Ja 516: Mahākapijātakavaṇṇanā

Bārāṇasyaṁ ahū rājā ti idaṁ satthā veḷuvane viharanto devadattassa silāpavijjhanaṁ ārabbha kathesi. Tena hi dhanuggahe payojetvā aparabhāge {5.68} silāya paviddhāya bhikkhūhi devadattassa avaṇṇe kathite satthā: “Na, bhikkhave, idāneva, pubbe pi devadatto mayhaṁ silaṁ pavijjhiyevā” ti vatvā atītaṁ āhari.

Atīte bārāṇasiyaṁ brahmadatte rajjaṁ kārente kāsikagāmake eko kassakabrāhmaṇo khettaṁ kasitvā goṇe vissajjetvā kuddālakammaṁ kātuṁ ārabhi. Goṇā ekasmiṁ gacche paṇṇāni khādantā anukkamena aṭaviṁ pavisitvā palāyiṁsu. So velaṁ sallakkhetvā kuddālaṁ ṭhapetvā goṇe olokento adisvā domanassappatto te pariyesanto antoaṭaviṁ pavisitvā āhiṇḍanto himavantaṁ pāvisi. So tattha disāmūḷho hutvā sattāhaṁ nirāhāro vicaranto ekaṁ tindukarukkhaṁ disvā abhiruyha phalāni khādanto tindukarukkhato parigaḷitvā saṭṭhihatthe narakapapāte pati. Tatrassa dasa divasā vītivattā. Tadā bodhisatto kapiyoniyaṁ nibbattitvā phalāphalāni khādanto taṁ purisaṁ disvā silāya yoggaṁ katvā taṁ purisaṁ uddharitvā silāya matthake nisīdāpetvā evamāha: “bho brāhmaṇa, ahaṁ kilamāmi, muhuttaṁ niddāyissāmi, maṁ rakkhāhī” ti. So tassa niddāyantassa silāya matthakaṁ padālesi. Mahāsatto tassa taṁ kammaṁ ñatvā uppatitvā sākhāya nisīditvā: “Bho purisa, tvaṁ bhūmiyā gaccha, ahaṁ sākhaggena tuyhaṁ maggaṁ ācikkhanto gamissāmī” ti taṁ purisaṁ araññato nīharitvā magge ṭhapetvā pabbatapādam-eva pāvisi. So puriso mahāsatte aparajjhitvā kuṭṭhī hutvā diṭṭhadhamme yeva manussapeto ahosi.

So satta vassāni dukkhapīḷito vicaranto bārāṇasiyaṁ migājinaṁ nāma uyyānaṁ pavisitvā pākārantare kadalipaṇṇaṁ attharitvā vedanāppatto nipajji. Tadā bārāṇasirājā uyyānaṁ gantvā tattha vicaranto taṁ disvā: “Kosi tvaṁ, kiṁ vā katvā imaṁ dukkhaṁ patto” ti pucchi. So pissa sabbaṁ vitthārato ācikkhi. Tamatthaṁ pakāsento satthā āha:

