Ja 504: Bhallātiyajātakavaṇṇanā

Bhallātiyo nāma ahosi rājā ti idaṁ satthā jetavane viharanto mallikaṁ deviṁ ārabbha kathesi. Tassā kira ekadivasaṁ raññā saddhiṁ sayanaṁ nissāya kalaho ahosi. Rājā kujjhitvā naṁ na olokesi. Sā cintesi: “Nanu tathāgato rañño mayi kuddhabhāvaṁ na jānātī” ti. Satthā taṁ kāraṇaṁ ñatvā punadivase bhikkhusaṅghaparivuto sāvatthiṁ piṇḍāya pavisitvā rañño gehadvāraṁ gato. Rājā paccuggantvā pattaṁ gahetvā satthāraṁ pāsādaṁ āropetvā paṭipāṭiyā bhikkhusaṅghaṁ nisīdāpetvā dakkhiṇodakaṁ datvā paṇītenāhārena parivisitvā bhattakiccāvasāne ekamantaṁ nisīdi. Satthā: “Kiṁ nu kho, mahārāja, mallikā na paññāyatī” ti pucchitvā: “Attano sukhamadamattatāyā” ti vutte: “Nanu, mahārāja, tvaṁ pubbe kinnarayoniyaṁ nibbattitvā ekarattiṁ kinnariyā vinā hutvā satta vassasatāni paridevamāno vicarī” ti vatvā tena yācito atītaṁ āhari.

Atīte bārāṇasiyaṁ bhallātiyo nāma rājā rajjaṁ kārento: “Aṅgārapakkamigamaṁsaṁ khādissāmī” ti rajjaṁ amaccānaṁ niyyādetvā sannaddhapañcāvudho susikkhitakoleyyakasuṇakhagaṇaparivuto nagarā nikkhamitvā himavantaṁ pavisitvā anugaṅgaṁ gantvā upari abhiruhituṁ asakkonto ekaṁ gaṅgaṁ otiṇṇanadiṁ disvā tadanusārena gacchanto migasūkarādayo vadhitvā aṅgārapakkamaṁsaṁ khādanto uccaṭṭhānaṁ abhiruhi. Tattha ramaṇīyā nadikā paripuṇṇakāle thanapamāṇodakā hutvā sandati, aññadā jaṇṇukapamāṇodakā hoti. Tattha nānappakārakā macchakacchapā vicaranti. Udakapariyante rajatapaṭṭavaṇṇavālukā ubhosu tīresu nānāpupphaphalabharitavinamitā rukkhā pupphaphalarasamattehi nānāvihaṅgamabhamaragaṇehi samparikiṇṇā vividhamigasaṅghanisevitā sītacchāyā. Evaṁ ramaṇīyāya hemavatanadiyā tīre dve {4.438} kinnarā aññamaññaṁ āliṅgitvā paricumbitvā nānappakārehi paridevantā rodanti.

Rājā tassā nadiyā tīrena gandhamādanaṁ abhiruhanto te kinnare disvā: “Kiṁ nu kho ete evaṁ paridevanti, pucchissāmi ne” ti cintetvā sunakhe oloketvā accharaṁ pahari. Susikkhitakoleyyakasunakhā tāya saññāya gumbaṁ pavisitvā urena nipajjiṁsu. So tesaṁ paṭisallīnabhāvaṁ ñatvā dhanukalāpañceva sesāvudhāni ca rukkhaṁ nissāya ṭhapetvā padasaddaṁ akaronto saṇikaṁ tesaṁ santikaṁ gantvā: “Kiṁkāraṇā tumhe rodathā” ti kinnare pucchi. Tamatthaṁ pakāsento satthā tisso gāthā abhāsi:

1. Bhallātiyo nāma ahosi rājā, raṭṭhaṁ pahāya migavaṁ acāri so,
Agamā girivaraṁ gandhamādanaṁ, supupphitaṁ kimpurisānuciṇṇaṁ.

2. Sāḷūrasaṅghañca nisedhayitvā, dhanuṁ kalāpañca so nikkhipitvā,
Upāgami vacanaṁ vattukāmo, yatthaṭṭhitā kimpurisā ahesuṁ.

