Ja 505: Somanassajātakavaṇṇanā

Ko taṁ hiṁsati heṭhetī ti idaṁ satthā jetavane viharanto devadattassa vadhāya parisakkanaṁ ārabbha kathesi. Tadā hi satthā: “Na, bhikkhave, idāneva, pubbepesa mama vadhāya parisakkiyevā” ti vatvā atītaṁ āhari.

Atīte kururaṭṭhe uttarapañcālanagare reṇu nāma rājā rajjaṁ kāresi. Tadā mahārakkhito nāma tāpaso pañcasatatāpasaparivāro himavante ciraṁ vasitvā loṇambilasevanatthāya cārikaṁ caranto uttarapañcālanagaraṁ patvā rājuyyāne vasitvā sapariso piṇḍāya caranto rājadvāraṁ pāpuṇi. Rājā isigaṇaṁ disvā iriyāpathe pasanno alaṅkatamahātale nisīdāpetvā paṇītenāhārena parivisitvā: “Bhante, imaṁ vassārattaṁ mama uyyāne yeva vasathā” ti vatvā tehi saddhiṁ uyyānaṁ gantvā vasanaṭṭhānāni kāretvā pabbajitaparikkhāre datvā vanditvā nikkhami. Tato paṭṭhāya sabbe pi te rājanivesane bhuñjanti. Rājā pana aputtako puttaṁ pattheti, puttā nuppajjanti. Vassārattaccayena mahārakkhito: “Idāni himavanto ramaṇīyo, tattheva gamissāmā” ti rājānaṁ āpucchitvā raññā katasakkārasammāno nikkhamitvā antarāmagge majjhanhikasamaye maggā okkamma ekassa sandacchāyassa rukkhassa heṭṭhā taruṇatiṇapiṭṭhe saparivāro nisīdi.

Tāpasā kathaṁ samuṭṭhāpesuṁ: “Rājagehe vaṁsānurakkhito putto natthi, sādhu vatassa sace rājā puttaṁ labheyya, paveṇi ghaṭīyethā” ti. Mahārakkhito tesaṁ kathaṁ sutvā: “Bhavissati nu kho rañño {4.445} putto, udāhu no” ti upadhārento: “Bhavissatī” ti ñatvā evamāha: “Mā bhonto cintayittha, ajja paccūsakāle eko devaputto cavitvā rañño aggamahesiyā kucchimhi paṭisandhiṁ gaṇhissatī” ti. Taṁ sutvā eko kuṭajaṭilo: “Idāni rājakulūpako bhavissāmī” ti cintetvā tāpasānaṁ gamanakāle gilānālayaṁ katvā nipajjitvā: “Ehi gacchāmā” ti vutto: “Na sakkomī” ti āha. Mahārakkhito tassa nipannakāraṇaṁ ñatvā: “Yadā sakkosi, tadā āgaccheyyāsī” ti vatvā isigaṇaṁ ādāya himavantam-eva gato. Kuhako pi nivattitvā vegenāgantvā rājadvāre ṭhatvā: “Mahārakkhitassa upaṭṭhākatāpaso āgato” ti rañño ārocāpetvā raññā vegena pakkosāpito pāsādaṁ abhiruyha paññattāsane nisīdi. Rājā kuhakaṁ tāpasaṁ vanditvā ekamantaṁ nisinno isīnaṁ ārogyaṁ pucchitvā: “Bhante, atikhippaṁ nivattittha, vegena kenatthenāgatatthā” ti āha. “Āma, mahārāja, isigaṇo sukhanisinno ‘sādhu vatassa, sace rañño paveṇipālako putto uppajjeyyā’ ti kathaṁ samuṭṭhāpesi. Ahaṁ kathaṁ sutvā: “Bhavissati nu kho rañño putto, udāhu no” ti dibbacakkhunā olokento: “Mahiddhiko devaputto cavitvā aggamahesiyā sudhammāya kucchimhi nibbattissatī” ti disvā: “Ajānantā gabbhaṁ nāseyyuṁ, ācikkhissāmi nesan”-ti tumhākaṁ kathanatthāya āgato. Kathitaṁ te mayā, gacchāmahaṁ, mahārājāti. Rājā: “Bhante, na sakkā gantun”-ti haṭṭhatuṭṭho pasannacitto kuhakatāpasaṁ uyyānaṁ netvā vasanaṭṭhānaṁ saṁvidahitvā adāsi. So tato paṭṭhāya rājakule bhuñjanto vasati, “dibbacakkhuko” tvevassa nāmaṁ ahosi.