1. Bārāṇasyaṁ ahū rājā, kāsīnaṁ raṭṭhavaḍḍhano,
Mittāmaccaparibyūḷho, agamāsi migājinaṁ.

2. Tattha {5.69} brāhmaṇamaddakkhi, setaṁ citraṁ kilāsinaṁ,
Viddhastaṁ koviḷāraṁva, kisaṁ dhamanisanthataṁ.

3. Paramakāruññataṁ pattaṁ, disvā kicchagataṁ naraṁ,
Avaca byamhito rājā, yakkhānaṁ katamo nusi.

4. Hatthapādā ca te setā, tato setataraṁ siro,
Gattaṁ kammāsavaṇṇaṁ te, kilāsabahulo casi.

5. Vaṭṭanāvaḷisaṅkāsā, piṭṭhi te ninnatunnatā,
Kāḷapabbāva te aṅgā, nāññaṁ passāmi edisaṁ.

6. Ugghaṭṭapādo tasito, kiso dhamanisanthato,
Chāto ātattarūposi, kutosi kattha gacchati.

7. Duddasī appakārosi, dubbaṇṇo bhīmadassano,
Janetti yā pi te mātā, na taṁ iccheyya passituṁ.

8. Kiṁ kammamakaraṁ pubbe, kaṁ avajjhaṁ aghātayi,
Kibbisaṁ yaṁ karitvāna, idaṁ dukkhaṁ upāgamī ti.

Tattha bārāṇasyan-ti bārāṇasiyaṁ. Mittāmaccaparibyūḷho ti mittehi ca daḷhabhattīhi amaccehi ca parivuto. Migājinan-ti evaṁnāmakaṁ uyyānaṁ. Setan-ti setakuṭṭhena setaṁ kabarakuṭṭhena vicitraṁ paribhinnena kaṇḍūyanakilāsakuṭṭhena kilāsinaṁ vedanāppattaṁ kadalipaṇṇe nipannaṁ addasa. Viddhastaṁ koviḷāraṁvā ti vaṇamukhehi paggharantena maṁsena viddhastaṁ pupphitakoviḷārasadisaṁ. Kisan-ti ekaccesu padesesu aṭṭhicammamattasarīraṁ sirājālasanthataṁ. Byamhito ti bhīto vimhayamāpanno vā. Yakkhānan-ti yakkhānaṁ antare tvaṁ katarayakkho nāmāsi. Vaṭṭanāvaḷisaṅkāsā ti piṭṭhikaṇṭakaṭṭhāne āvunitvā ṭhapitāvaṭṭanāvaḷisadisā. Aṅgā ti kāḷapabbavallisadisāni te aṅgāni. Nāññan-ti aññaṁ purisaṁ edisaṁ na passāmi. Ugghaṭṭapādo ti rajokiṇṇapādo. Ātattarūpo ti sukkhasarīro. Duddasī ti dukkhena passitabbo. Appakārosī ti sarīrappakārarahitosi, dussaṇṭhānosī ti attho. Kiṁ kammamakaran-ti ito pubbe kiṁ kammaṁ akaraṁ, akāsī ti attho. Kibbisan-ti dāruṇakammaṁ.

Tato paraṁ brāhmaṇo āha:

