Ja 522: Sarabhaṅgajātakavaṇṇanā

Alaṅkatā kuṇḍalino suvatthā ti idaṁ satthā veḷuvane viharanto mahāmoggallānattherassa parinibbānaṁ ārabbha kathesi. Sāriputtatthero tathāgataṁ jetavane viharantaṁ attano parinibbānaṁ anujānāpetvā gantvā nāḷakagāmake jātovarake parinibbāyi. Tassa parinibbutabhāvaṁ sutvā satthā rājagahaṁ gantvā veḷuvane vihāsi. Tadā mahāmoggallānatthero isigilipasse kāḷasilāyaṁ viharati. So pana iddhibalena koṭippattabhāvena devalokacārikañca ussadanirayacārikañca gacchati. Devaloke buddhasāvakānaṁ mahantaṁ issariyaṁ disvā ussadanirayesu ca titthiyasāvakānaṁ mahantaṁ dukkhaṁ disvā manussalokaṁ āgantvā: “Asuko upāsako asukā ca upāsikā asukasmiṁ nāma devaloke nibbattitvā mahāsampattiṁ anubhavanti, titthiyasāvakesu asuko ca asukā ca nirayādīsu asukaapāye {5.126} nāma nibbattā” ti manussānaṁ kathesi. Manussā sāsane pasīdanti, titthiye parivajjenti. Buddhasāvakānaṁ sakkāro mahanto ahosi, titthiyānaṁ parihāyati.

Te there āghātaṁ bandhitvā: “Imasmiṁ jīvante amhākaṁ upaṭṭhākā bhijjanti, sakkāro ca parihāyati, mārāpessāma nan”-ti therassa māraṇatthaṁ samaṇaguttakassa nāma corassa sahassaṁ adaṁsu. So: “Theraṁ māressāmī” ti mahantena parivārena saddhiṁ kāḷasilaṁ agamāsi. Thero taṁ āgacchantaṁ disvāva iddhiyā uppatitvā pakkāmi. Coro taṁ divasaṁ theraṁ adisvā nivattitvā punadivasepīti cha divase agamāsi. Thero pi tatheva iddhiyā pakkāmi. Sattame pana divase therassa pubbe kataṁ aparāpariyavedanīyakammaṁ okāsaṁ labhi. So kira pubbe bhariyāya vacanaṁ gahetvā mātāpitaro māretukāmo yānakena araññaṁ netvā corānaṁ uṭṭhitākāraṁ katvā mātāpitaro pothesi pahari. Te cakkhudubbalatāya rūpadassanarahitā taṁ attano puttaṁ asañjānantā: “Corā eva ete” ti saññāya, “tāta, asukā nāma corā no ghātenti, tvaṁ paṭikkamāhī” ti tassevatthāya parideviṁsu. So cintesi: “ime mayā pothiyamānā pi mayhaṁ yevatthāya paridevanti, ayuttaṁ kammaṁ karomī” ti. Atha ne assāsetvā corānaṁ palāyanākāraṁ dassetvā tesaṁ hatthapāde sambāhitvā: “Amma, tātā, mā bhāyittha, corā palātā” ti vatvā puna attano geham-eva ānesi. Taṁ kammaṁ ettakaṁ kālaṁ okāsaṁ alabhitvā bhasmapaṭicchanno aṅgārarāsi viya ṭhatvā imaṁ antimasarīraṁ upadhāvitvā gaṇhi. Yathā hi pana sunakhaluddakena migaṁ disvā sunakho vissajjito migaṁ anubandhitvā yasmiṁ ṭhāne pāpuṇāti, tasmiṁ yeva gaṇhāti, evaṁ idaṁ kammaṁ yasmiṁ ṭhāne okāsaṁ labhati, tasmiṁ vipākaṁ deti, tena mutto nāma natthi.