3. Himaccaye hemavatāya tīre, kimidhaṭṭhitā mantayavho abhiṇhaṁ,
Pucchāmi vo mānusadehavaṇṇe, kathaṁ vo jānanti manussaloke ti.

Tattha sāḷūrasaṅghan-ti sunakhagaṇaṁ. Himaccaye ti catunnaṁ hemantamāsānaṁ atikkame. Hemavatāyā ti imissā hemavatāya nadiyā tīre.

Rañño vacanaṁ sutvā kinnaro tuṇhī ahosi, kinnarī pana raññā saddhiṁ sallapi:

4. Mallaṁ giriṁ paṇḍarakaṁ tikūṭaṁ, sītodakā anuvicarāma najjo,
Migā {4.439} manussāva nibhāsavaṇṇā, jānanti no kimpurisāti luddā ti.

Tattha mallaṁ girin-ti samma luddaka, mayaṁ imaṁ mallagiriñca paṇḍarakañca tikūṭañca imā ca najjo anuvicarāma. “Mālāgirin”-ti pi pāṭho. Nibhāsavaṇṇā ti nibhāsamānavaṇṇā, dissamānasarīrā ti attho.

Tato rājā tisso gāthā abhāsi:

5. Sukiccharūpaṁ paridevayavho, āliṅgito cāsi piyo piyāya,
Pucchāmi vo mānusadehavaṇṇe, kimidha vane rodatha appatītā.

6. Sukiccharūpaṁ paridevayavho, āliṅgito cāsi piyo piyāya,
Pucchāmi vo mānusadehavaṇṇe, kimidha vane vilapatha appatītā.

7. Sukiccharūpaṁ paridevayavho, āliṅgito cāsi piyo piyāya,
Pucchāmi vo mānusadehavaṇṇe, kimidha vane socatha appatītā ti.

Tattha sukiccharūpan-ti suṭṭhu dukkhappattā viya hutvā. Āliṅgito cāsi piyo piyāyā ti tayā piyāya tava piyo āliṅgito ca āsi. “Āliṅgiyo cāsī” ti pi pāṭho, ayamevattho. Kimidha vane ti kiṁkāraṇā idha vane antarantarā āliṅgitvā paricumbitvā piyakathaṁ kathetvā puna appatītā rodathāti.

Tato parā ubhinnam-pi ālāpasallāpagāthā honti:

8. Mayekarattaṁ vippavasimha ludda, akāmakā aññamaññaṁ sarantā,
Tamekarattaṁ anutappamānā, socāma ‘sā ratti punaṁ na hossati’.

9. Yamekarattaṁ anutappathetaṁ, dhanaṁva naṭṭhaṁ pitaraṁva petaṁ,
Pucchāmi {4.440} vo mānusadehavaṇṇe, kathaṁ vinā vāsamakappayittha.

10. Yamimaṁ nadiṁ passasi sīghasotaṁ, nānādumacchādanaṁ selakūlaṁ,
Taṁ me piyo uttari vassakāle, mamañca maññaṁ anubandhatīti.

11. Ahañca aṅkolakamocināmi, atimuttakaṁ sattaliyothikañca,
Piyo ca me hehiti mālabhārī, ahañca naṁ mālinī ajjhupessaṁ’.

12. Ahañcidaṁ kuravakamocināmi, uddālakā pāṭalisindhuvārakā,
Piyo ca me hehiti mālabhārī, ahañca naṁ mālinī ajjhupessaṁ’.

13. Ahañca sālassa supupphitassa, oceyya pupphāni karomi mālaṁ,
Piyo ca me hehiti mālabhārī, ahañca naṁ mālinī ajjhupessaṁ’.

14. Ahañca sālassa supupphitassa, oceyya pupphāni karomi bhāraṁ,
Idañca no hehiti santharatthaṁ, yatthajjimaṁ viharissāma rattiṁ.

15. Ahañca kho agaḷuṁ candanañca, silāya piṁsāmi pamattarūpā,
Piyo ca me hehiti rositaṅgo, ahañca naṁ rositā ajjhupessaṁ’.

16. Athāgamā salilaṁ sīghasotaṁ, nudaṁ sāle salaḷe kaṇṇikāre,
Āpūratha {4.441} tena muhuttakena, sāyaṁ nadī āsi mayā suduttarā.