Tadā bodhisatto tāvatiṁsabhavanā cavitvā tattha paṭisandhiṁ gaṇhi. Jātassa cassa nāmaggahaṇadivase: “Somanassakumāro” tveva nāmaṁ kariṁsu. So kumāraparihārena vaḍḍhati. Kuhakatāpaso pi uyyānassa ekasmiṁ passe nānappakāraṁ sūpeyyasākañca valliphalāni ca ropetvā paṇṇikānaṁ hatthe vikkiṇanto dhanaṁ saṇṭhapesi. Bodhisattassa sattavassikakāle rañño paccanto {4.446} kup pi. “Dibbacakkhutāpasaṁ mā pamajjī” ti kumāraṁ paṭicchāpetvā: “Paccantaṁ vūpasamessāmī” ti gato. Athekadivasaṁ kumāro: “Jaṭilaṁ passissāmī” ti uyyānaṁ gantvā kūṭajaṭilaṁ ekaṁ gaṇṭhikakāsāvaṁ nivāsetvā ekaṁ pārupitvā ubhohi hatthehi dve udakaghaṭe gahetvā sākavatthusmiṁ udakaṁ āsiñcantaṁ disvā: “Ayaṁ kūṭajaṭilo attano samaṇadhammaṁ akatvā paṇṇikakammaṁ karotī” ti ñatvā: “Kiṁ karosi paṇṇikagahapatikā” ti taṁ lajjāpetvā avanditvāva nikkhami. Kūṭajaṭilo: “Ayaṁ idāneva evarūpo paccāmitto, ko jānāti kiṁ karissati, idāneva naṁ nāsetuṁ vaṭṭatī” ti cintetvā rañño āgamanakāle pāsāṇaphalakaṁ ekamantaṁ khipitvā pānīyaghaṭaṁ bhinditvā paṇṇasālāya tiṇāni vikiritvā sarīraṁ telena makkhetvā paṇṇasālaṁ pavisitvā sasīsaṁ pārupitvā mahādukkhappatto viya mañce nipajji. Rājā āgantvā nagaraṁ padakkhiṇaṁ katvā nivesanaṁ apavisitvāva: “Mama sāmikaṁ dibbacakkhukaṁ passissāmī” ti paṇṇasāladvāraṁ gantvā taṁ vippakāraṁ disvā: “Kiṁ nu kho etan”-ti anto pavisitvā taṁ nipannakaṁ disvā pāde parimajjanto paṭhamaṁ gāthamāha.

1. Ko taṁ hiṁsati heṭheti, kiṁ dummano socasi appatīto,
Kassajja mātāpitaro rudantu, kvajja setu nihato pathabyā ti.

Tattha hiṁsatī ti paharati. Heṭhetī ti akkosati. Kvajja setū ti ko ajja sayatu.

Taṁ sutvā kūṭajaṭilo nitthunanto uṭṭhāya dutiyaṁ gāthamāha.

2. Tuṭṭhosmi deva tava dassanena, cirassaṁ passāmi taṁ bhūmipāla,
Ahiṁsako {4.447} reṇumanuppavissa, puttena te heṭhayitosmi devā ti.

