Ja 503: Sattigumbajātakavaṇṇanā

Migaluddo mahārājā ti idaṁ satthā maddakucchismiṁ migadāye viharanto devadattaṁ ārabbha kathesi. Devadattena hi silāya paviddhāya bhagavato pāde sakalikāya khate balavavedanā uppajji. Tathāgatassa dassanatthāya bahū bhikkhū sannipatiṁsu. Atha bhagavā parisaṁ sannipatitaṁ disvā: “Bhikkhave, idaṁ senāsanaṁ atisambādhaṁ, sannipāto mahā bhavissati, maṁ mañcasivikāya maddakucchiṁ nethā” ti āha. Bhikkhū tathā kariṁsu. Jīvako tathāgatassa pādaṁ phāsukaṁ akāsi. Bhikkhū satthu santike nisinnāva kathaṁ samuṭṭhāpesuṁ: “Āvuso, devadatto sayam-pi pāpo, parisāpissa pāpā, iti so pāpo pāpaparivāro va viharatī” ti. Satthā: “Kiṁ kathetha, bhikkhave” ti pucchitvā: “Idaṁ nāmā” ti vutte: “Na, bhikkhave, idāneva, pubbe pi devadatto pāpo pāpaparivāroyevā” ti vatvā atītaṁ āhari.

Atīte uttarapañcālanagare pañcālo nāma rājā rajjaṁ kāresi. Mahāsatto araññāyatane ekasmiṁ sānupabbate simbalivane ekassa suvarañño putto hutvā nibbatti, dve bhātaro ahesuṁ. Tassa pana pabbatassa uparivāte coragāmako ahosi pañcannaṁ corasatānaṁ nivāso, adhovāte assamo pañcannaṁ isisatānaṁ nivāso. Tesaṁ suvapotakānaṁ pakkhanikkhamanakāle vātamaṇḍalikā udapādi. Tāya pahaṭo eko suvapotako coragāmake {4.431} corānaṁ āvudhantare patito, tassa tattha patitattā: “Sattigumbo” tveva nāmaṁ kariṁsu. Eko assame vālukatale pupphantare pati, tassa tattha patitattā: “Pupphako” tveva nāmaṁ kariṁsu. Sattigumbo corānaṁ antare vaḍḍhito, pupphako isīnaṁ.

Athekadivasaṁ rājā sabbālaṅkārapaṭimaṇḍito rathavaraṁ abhiruhitvā mahantena parivārena migavadhāya nagarato nātidūre supupphitaphalitaṁ ramaṇīyaṁ upagumbavanaṁ gantvā: “Yassa passena migo palāyati, tasseva gīvā” ti vatvā rathā oruyha paṭicchādetvā dinne koṭṭhake dhanuṁ ādāya aṭṭhāsi. Purisehi migānaṁ uṭṭhāpanatthāya vanagumbesu pothiyamānesu eko eṇimigo uṭṭhāya gamanamaggaṁ olokento rañño ṭhitaṭṭhānasseva vivittataṁ disvā tadabhimukho pakkhanditvā palāyi. Amaccā: “Kassa passena migo palāyito” ti pucchantā: “Rañño passenā” ti ñatvā raññā saddhiṁ keḷiṁ kariṁsu. Rājā asmimānena tesaṁ keḷiṁ asahanto: “Idāni taṁ migaṁ gahessāmī” ti rathaṁ āruyha: “Sīghaṁ pesehī” ti sārathiṁ āṇāpetvā migena gatamaggaṁ paṭipajji. Rathaṁ vegena gacchantaṁ parisā anubandhituṁ nāsakkhi. Rājā sārathidutiyo yāva majjhanhikā gantvā taṁ migaṁ adisvā nivattanto tassa coragāmassa santike ramaṇīyaṁ kandaraṁ disvā rathā oruyha nhatvā ca pivitvā ca paccuttari. Athassa sārathi rathassa uttarattharaṇaṁ otāretvā sayanaṁ rukkhacchāyāya paññapesi, so tattha nipajji. Sārathi pi tassa pāde sambāhanto nisīdi. Rājā antarantarā niddāyati ceva pabujjhati ca.

