṁ sutvā mahāsatto tassa ovādaṁ dento pañca gāthā abhāsi:

22. Upapanno pi ce hoti, jātiyā vinayena vā,
Atha pacchā kurute yogaṁ, kicche āpāsu sīdati.

23. Tassa {4.429} saṁhīrapaññassa, vivaro jāyate mahā,
Rattimandho va rūpāni, thūlāni manupassati.

24. Asāre sārayogaññū, matiṁ na tveva vindati,
Sarabho va giriduggasmiṁ, antarā yeva sīdati.

25. Hīnajacco pi ce hoti, uṭṭhātā dhitimā naro,
Ācārasīlasampanno, nise aggīva bhāsati.

26. Etaṁ me upamaṁ katvā, putte vijjāsu vācaya,
Saṁvirūḷhetha medhāvī, khette bījaṁva vuṭṭhiyā ti.

Tattha vinayenā ti ācārena. Pacchā kurute yogan-ti yo ce sikkhitabbasikkhāsu daharakāle yogaṁ vīriyaṁ akatvā pacchā mahallakakāle karoti, evarūpo pacchā tathārūpe dukkhe vā āpadāsu vā uppannāsu sīdati, attānaṁ uddharituṁ na sakkoti. Tassa saṁhīrapaññassā ti tassa asikkhitattā tato tato haritabbapaññassa niccaṁ calabuddhino. Vivaro ti bhogādīnaṁ chiddaṁ, parihānī ti attho. Rattimandho ti rattandho. Idaṁ vuttaṁ hoti: “yathā rattandho rattikāṇo rattiṁ candobhāsādīhi thūlarūpāneva passati, sukhumāni passituṁ na sakkoti, evaṁ asikkhito saṁhīrapañño kismiñcideva bhaye uppanne sukhumāni kiccāni passituṁ na sakkoti, oḷārike yeva passati, tasmā tava putte daharakāle yeva sikkhāpetuṁ vaṭṭatī” ti.

Asāre ti nissāre lokāyatavedasamaye. Sārayogaññū ti sārayutto esa samayoti maññamāno. Matiṁ na tveva vindatī ti bahuṁ sikkhitvā pi paññaṁ na labhati yeva. Giriduggasmin-ti so evarūpo yathā nāma sarabho attano vasanaṭṭhānaṁ āgacchanto antarāmagge visamam-pi samanti maññamāno giridugge vegenāgacchanto narakapapātaṁ patitvā antarā yeva sīdati, āvāsaṁ na pāpuṇāti, evametaṁ asāraṁ lokāyatavedasamayaṁ sārasaññāya uggahetvā mahāvināsaṁ pāpuṇāti. Tasmā tava putte atthanissitesu vaḍḍhi-āvahesu kiccesu yojetvā sikkhāpehīti. Nise aggīvā ti mahārāja, hīnajātiko pi uṭṭhānādiguṇasampanno rattiṁ aggikkhandho viya obhāsati. Etaṁ me ti etaṁ mayā vuttaṁ rattandhañca aggikkhandhañca upamaṁ katvā tava putte vijjāsu vācaya, sikkhitabbayuttāsu sikkhāsu yojehi. Evaṁ yutto hi yathā sukhette suvuṭṭhiyā bījaṁ saṁvirūhati, tatheva medhāvī saṁvirūhati, yasena ca bhogehi ca vaḍḍhatīti.

Evaṁ {4.430} mahāsatto sabbarattiṁ rañño dhammaṁ desesi, deviyā dohaḷo paṭippassambhi. Mahāsatto aruṇuggamanavelāyam-eva rājānaṁ pañcasu sīlesu patiṭṭhapetvā appamādena ovaditvā saddhiṁ sumukhena uttarasīhapañjarena nikkhamitvā cittakūṭam-eva gato.

Satthā imaṁ dhammadesanaṁ āharitvā: “Evaṁ, bhikkhave, pubbe pi iminā mamatthāya jīvitaṁ pariccattamevā” ti vatvā jātakaṁ samodhānesi: “tadā luddo channo ahosi, rājā sāriputto, devī khemābhikkhunī, haṁsaparisā sākiyagaṇo, sumukho ānando, haṁsarājā pana aham-eva ahosin”-ti.

Cūḷahaṁsajātakavaṇṇanā chaṭṭhā