Ito parā uttānasambandhagāthā pāḷinayeneva veditabbā:

3. Āyantu dovārikā khaggabandhā, kāsāviyā yantu antepurantaṁ,
Hantvāna taṁ somanassaṁ kumāraṁ, chetvāna sīsaṁ varamāharantu.

4. Pesitā rājino dūtā, kumāraṁ etadabravuṁ,
Issarena vitiṇṇosi, vadhaṁ pattosi khattiya.

5. Sa rājaputto paridevayanto, dasaṅguliṁ añjaliṁ paggahetvā,
Aham-pi icchāmi janinda daṭṭhuṁ, jīvaṁ maṁ netvā paṭidassayetha.

6. Tassa taṁ vacanaṁ sutvā, rañño puttaṁ adassayuṁ,
Putto ca pitaraṁ disvā, dūratovajjhabhāsatha.

7. Āgacchuṁ dovārikā khaggabandhā, kāsāviyā hantu mamaṁ janinda,
Akkhāhi me pucchito etamatthaṁ, aparādho ko nidha mamajja atthī ti.

Tattha ahiṁsako ti ahaṁ kassaci ahiṁsako sīlācārasampanno. Reṇumanuppavissā ti mahārāja reṇu, ahaṁ tava puttena mahāparivārena anupavisitvā: “Are kūṭatāpasa, kasmā tvaṁ idha vasasī” ti vatvā pāsāṇaphalakaṁ khipitvā ghaṭaṁ bhinditvā hatthehi ca pādehi ca koṭṭentena viheṭhitosmīti evaṁ so abhūtam-eva bhūtaṁ viya katvā rājānaṁ saddahāpesi. Āyantū ti gacchantu. “Mama sāmimhi vippaṭipannakālato paṭṭhāya mayi pi so na lajjissatī” ti kujjhitvā tassa vadhaṁ āṇāpento evamāha. Kāsāviyā ti coraghātakā. Te pi pharasuhatthā attano vidhānena gacchantūti vadati. Varan-ti varaṁ sīsaṁ uttamasīsaṁ chinditvā āharantu.

Rājino ti bhikkhave, rañño santikā dūtā raññā pesitā vegena gantvā mātarā alaṅkaritvā attano aṅke nisīdāpitaṁ kumāraṁ parivāretvā etadavocuṁ. Issarenā ti raññā. Vitiṇṇosī ti pariccattosi. Sa rājaputto ti bhikkhave, tesaṁ vacanaṁ sutvā maraṇabhayatajjito mātu aṅkato uṭṭhāya so rājaputto {4.448}. Paṭidassayethā ti dassetha. Tassā ti bhikkhave, te dūtā kumārassa taṁ vacanaṁ sutvā māretuṁ avisahantā goṇaṁ viya naṁ rajjuyā parikaḍḍhantā netvā rañño dassayuṁ. Kumāre pana nīyamāne dāsigaṇaparivutā saddhiṁ orodhehi sudhammā pi devī nāgarāpi: “Mayaṁ niraparādhaṁ kumāraṁ māretuṁ na dassāmā” ti tena saddhiṁ yeva agamaṁsu. Āgacchun-ti tumhākaṁ āṇāya mama santikaṁ āgamiṁsu. Hantuṁ maman-ti maṁ māretuṁ. Ko nīdhā ti ko nu idha mama aparādho, yena maṁ tvaṁ māresīti pucchi.

Rājā: “Bhavaggaṁ atinīcaṁ, tava doso atimahanto” ti tassa dosaṁ kathento gāthamāha.

8. Sāyañca pāto udakaṁ sajāti, aggiṁ sadā pāricaratappamatto,
Taṁ tādisaṁ saṁyataṁ brahmacāriṁ, kasmā tuvaṁ brūsi gahappatī ti.

Tattha udakaṁ sajātī ti udakorohaṇakammaṁ karoti. Taṁ tādisan-ti taṁ tathārūpaṁ mama sāmiṁ dibbacakkhutāpasaṁ kasmā tvaṁ gahapativādena samudācarasīti vadati.