Coragāmavāsino corā pi rañño ārakkhaṇatthāya araññam-eva pavisiṁsu. Coragāmake sattigumbo ceva bhattarandhako patikolambo nāmeko puriso cāti dveva ohīyiṁsu. Tasmiṁ khaṇe sattigumbo gāmakā nikkhamitvā rājānaṁ disvā: “Imaṁ niddāyamānam-eva māretvā ābharaṇāni gahessāmā” ti cintetvā patikolambassa santikaṁ gantvā taṁ kāraṇaṁ ārocesi. Tamatthaṁ {4.432} pakāsento satthā pañca gāthā abhāsi:

1. Migaluddo mahārājā, pañcālānaṁ rathesabho,
Nikkhanto saha senāya, ogaṇo vanamāgamā.

2. Tatthaddasā araññasmiṁ, takkarānaṁ kuṭiṁ kataṁ,
Tassā kuṭiyā nikkhamma, suvo luddāni bhāsati.

3. Sampannavāhano poso, yuvā sammaṭṭhakuṇḍalo,
Sobhati lohituṇhīso, divā sūriyo va bhāsati.

4. Majjhanhike sampatike, sutto rājā sasārathi,
Handassābharaṇaṁ sabbaṁ, gaṇhāma sāhasā mayaṁ.

5. Nisīthe pi rahodāni, sutto rājā sasārathi,
Ādāya vatthaṁ maṇikuṇḍalañca, hantvāna sākhāhi avattharāmā ti.

Tattha migaluddo ti luddo viya migānaṁ gavesanato: “Migaluddo” ti vutto. Ogaṇo ti gaṇā ohīno parihīno hutvā. Takkarānaṁ kuṭiṁ katan-ti so rājā tattha araññe corānaṁ vasanatthāya kataṁ gāmakaṁ addasa. Tassā ti tato corakuṭito. Luddāni bhāsatī ti patikolambena saddhiṁ dāruṇāni vacanāni katheti. Sampannavāhano ti sampannaassavāhano. Lohituṇhīso ti rattena uṇhīsapaṭṭena samannāgato. Sampatike ti sampati idāni, evarūpe ṭhitamajjhanhikakāleti attho. Sāhasā ti sāhasena pasayhākāraṁ katvā gaṇhāmāti vadati. Nisīthe pi rahodānī ti nisīthe pi idāni pi raho. Idaṁ vadati: yathā nisīthe aḍḍharattasamaye manussā kilantā sayanti, raho nāma hoti, idāni ṭhitamajjhanhike pi kāle tathevā ti. Hantvānā ti rājānaṁ māretvā vatthābharaṇānissa gahetvā atha naṁ pāde gahetvā kaḍḍhitvā ekamante sākhāhi paṭicchādemāti.

Iti so vegena sakiṁ nikkhamati, sakiṁ patikolambassa santikaṁ gacchati. So tassa vacanaṁ sutvā nikkhamitvā olokento rājabhāvaṁ ñatvā bhīto gāthamāha.

6. Kinnu ummattarūpova, sattigumba pabhāsasi,
Durāsadā hi rājāno, aggi pajjalito yathā ti.

Atha naṁ suvo gāthāya ajjhabhāsi:

7. Atha tvaṁ patikolamba, matto thullāni gajjasi,
Mātari mayha naggāya, kinnu tvaṁ vijigucchase ti.

Tattha {4.433} atha tvan-ti nanu tvaṁ. Matto ti corānaṁ ucchiṭṭhasuraṁ labhitvā tāya matto hutvā pubbe mahāgajjitāni gajjasi. Mātarī ti corajeṭṭhakassa bhariyaṁ sandhāyāha. Sā kira tadā sākhābhaṅgaṁ nivāsetvā carati. Vijigucchase ti mama mātari naggāya kinnu tvaṁ idāni corakammaṁ jigucchasi, kātuṁ na icchasīti.

Rājā pabujjhitvā tassa tena saddhiṁ manussabhāsāya kathentassa vacanaṁ sutvā: “Sappaṭibhayaṁ idaṁ ṭhānan”-ti sārathiṁ uṭṭhāpento gāthamāha.

8. Uṭṭhehi samma taramāno, rathaṁ yojehi sārathi,
Sakuṇo me na ruccati, aññaṁ gacchāma assaman-ti.

So pi sīghaṁ uṭṭhahitvā rathaṁ yojetvā gāthamāha.

9. Yutto ratho mahārāja, yutto ca balavāhano,
Adhitiṭṭha mahārāja, aññaṁ gacchāma assaman-ti.

Tattha balavāhano ti balavavāhano, mahāthāmaassasampannoti attho. Adhitiṭṭhā ti abhiruha.