9. Taggha te ahamakkhissaṁ, yathā pi kusalo tathā,
Saccavādiñhi lokasmiṁ, pasaṁsantīdha paṇḍitā.

10. Eko {5.70} caraṁ gogaveso, mūḷho accasariṁ vane,
Araññe irīṇe vivane, nānākuñjarasevite.

11. Vāḷamigānucarite, vippanaṭṭhosmi kānane,
Acariṁ tattha sattāhaṁ, khuppipāsasamappito.

12. Tattha tindukamaddakkhiṁ, visamaṭṭhaṁ bubhukkhito,
Papātamabhilambantaṁ, sampannaphaladhārinaṁ.

13. Vātassitāni bhakkhesiṁ, tāni rucciṁsu me bhusaṁ,
Atitto rukkhamārūhiṁ, tattha hessāmi āsito.

14. Ekaṁ me bhakkhitaṁ āsi, dutiyaṁ abhipatthitaṁ,
Tato sā bhañjatha sākhā, chinnā pharasunā viya.

15. Sohaṁ sahāva sākhāhi, uddhaṁpādo avaṁsiro,
Appatiṭṭhe anālambe, giriduggasmi pāpataṁ.

16. Yasmā ca vāri gambhīraṁ, tasmā na samapajjisaṁ,
Tattha sesiṁ nirānando, anūnā dasa rattiyo.

17. Athettha kapi māgañchi, gonaṅgulo darīcaro,
Sākhāhi sākhaṁ vicaranto, khādamāno dumapphalaṁ.

18. So maṁ disvā kisaṁ paṇḍuṁ, kāruññamakaraṁ mayi,
Ambho ko nāma so ettha, evaṁ dukkhena aṭṭito.

19. Manusso amanusso vā, attānaṁ me pavedaya,
Tassañjaliṁ paṇāmetvā, idaṁ vacanamabraviṁ.

20. Manussohaṁ byasampatto, sā me natthi ito gati,
Taṁ vo vadāmi bhaddaṁ vo, tvañca me saraṇaṁ bhava.

21. Garuṁ silaṁ gahetvāna, vicarī pabbate ka pi,
Silāya yoggaṁ katvāna, nisabho etadabravi.

22. Ehi me piṭṭhimāruyha, gīvaṁ gaṇhāhi bāhubhi,
Ahaṁ taṁ uddharissāmi, giriduggata vegasā.

23. Tassa taṁ vacanaṁ sutvā, vānarindassa sirīmato,
Piṭṭhimāruyha dhīrassa, gīvaṁ bāhāhi aggahiṁ.

24. So maṁ tato samuṭṭhāsi, tejassī balavā ka pi,
Vihaññamāno kicchena, giriduggata vegasā.

25. Uddharitvāna maṁ santo, nisabho etadabravi,
Iṅgha maṁ samma rakkhassu, pasupissaṁ muhuttakaṁ.

26. Sīhā byagghā {5.71} ca dīpī ca, acchakokataracchayo,
Te maṁ pamattaṁ hiṁseyyuṁ, te tvaṁ disvā nivāraya.

27. Evaṁ me parittātūna, pasupī so muhuttakaṁ,
Tadāhaṁ pāpikaṁ diṭṭhiṁ, paṭilacchiṁ ayoniso.

28. Bhakkho ayaṁ manussānaṁ, yathā caññe vane migā,
Yaṁ nūnimaṁ vadhitvāna, chāto khādeyya vānaraṁ.

29. Asito ca gamissāmi, maṁsamādāya sambalaṁ,
Kantāraṁ nittharissāmi, pātheyyaṁ me bhavissati.

30. Tato silaṁ gahetvāna, matthakaṁ sannitāḷayiṁ,
Mama gattakilantassa, pahāro dubbalo ahu.

31. So ca vegenudappatto, kapi ruhiramakkhito,
Assupuṇṇehi nettehi, rodanto maṁ udikkhati.

32. Māyyo maṁ kari bhaddante, tvañca nāmedisaṁ kari,
Tvañca kho nāma dīghāvu, aññe vāretumarahasi.

33. Aho vata re purisa, tāvadukkarakāraka,
Edisā visamā duggā, papātā uddhato mayā.

34. Ānīto paralokāva, dubbheyyaṁ maṁ amaññatha,
Taṁ tena pāpakammena, pāpaṁ pāpena cintitaṁ.

35. Mā heva tvaṁ adhammaṭṭha, vedanaṁ kaṭukaṁ phusi,
Mā heva pāpakammaṁ taṁ, phalaṁ veḷuṁva taṁ vadhi.

36. Tayi me natthi vissāso, pāpadhamma asaññata,
Ehi me piṭṭhito gaccha, dissamāno va santike.

37. Muttosi hatthā vāḷānaṁ, pattosi mānusiṁ padaṁ,
Esa maggo adhammaṭṭha, tena gaccha yathāsukhaṁ.

38. Idaṁ vatvā giricaro, rahade pakkhalya matthakaṁ,
Assūni sampamajjitvā, tato pabbatamāruhi.

39. Sohaṁ tenābhisattosmi, pariḷāhena aṭṭito,
Ḍayhamānena gattena, vāriṁ pātuṁ upāgamiṁ.

40. Agginā viya santatto, rahado ruhiramakkhito,
Pubbalohitasaṅkāso, sabbo me samapajjatha.

41. Yāvanto {5.72} udabindūni, kāyasmiṁ nipatiṁsu me,
Tāvanto gaṇḍa jāyetha, addhabeluvasādisā.

42. Pabhinnā pagghariṁsu me, kuṇapā pubbalohitā,
Yena yeneva gacchāmi, gāmesu nigamesu ca.

43. Daṇḍahatthā nivārenti, itthiyo purisā ca maṁ,
Okkitā pūtigandhena, māssu orena āgamā.

44. Etādisaṁ idaṁ dukkhaṁ, satta vassāni dāni me,
Anubhomi sakaṁ kammaṁ, pubbe dukkaṭamattano.

45. Taṁ vo vadāmi bhaddante, yāvantettha samāgatā,
Māssu mittāna dubbhittho, mittadubbho hi pāpako.

46. Kuṭṭhī kilāsī bhavati, yo mittānidha dubbhati,
Kāyassa bhedā mittaddu, nirayaṁ sopapajjatī ti.

Tattha kusalo ti yathā cheko kusalo katheti, tathā vo kathessāmi. Gogaveso ti naṭṭhe goṇe gavesanto. Accasarin-ti manussapathaṁ atikkamitvā himavantaṁ pāvisiṁ. Araññe ti arājake suññe. Irīṇe ti sukkhakantāre. Vivane ti vivitte. Vippanaṭṭho ti maggamūḷho. Bubhukkhito ti sañjātabubhukkho chātajjhatto. Papātamabhilambantan-ti papātābhimukhaṁ olambantaṁ. Sampannaphaladhārinan-ti madhuraphaladhārinaṁ. Vātassitānī ti paṭhamaṁ tāva vātapatitāni khādiṁ. Tattha hessāmī ti tasmiṁ rukkhe suhito bhavissāmīti āruḷhomhi. Tato sā bhañjatha sākhā ti tassa abhipatthitassa atthāya hatthe pasārite sā mayā abhiruḷhā sākhā pharasunā chinnā viya abhañjatha. Anālambe ti ālambitabbaṭṭhānarahite. Giriduggasmin-ti girivisame. Sesin-ti sayitomhi.