Tato kumāro: “Deva, mayhaṁ gahapatiññeva ‘gahapatī’ ti vadantassa ko doso” ti vatvā gāthamāha.

9. Tālā ca mūlā ca phalā ca deva, pariggahā vividhā santimassa,
Te rakkhati gopayatappamatto, tasmā ahaṁ brūmi gahappatī ti.

Tattha mūlā ti mūlakādimūlāni. Phalā ti nānāvidhāni valliphalāni. Te rakkhati gopayatappamatto ti te esa tava kulūpakatāpaso paṇṇikakammaṁ karonto nisīditvā rakkhati, vatiṁ katvā gopayati appamatto, tena kāraṇena so tava brāhmaṇo gahapati nāma hoti.

Iti naṁ ahampi: “Gahapatī” ti kathesiṁ. Sace na saddahasi, catūsu dvāresu paṇṇike pucchāpehīti. Rājā pucchāpesi. Te {4.449} “āma, mayaṁ imassa hatthato paṇṇañca phalāphalāni ca kiṇāmā” ti āhaṁsu. Paṇṇavatthum-pi upadhārāpetvā paccakkhamakāsi. Paṇṇasālampissa pavisitvā kumārassa purisā paṇṇavikkayaladdhaṁ kahāpaṇamāsakabhaṇḍikaṁ nīharitvā rañño dassesuṁ. Rājā mahāsattassa niddosabhāvaṁ ñatvā gāthamāha.

10. Saccaṁ kho etaṁ vadasi kumāra, pariggahā vividhā santimassa,
Te rakkhati gopayatappamatto, sa brāhmaṇo gahapati tena hotī ti.

Tato mahāsatto cintesi: “Evarūpassa bālassa rañño santike vāsato himavantaṁ pavisitvā pabbajituṁ varaṁ, parisamajjhe yevassa dosaṁ āvikatvā āpucchitvā ajjeva nikkhamitvā pabbajissāmī” ti. So parisāya namakkāraṁ katvā gāthamāha.

11. Suṇantu mayhaṁ parisā samāgatā, sanegamā jānapadā ca sabbe,
Bālāyaṁ bālassa vaco nisamma, ahetunā ghātayate maṁ janindo ti.

Tattha bālāyaṁ bālassā ti ayaṁ rājā sayaṁ bālo imassa bālassa kūṭajaṭilassa vacanaṁ sutvā ahetunāva maṁ ghātayateti.

Evañca pana vatvā pitaraṁ vanditvā attānaṁ pabbajjāya anujānāpento itaraṁ gāthamāha.

12. Daḷhasmi mūle visaṭe virūḷhe, dunnikkayo veḷu pasākhajāto,
Vandāmi pādāni tava janinda, anujāna maṁ pabbajissāmi devā ti.

Tattha visaṭe ti visāle mahante jāte. Dunnikkayo ti dunnikkaḍḍhiyo.

Tato {4.450} parā rañño ca puttassa ca vacanapaṭivacanagāthā honti:

13. Bhuñjassu bhoge vipule kumāra, sabbañca te issariyaṁ dadāmi,
Ajjeva tvaṁ kurūnaṁ hohi rājā, mā pabbajī pabbajjā hi dukkhā.

14. Kinnūdha deva tavamatthi bhogā, pubbevahaṁ devaloke ramissaṁ,
Rūpehi saddehi atho rasehi, gandhehi phassehi manoramehi.

15. Bhuttā ca me bhogā tidivasmiṁ deva, parivārito accharānaṁ gaṇena,
Tuvañca bālaṁ paraneyyaṁ viditvā, na tādise rājakule vaseyyaṁ.

16. Sacāhaṁ bālo paraneyyo asmi, ekāparādhaṁ khama putta mayhaṁ,
Puna pi ce edisakaṁ bhaveyya, yathāmatiṁ somanassa karohī ti.