Abhiruḷhamatte yeva ca tasmiṁ sindhavā vātavegena pakkhandiṁsu. Sattigumbo rathaṁ gacchantaṁ disvā saṁvegappatto dve gāthā abhāsi:

10. Ko num-eva gatā sabbe, ye asmiṁ paricārakā,
Esa gacchati pañcālo, mutto tesaṁ adassanā.

11. Kodaṇḍakāni gaṇhatha, sattiyo tomarāni ca,
Esa gacchati pañcālo, mā vo muñcittha jīvatan-ti.

Tattha ko nume ti kuhiṁ nu ime. Asmin-ti imasmiṁ assame. Paricārakā ti corā. Adassanā ti etesaṁ corānaṁ adassanena mutto esa gacchatīti, etesaṁ hatthato mutto hutvā esa adassanaṁ gacchatīti pi attho. Kodaṇḍakānī ti dhanūni. Jīvatan-ti tumhākaṁ jīvantānaṁ mā muñcittha, āvudhahatthā dhāvitvā gaṇhatha nanti.

Evaṁ tassa viravitvā aparāparaṁ dhāvantasseva rājā isīnaṁ assamaṁ patto. Tasmiṁ khaṇe isayo phalāphalatthāya gatā {4.434}. Eko pupphakasuvo va assamapade ṭhito hoti. So rājānaṁ disvā paccuggamanaṁ katvā paṭisanthāramakāsi. Tamatthaṁ pakāsento satthā catasso gāthā abhāsi:

12. Athāparo paṭinandittha, suvo lohitatuṇḍako,
Svāgataṁ te mahārāja, atho te adurāgataṁ,
Issarosi anuppatto, yaṁ idhatthi pavedaya.

13. Tiṇḍukāni piyālāni, madhuke kāsumāriyo,
Phalāni khuddakappāni, bhuñja rāja varaṁ varaṁ.

14. Idam-pi pānīyaṁ sītaṁ, ābhataṁ girigabbharā,
Tato piva mahārāja, sace tvaṁ abhikaṅkhasi.

15. Araññaṁ uñchāya gatā, ye asmiṁ paricārakā,
Sayaṁ uṭṭhāya gaṇhavho, hatthā me natthi dātave ti.

Tattha paṭinanditthā ti rājānaṁ disvāva tussi. Lohitatuṇḍako ti rattatuṇḍo sobhaggappatto. Madhuke ti madhukaphalāni. Kāsumāriyo ti evaṁnāmakāni phalāni, kāraphalāni vā. Tato pivā ti tato pānīyamāḷato gahetvā pānīyaṁ piva. Ye asmiṁ paricārakā ti mahārāja, ye imasmiṁ assame vicaraṇakā isayo, te araññaṁ uñchāya gatā. Gaṇhavho ti phalāphalāni gaṇhatha. Dātave ti dātuṁ.

Rājā tassa paṭisanthāre pasīditvā gāthādvayamāha:

16. Bhaddako vatayaṁ pakkhī, dijo paramadhammiko,
Atheso itaro pakkhī, suvo luddāni bhāsati.

17. ‘Etaṁ hanatha bandhatha, mā vo muñcittha jīvataṁ’,
Iccevaṁ vilapantassa, sotthiṁ pattosmi assaman-ti.

Tattha itaro ti corakuṭiyaṁ suvako. Iccevan-ti ahaṁ pana tassa evaṁ vilapantasseva imaṁ assamaṁ sotthinā patto.

Rañño kathaṁ sutvā pupphako dve gāthā abhāsi:

18. Bhātarosma mahārāja, sodariyā ekamātukā,
Ekarukkhasmiṁ saṁvaḍḍhā, nānākhettagatā ubho.

19. Sattigumbo ca corānaṁ, ahañca isinaṁ idha,
Asataṁ so, sataṁ ahaṁ, tena dhammena no vinā ti.

Tattha {4.435} bhātarosmā ti mahārāja, so ca ahañca ubho bhātaro homa. Corānan-ti so corānaṁ santike saṁvaḍḍho, ahaṁ isīnaṁ santike. Asataṁ so, sataṁ ahan-ti so asādhūnaṁ dussīlānaṁ santikaṁ upagato, ahaṁ sādhūnaṁ sīlavantānaṁ. Tena dhammena no vinā ti mahārāja, taṁ sattigumbaṁ corā coradhammena corakiriyāya vinesuṁ, maṁ isayo isidhammena isisīlācārena, tasmā so pi tena coradhammena no vinā hoti, aham-pi isidhammena no vinā homīti.