17. Ubhosu tīresu mayaṁ tadā ṭhitā, sampassantā ubhayo aññamaññaṁ,
Sakim-pi rodāma sakiṁ hasāma, kicchena no āgamā saṁvarī sā.

18. Pāto va kho uggate sūriyamhi, catukkaṁ nadiṁ uttariyāna ludda,
Āliṅgiyā aññamaññaṁ mayaṁ ubho, sakim-pi rodāma sakiṁ hasāma.

19. Tīhūnakaṁ satta satāni ludda, yamidha mayaṁ vippavasimha pubbe,
Vassekimaṁ jīvitaṁ bhūmipāla, ko nīdha kantāya vinā vaseyya.

20. Āyuñca vo kīvatako nu samma, sace pi jānātha vadetha āyuṁ,
Anussavā vuḍḍhato āgamā vā, akkhātha metaṁ avikampamānā.

21. Āyuñca no vassasahassaṁ ludda, na cantarā pāpako atthi rogo,
Appañca dukkhaṁ sukham-eva bhiyyo, avītarāgā vijahāma jīvitan-ti.

Tattha mayekarattan-ti mayaṁ ekarattaṁ. Vippavasimhā ti vippayuttā hutvā vasimha. Anutappamānāti: “Anicchamānānaṁ no ekaratto atīto” ti taṁ ekarattaṁ anucintayamānā. Punaṁ na hessatī ti puna na bhavissati nāgamissatīti socāma. Dhanaṁva naṭṭhaṁ pitaraṁva petan-ti dhanaṁ vā naṭṭhaṁ pitaraṁ vā mātaraṁ vāpetaṁ kālakataṁ kiṁ nu kho tumhe cintayamānā kena kāraṇena taṁ ekarattaṁ vinā vāsaṁ akappayittha, idaṁ me ācikkhathāti pucchati. Yamiman-ti yaṁ imaṁ. Selakūlan-ti dvinnaṁ selānaṁ antare sandamānaṁ. Vassakāle ti ekassa meghassa uṭṭhāya vassanakāle {4.442}. Amhākañhi imasmiṁ vanasaṇḍe rativasena carantānaṁ eko megho uṭṭhahi. Atha me piyasāmiko kinnaromaṁ: “Pacchato āgacchatī” ti maññamāno etaṁ nadiṁ uttarīti āha.

Ahañcā ti ahaṁ panetassa paratīraṁ gatabhāvaṁ ajānantī supupphitāni aṅkolakādīni pupphāni ocināmi. Tattha sattaliyothikañcā ti kundālapupphañca suvaṇṇayothikañca ocinantī pana: “Piyo ca me mālabhārī bhavissati, ahañca naṁ mālinī hutvā ajjhupessan”-ti iminā kāraṇena ocināmi. Uddālakā pāṭalisindhuvārakā ti te pi mayā ocitāyevā ti vadati. Oceyyā ti ocinitvā. Agaḷuṁ candanañcā ti kāḷāgaḷuñca rattacandanañca. Rositaṅgo ti vilittasarīro. Rositā ti vilittā hutvā. Ajjhupessan-ti sayane upagamissāmi. Nudaṁ sāle salaḷe kaṇṇikāre ti etāni mayā ocinitvā tīre ṭhapitāni pupphāni nudantaṁ harantaṁ. Suduttarā ti tassā hi orimatīre ṭhitakāle yeva nadiyā udakaṁ āgataṁ, taṅkhaṇaññeva sūriyo atthaṅgato, vijjulatā niccharanti, kinnarā nāma udakabhīrukā honti, iti sā otarituṁ na visahi. Tenāha: “Sāyaṁ nadī āsi mayā suduttarā” ti.

Sampassantā ti vijjulatāniccharaṇakāle passantā. Rodāmā ti andhakārakāle apassantā rodāma, vijjulatāniccharaṇakāle passantā hasāma. Saṁvarī ti ratti. Catukkan-ti tucchaṁ. Uttariyānā ti uttaritvā. Tīhūnakan-ti tīhi ūnāni satta vassasatāni. Yamidha mayan-ti yaṁ kālaṁ idha mayaṁ vippavasimha, so ito tīhi ūnakāni satta vassasatāni hontīti vadati. Vassekiman-ti vassaṁ ekaṁ imaṁ, tumhākaṁ ekam-eva vassasataṁ imaṁ jīvitanti vadati. Ko nīdhā ti evaṁ parittake jīvite ko nu idha kantāya vinā bhaveyya, ayuttaṁ tava piyabhariyāya vinā bhavitunti dīpeti.