Tattha dukkhā ti tāta, pabbajjā nāma parapaṭibaddhajīvikattā dukkhā, mā pabbaji, rājā hohīti taṁ yāci. Kinnūdha devā ti deva, ye tava bhogā, tesu kiṁ nāma bhuñjitabbaṁ atthi. Parivārito ti paricārito, ayam-eva vā pāṭho. Tassa kira jātissarañāṇaṁ uppajji, tasmā evamāha. Paraneyyan-ti andhaṁ viya yaṭṭhiyā parena netabbaṁ. Tādise ti tādisassa rañño santike na paṇḍitena vasitabbaṁ, mayā attano ñāṇabalena ajja jīvitaṁ laddhaṁ, nāhaṁ tava santike vasissāmīti ñāpetuṁ evamāha. Yathāmatin-ti sace puna mayhaṁ evarūpo doso hoti, atha tvaṁ yathāajjhāsayaṁ karohīti puttaṁ khamāpesi.

Mahāsatto rājānaṁ ovadanto aṭṭha gāthā abhāsi:

17. Anisamma {4.451} kataṁ kammaṁ, anavatthāya cintitaṁ,
Bhesajjasseva vebhaṅgo, vipāko hoti pāpako.

18. Nisamma ca kataṁ kammaṁ, sammāvatthāya cintitaṁ,
Bhesajjasseva sampatti, vipāko hoti bhadrako.

19. Alaso gihī kāmabhogī na sādhu, asaññato pabbajito na sādhu,
Rājā na sādhu anisammakārī, yo paṇḍito kodhano taṁ na sādhu.

20. Nisamma khattiyo kayirā, nānisamma disampati,
Nisammakārino rāja, yaso kitti ca vaḍḍhati.

21. Nisamma daṇḍaṁ paṇayeyya issaro, vegā kataṁ tappati bhūmipāla,
Sammāpaṇīdhī ca narassa atthā, anānutappā te bhavanti pacchā.

22. Anānutappāni hi ye karonti, vibhajja kammāyatanāni loke,
Viññuppasatthāni sukhudrayāni, bhavanti buddhānumatāni tāni.

23. Āgacchuṁ dovārikā khaggabandhā, kāsāviyā hantu mamaṁ janinda,
Mātuñca aṅkasmimahaṁ nisinno, ākaḍḍhito sahasā tehi deva.

24. Kaṭukañhi sambādhaṁ sukicchaṁ patto, madhuram-pi yaṁ jīvitaṁ laddha rāja,
Kicchenahaṁ ajja vadhā pamutto, pabbajjamevābhimanohamasmī ti.

Tattha {4.452} anisammā ti anoloketvā anupadhāretvā. Anavatthāya cintitan-ti anavatthapetvā atuletvā atīretvā cintitaṁ. Vipāko ho ti pāpako ti tassa hi yathā nāma bhesajjassa vebhaṅgo vipatti, evamevaṁ vipāko hoti pāpako. Asaññato ti kāyādīhi asaññato dussīlo. Taṁ na sādhū ti taṁ tassa kodhanaṁ na sādhu. Nānisammā ti anisāmetvā kiñci kammaṁ na kareyya. Paṇayeyyā ti paṭṭhapeyya pavatteyya. Vegā ti vegena sahasā. Sammāpaṇīdhī cā ti yoniso ṭhapitena cittena katā narassa atthā pacchā anānutappā bhavantī ti attho. Vibhajjāti: “Imāni kātuṁ yuttāni, imāni ayuttānī” ti evaṁ paññāya vibhajitvā. Kammāyatanānī ti kammāni. Buddhānumatānī ti paṇḍitehi anumatāni anavajjāni honti. Kaṭukan-ti deva, kaṭukaṁ sambādhaṁ sukicchaṁ maraṇabhayaṁ pattomhi. Laddhā ti attano ñāṇabalena labhitvā. Pabbajjamevābhimanohamasmī ti pabbajjābhimukhacitto yevasmi.