Idāni taṁ dhammaṁ vibhajanto gāthādvayamāha:

20. Tattha vadho ca bandho ca, nikatī vañcanāni ca,
Ālopā sāhasākārā, tāni so tattha sikkhati.

21. Idha saccañca dhammo ca, ahiṁsā saṁyamo damo,
Āsanūdakadāyīnaṁ, aṅke vaddhosmi bhāradhā ti.

Tattha nikatī ti patirūpakena vañcanā. Vañcanānī ti ujukavañcanāneva. Ālopā ti divā gāmaghātā. Sāhasākārā ti gehaṁ pavisitvā maraṇena tajjetvā sāhasikakammakaraṇāni. Saccan-ti sabhāvo. Dhammo ti sucaritadhammo. Ahiṁsā ti mettāpubbabhāgo. Saṁyamo ti sīlasaṁyamo. Damo ti indriyadamanaṁ. Āsanūdakadāyīnan-ti abbhāgatānaṁ āsanañca udakañca dānasīlānaṁ. Bhāradhā ti rājānaṁ ālapati.

Idāni rañño dhammaṁ desento imā gāthā abhāsi:

22. Yaṁ yañhi rāja bhajati, santaṁ vā yadi vā asaṁ,
Sīlavantaṁ visīlaṁ vā, vasaṁ tasseva gacchati.

23. Yādisaṁ kurute mittaṁ, yādisaṁ cūpasevati,
So pi tādisako hoti, sahavāso hi tādiso.

24. Sevamāno sevamānaṁ, samphuṭṭho samphusaṁ paraṁ,
Saro diddho kalāpaṁva, alittamupalimpati,
Upalepabhayā dhīro, neva pāpasakhā siyā.

25. Pūtimacchaṁ kusaggena, yo naro upanayhati,
Kusā pi pūti vāyanti, evaṁ bālūpasevanā.

26. Tagarañca {4.436} palāsena, yo naro upanayhati,
Pattā pi surabhi vāyanti, evaṁ dhīrūpasevanā.

27. Tasmā pattapuṭasseva, ñatvā sampākamattano,
Asante nopaseveyya, sante seveyya paṇḍito,
Asanto nirayaṁ nenti, santo pāpenti suggatin-ti.

Tattha santaṁ vā yadi vā asan-ti sappurisaṁ vā asappurisaṁ vā. Sevamāno sevamānan-ti seviyamāno ācariyo sevamānaṁ antevāsikaṁ. Samphuṭṭho ti antevāsinā vā phuṭṭho ācariyo. Samphusaṁ paran-ti paraṁ ācariyaṁ samphusanto antevāsī vā. Alittan-ti taṁ antevāsikaṁ pāpadhammena alittaṁ so ācariyo visadiddho saro sesaṁ sarakalāpaṁ viya limpati. Evaṁ bālūpasevanā ti bālūpasevī hi pūtimacchaṁ upanayhanakusaggaṁ viya hoti, pāpakammaṁ akaronto pi avaṇṇaṁ akittiṁ labhati. Dhīrūpasevanā ti dhīrūpasevī puggalo tagarādigandhajātipaliveṭhanapattaṁ viya hoti, paṇḍito bhavituṁ asakkonto pi kalyāṇamittasevī guṇakittiṁ labhati. Pattapuṭassevā ti duggandhasugandhapaliveṭhanapaṇṇasseva. Sampākamattano ti kalyāṇamittasaṁsaggavasena attano paripākaṁ paribhāvanaṁ ñatvā ti attho. Pāpenti suggatin-ti santo sammādiṭṭhikā attānaṁ nissite satte saggam-eva pāpentīti desanaṁ yathānusandhim-eva pāpesi.

Rājā tassa dhammakathāya pasīdi, isigaṇo pi āgato. Rājā isayo vanditvā: “Bhante, maṁ anukampamānā mama vasanaṭṭhāne vasathā” ti vatvā tesaṁ paṭiññaṁ gahetvā nagaraṁ gantvā suvānaṁ abhayaṁ adāsi. Isayo pi tattha agamaṁsu. Rājā isigaṇaṁ uyyāne vasāpento yāvajīvaṁ upaṭṭhahitvā saggapuraṁ pūresi. Athassa putto pi chattaṁ ussāpento isigaṇaṁ paṭijaggiyevā ti tasmiṁ kulaparivaṭṭe satta rājāno isigaṇassa dānaṁ pavattayiṁsu. Mahāsatto araññe vasanto yeva yathākammaṁ gato.

Satthā imaṁ dhammadesanaṁ āharitvā: “Evaṁ, bhikkhave, pubbe pi devadatto pāpo pāpaparivāroyevā” ti vatvā jātakaṁ samodhānesi: “tadā sattigumbo devadatto ahosi, corā devadattaparisā {4.437}, rājā ānando, isigaṇā buddhaparisā, pupphakasuvo pana aham-eva ahosin”-ti.

Sattigumbajātakavaṇṇanā sattamā