Kapi māgañchī ti kapi āgañchi. Gonaṅgulo ti gunnaṁ naṅguṭṭhasadisanaṅguṭṭho. “Gonaṅguṭṭho” ti pi pāṭho. “Gonaṅgulī” ti pi paṭhanti. Akaraṁ mayī ti akarā mayi. Ambho ti, mahārāja, so kapirājā tasmiṁ narakapapāte mama udakapothanasaddaṁ sutvā maṁ: “Ambho” ti ālapitvā: “Ko nāmeso” ti pucchi. Byasampatto ti byasanaṁ patto, papātassa vasaṁ pattoti vā attho. Bhaddaṁ vo ti tasmā tumhe vadāmi: “bhaddaṁ tumhākaṁ hotū” ti. Garuṁ silanti, mahārāja, so kapirājā mayā evaṁ vutte: “Mā bhāyī” ti maṁ assāsetvā paṭhamaṁ tāva garuṁ silaṁ gahetvā yoggaṁ karonto pabbate vicari {5.73}. Nisabho ti purisanisabho uttamavānarindo pabbatapapāte ṭhatvā maṁ etadabravīti.

Bāhubhī ti dvīhi bāhāhi mama gīvaṁ suggahitaṁ gaṇha. Vegasā ti vegena. Sirīmato ti puññavantassa. Aggahin-ti saṭṭhihatthaṁ narakapapātaṁ vātavegena otaritvā udakapiṭṭhe ṭhitassa ahaṁ vegena piṭṭhimabhiruhitvā ubhohi bāhāhi gīvaṁ aggahesiṁ. Vihaññamāno ti kilamanto. Kicchenā ti dukkhena. Santo ti paṇḍito, atha vā parisanto kilanto. Rakkhassū ti ahaṁ taṁ uddharanto kilanto muhuttaṁ vissamanto pasupissaṁ, tasmā maṁ rakkhāhi. Yathā caññe vane migā ti sīhādīhi aññe pi ye imasmiṁ vane vāḷamigā. Pāḷiyaṁ pana: “Acchakokataracchayo” ti likhanti. Parittātūnāti, mahārāja, evaṁ so kapirājā maṁ attano parittāṇaṁ katvā muhuttaṁ pasu pi. Ayoniso ti ayonisomanasikārena. Bhakkho ti khāditabbayuttako. Asito dhāto suhito. Sambalan-ti pātheyyaṁ. Matthakaṁ sannitāḷayin-ti tassa vānarindassa matthakaṁ pahariṁ. “Sannitāḷayan”-ti pi pāṭho. Dubbalo ahū ti na balavā āsi, yathādhippāyaṁ na agamāsīti.

Vegenā ti mayā pahaṭapāsāṇavegena. Udappatto ti uṭṭhito. Māyyo ti tena mittadubbhipurisena silāya paviddhāya mahācammaṁ chinditvā olambi, ruhiraṁ pagghari. Mahāsatto vedanāppatto cintesi: “imasmiṁ ṭhāne añño natthi, idaṁ bhayaṁ imaṁ purisaṁ nissāya uppannan”-ti. So maraṇabhayabhīto olambantaṁ cammabandhaṁ hatthena gahetvā uppatitvā sākhaṁ abhiruyha tena pāpapurisena saddhiṁ sallapanto: “Māyyo man”-ti ādimāha. Tattha māyyo maṁ kari bhaddante ti mā akari ayyo maṁ bhaddanteti taṁ nivāreti. Tvañca kho nāmā ti tvaṁ nāma evaṁ mayā papātā uddhaṭo edisaṁ pharusakammaṁ mayi kari, aho te ayuttaṁ katanti. Aho vatā ti taṁ garahanto evamāha. Tāvadukkarakārakā ti mayi aparajjhanena atidukkarakammakāraka. Paralokāvā ti paralokato viya ānīto. Dubbheyyan-ti dubbhitabbaṁ vadhitabbaṁ. Vedanaṁ kaṭukan-ti evaṁ sante pi tvaṁ adhammaṭṭha yādisaṁ vedanaṁ ahaṁ phusāmi, edisaṁ vedanaṁ kaṭukaṁ mā phusi, taṁ pāpakammaṁ phalaṁ veḷuṁva taṁ mā vadhi. Iti maṁ, mahārāja, so piyaputtakaṁ viya anukam pi.