Evaṁ mahāsattena dhamme desite rājā deviṁ āmantetvā gāthamāha.

25. Putto tavāyaṁ taruṇo sudhamme, anukampako somanasso kumāro,
Taṁ yācamāno na labhāmi svajja, arahasi naṁ yācitave tuvampī ti.

Tattha yācitave ti yācituṁ.

Sā pabbajjāyam-eva uyojentī gāthamāha.

26. Ramassu bhikkhācariyāya putta, nisamma dhammesu paribbajassu,
Sabbesu bhūtesu nidhāya daṇḍaṁ, anindito brahmamupeti ṭhānan-ti.

Tattha nisammā ti pabbajanto ca nisāmetvā micchādiṭṭhikānaṁ pabbajjaṁ pahāya sammādiṭṭhiyuttaṁ niyyānikapabbajjaṁ pabbaja.

Atha rājā gāthamāha.

27. Accherarūpaṁ vata yādisañca, dukkhitaṁ maṁ dukkhāpayase sudhamme,
Yācassu {4.453} puttaṁ iti vuccamānā, bhiyyo va ussāhayase kumāran-ti.

Tattha yādisañcā ti yādisaṁ idaṁ tvaṁ vadesi, taṁ acchariyarūpaṁ vata. Dukkhitan-ti pakatiyā pi maṁ dukkhitaṁ bhiyyo dukkhāpayasi.

Puna devī gāthamāha.

28. Ye vippamuttā anavajjabhogino, parinibbutā lokamimaṁ caranti,
Tamariyamaggaṁ paṭipajjamānaṁ, na ussahe vārayituṁ kumāran-ti.

Tattha vippamuttā ti rāgādīhi vippamuttā. Parinibbutā ti kilesaparinibbānena nibbutā. Tamariyamaggan-ti taṁ tesaṁ buddhādīnaṁ ariyānaṁ santakaṁ maggaṁ paṭipajjamānaṁ mama puttaṁ vāretuṁ na ussahāmi devā ti.

Tassā vacanaṁ sutvā rājā osānagāthamāha.

29. Addhā have sevitabbā sapaññā, bahussutā ye bahuṭhānacintino,
Yesāyaṁ sutvāna subhāsitāni, appossukkā vītasokā sudhammā ti.

Tattha bahuṭhānacintino ti bahukāraṇacintino. Yesāyan-ti yesaṁ ayaṁ. Somanassakumārasseva hi sā subhāsitaṁ sutvā appossukkā jātā, rājā pi tadeva sandhāyāha.

Mahāsatto mātāpitaro vanditvā: “Sace mayhaṁ doso atthi, khamathā” ti mahājanassa añjaliṁ katvā himavantābhimukho gantvā manussesu nivattesu manussavaṇṇenāgantvā devatāhi satta pabbatarājiyo atikkamitvā himavantaṁ nīto vissakammunā nimmitāya paṇṇasālāya isipabbajjaṁ pabbaji. Taṁ tattha yāva soḷasavassakālā rājakulaparicārikavesena devatā yeva upaṭṭhahiṁsu. Kūṭajaṭilam-pi mahājano pothetvā jīvitakkhayaṁ pāpesi. Mahāsatto jhānābhiññaṁ nibbattetvā brahmalokūpago ahosi.

Satthā {4.454} imaṁ dhammadesanaṁ āharitvā: “Evaṁ, bhikkhave, pubbepesa mayhaṁ vadhāya parisakkiyevā” ti vatvā jātakaṁ samodhānesi: “tadā kuhako devadatto ahosi, mātā mahāmāyā, mahārakkhito sāriputto, somanassakumāro pana aham-eva ahosin”-ti.

Somanassajātakavaṇṇanā navamā