Kīvatako nū ti rājā kinnariyā vacanaṁ sutvā: “Imesaṁ āyuppamāṇaṁ pucchissāmī” ti cintetvā: “Tumhākaṁ kittako āyū” ti pucchati. Anussavā ti sace vo kassaci vadantassa vā sutaṁ, mātāpitūnaṁ vā vuḍḍhānaṁ mahallakānaṁ santikā āgamo atthi, atha me tato anussavā vuḍḍhato āgamā vā etaṁ avikampamānā akkhātha. Na cantarā ti amhākaṁ vassasahassaṁ āyu, antarā ca no pāpako jīvitantarāyakaro rogo pi natthi. Avītarāgā ti aññamaññaṁ avigatapemāva hutvā.

Taṁ sutvā rājā: “Ime hi nāma tiracchānagatā hutvā ekarattiṁ vippayogena satta vassasatāni rodantā vicaranti, ahaṁ pana tiyojanasatike rajje mahāsampattiṁ pahāya araññe vicarāmi, aho akiccakārimhī” ti tato va nivatto bārāṇasiṁ gantvā: “Kiṁ te, mahārāja, himavante acchariyaṁ diṭṭhan”-ti amaccehi {4.443} puṭṭho sabbaṁ ārocetvā tato paṭṭhāya dānāni dadanto bhoge bhuñji. Tamatthaṁ pakāsento satthā:

22. Idañca sutvāna amānusānaṁ, bhallātiyo ittaraṁ jīvitanti,
Nivattatha na migavaṁ acari, adāsi dānāni abhuñji bhoge ti.

Imaṁ gāthaṁ vatvā puna ovadanto dve gāthā abhāsi:

23. Idañca sutvāna amānusānaṁ, sammodatha mā kalahaṁ akattha,
Mā vo tapī attakammāparādho, yathā pi te kimpurisekarattaṁ.

24. Idañca sutvāna amānusānaṁ, sammodatha mā vivādaṁ akattha,
Mā vo tapī attakammāparādho, yathā pi te kimpurisekarattan-ti.

Tattha amānusānan-ti kinnarānaṁ. Attakammāparādho ti attano kammadoso. Kimpurisekarattan-ti yathā te kimpurise ekarattiṁ kato attano kammadoso ta pi, tathā tumhe pi mā tapī ti attho.

Mallikā devī tathāgatassa dhammadesanaṁ sutvā uṭṭhāyāsanā añjaliṁ paggayha dasabalassa thutiṁ karontī osānagāthamāha.

25. Vividhaṁ adhimanā suṇomahaṁ, vacanapathaṁ tava atthasaṁhitaṁ,
Muñcaṁ giraṁ nudaseva me daraṁ, samaṇa sukhāvaha jīva me ciran-ti.

Tattha vividhaṁ adhimanā suṇomahan-ti bhante, tumhehi vividhehi nānākāraṇehi alaṅkaritvā desitaṁ dhammadesanaṁ ahaṁ adhimanā pasannacittā hutvā suṇomi. Vacanapathan-ti taṁ tumhehi vuttaṁ vividhavacanaṁ. Muñcaṁ giraṁ nudaseva me daran-ti kaṇṇasukhaṁ madhuraṁ giraṁ muñcanto mama hadaye sokadarathaṁ nudasi yeva harasi yeva. Samaṇa {4.444} sukhāvaha jīva me ciran-ti bhante buddhasamaṇa, dibbamānusalokiyalokuttarasukhāvaha mama sāmi dhammarāja, ciraṁ jīvāti.

Kosalarājā tato paṭṭhāya tāya saddhiṁ samaggavāsaṁ vasi.

Satthā imaṁ dhammadesanaṁ āharitvā jātakaṁ samodhānesi: “tadā kinnaro kosalarājā ahosi, kinnarī mallikā devī, bhallātiyarājā aham-eva ahosin”-ti.

Bhallātiyajātakavaṇṇanā aṭṭhamā