Atha naṁ ahaṁ etad-avocaṁ: “ayya, mayā kataṁ dosaṁ hadaye mā kari, mā maṁ asappurisaṁ evarūpe araññe nāsaya, ahaṁ disāmūḷho maggaṁ na jānāmi, attanā kataṁ kammaṁ mā nāsetha, jīvitadānaṁ me detha, araññā nīharitvā manussapathe ṭhapethā” ti. Evaṁ vutte so mayā saddhiṁ sallapanto: “Tayi me natthi vissāso” ti ādimāha. Tattha tayī ti ito paṭṭhāya mayhaṁ tayi vissāso {5.74} natthi. Ehīti, bho purisa, ahaṁ tayā saddhiṁ maggena na gamissāmi, tvaṁ pana ehi mama piṭṭhito avidūre dissamānasarīro va gaccha, ahaṁ rukkhaggeheva gamissāmīti. Muttosī ti atha so maṁ, mahārāja, araññā nīharitvā, bho purisa, vāḷamigānaṁ hatthā muttosi. Pattosi mānusiṁ padan-ti manussūpacāraṁ patto āgatosi, esa te maggo, etena gacchāti āha.

Giricaro ti giricārī vānaro. Pakkhalyā ti dhovitvā. Tenābhisattosmī ti so ahaṁ, mahārāja, tena vānarena abhisatto, pāpakamme pariṇate tenābhisattosmīti maññamāno evamāha. Aṭṭito ti upadduto. Upāgamin-ti ekaṁ rahadaṁ upagatosmi. Samapajjathā ti jāto, evarūpo hutvā upaṭṭhāsi. Yāvanto ti yattakāni. Gaṇḍa jāyethā ti gaṇḍā jāyiṁsu. So kira pipāsaṁ sandhāretuṁ asakkonto udakañjaliṁ ukkhipitvā thokaṁ pivitvā sesaṁ sarīre siñci. Athassa tāvadeva udakabindugaṇanāya aḍḍhabeluvapakkappamāṇā gaṇḍā uṭṭhahiṁsu, tasmā evamāha. Pabhinnā ti te gaṇḍā taṁ divasam-eva bhijjitvā kuṇapā pūtigandhikā hutvā pubbalohitāni pagghariṁsu. Yena yenā ti yena yena maggena. Okkitā ti pūtigandhena okiṇṇā parikkhittā parivāritā. Māssu orena āgamā ti duṭṭhasatta orena māssu āgamā, amhākaṁ santikaṁ mā āgamīti evaṁ vadantā maṁ nivārentī ti attho. Satta vassāni dāni me ti, mahārāja, tato paṭṭhāya idāni satta vassāni mama ettakaṁ kālaṁ sakaṁ kammaṁ anubhomi.

Iti so attano mittadubbhikammaṁ vitthāretvā, “mahārāja, maññeva oloketvā evarūpaṁ kammaṁ na kenaci kattabban”-ti vatvā: “Taṁ vo” ti ādimāha. Tattha tan-ti tasmā. Yasmā evarūpaṁ kammaṁ evaṁ dukkhavipākaṁ, tasmā ti attho.

47. Kuṭṭhī kilāsī bhavati, yo mittānidha dubbhati,
Kāyassa bhedā mittaddu, nirayaṁ sopapajjatī ti.

Ayaṁ abhisambuddhagāthā.

Bhikkhave, yo idha loke mittāni dubbhati hiṁsati, so evarūpo hotī ti attho.

Tassa pi purisassa raññā saddhiṁ kathentasseva pathavī vivaraṁ adāsi. Taṅkhaṇaññeva cavitvā avīcimhi nibbatto. Rājā tasmiṁ pathaviṁ paviṭṭhe uyyānā nikkhamitvā nagaraṁ paviṭṭho.

Satthā imaṁ dhammadesanaṁ āharitvā: “Na, bhikkhave, idāneva, pubbe pi devadatto mayhaṁ silaṁ paṭivijjhiyevā” ti vatvā jātakaṁ samodhānesi: “tadā mittadubbhī puriso devadatto ahosi, kapirājā pana aham-eva ahosin”-ti.

Mahākapijātakavaṇṇanā chaṭṭhā