Thero attanā katakammassa ākaḍḍhitabhāvaṁ ñatvā na apagacchi. Thero tassa nissandena ākāse uppatituṁ nāsakkhi. Nandopanandadamanasamatthavejayantakampanasamatthāpissa iddhi kammabalena dubbalataṁ pattā. Coro theraṁ gahetvā therassa aṭṭhīni taṇḍulakaṇamattāni karonto bhinditvā sañcuṇṇetvā palālapiṭṭhikakaraṇaṁ nāma katvā: “Mato” ti saññāya ekasmiṁ gumbapiṭṭhe khipitvā saparivāro pakkāmi. Thero satiṁ paṭilabhitvā: “Satthāraṁ passitvā parinibbāyissāmī” ti cintetvā sarīraṁ jhānaveṭhanena veṭhetvā thiraṁ katvā ākāsaṁ uppatitvā ākāsena satthu santikaṁ gantvā satthāraṁ vanditvā: “Bhante, āyusaṅkhāro me ossaṭṭho, parinibbāyissāmī” ti āha. “Parinibbāyissasi, moggallāna”āti. “Āma, bhante” ti. “Kattha gantvā parinibbāyissasī” ti. “Kāḷasilāpaṭṭe, bhante” ti. Tena hi, moggallāna, dhammaṁ mayhaṁ kathetvā yāhi, tādisassa sāvakassa idāni dassanaṁ natthīti. So: “Evaṁ karissāmi, bhante” ti satthāraṁ vanditvā tālappamāṇaṁ ākāse uppatitvā parinibbānadivase sāriputtatthero viya nānappakārā iddhiyo katvā dhammaṁ kathetvā satthāraṁ vanditvā kāḷasilāyaṁ aṭaviyaṁ parinibbāyi.

Taṅkhaṇaññeva cha devalokā ekakolāhalā ahesuṁ, “amhākaṁ kira ācariyo parinibbuto” ti dibbagandhamālāvāsadhūmacandanacuṇṇāni ceva nānādārūni ca gahetvā āgamiṁsu, ekūnasataratanacandanacitakā {5.127} ahosi. Satthā therassa santike ṭhatvā sarīranikkhepaṁ kāresi. Āḷāhanassa samantato yojanamatte padese pupphavassaṁ vassi. Devānaṁ antare manussā, manussānaṁ antare devā ahesuṁ. Yathākkamena devānaṁ antare yakkhā tiṭṭhanti, yakkhānaṁ antare gandhabbā tiṭṭhanti, gandhabbānaṁ antare nāgā tiṭṭhanti, nāgānaṁ antare venateyyā tiṭṭhanti, venateyyānaṁ antare kinnarā tiṭṭhanti, kinnarānaṁ antare chattā tiṭṭhanti, chattānaṁ antare suvaṇṇacāmarā tiṭṭhanti, tesaṁ antare dhajā tiṭṭhanti, tesaṁ antare paṭākā tiṭṭhanti. Satta divasāni sādhukīḷaṁ kīḷiṁsu. Satthā therassa dhātuṁ gāhāpetvā veḷuvanadvārakoṭṭhake cetiyaṁ kārāpesi. Tadā bhikkhū dhammasabhāyaṁ kathaṁ samuṭṭhāpesuṁ: “Āvuso, sāriputtatthero tathāgatassa santike aparinibbutattā buddhānaṁ santikā mahantaṁ sammānaṁ na labhi, moggallānatthero pana buddhānaṁ samīpe parinibbutattā mahāsammānaṁ labhī” ti. Satthā āgantvā: “Kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā” ti pucchitvā: “Imāya nāmā” ti vutte: “Na, bhikkhave, idāneva moggallāno mama santikā sammānaṁ labhati, pubbe pi labhiyevā” ti vatvā atītaṁ āhari.

Atīte bārāṇasiyaṁ brahmadatte rajjaṁ kārente bodhisatto purohitassa brāhmaṇiyā kucchimhi paṭisandhiṁ gaṇhitvā dasamāsaccayena paccūsasamaye mātukucchito nikkhami. Tasmiṁ khaṇe dvādasayojanike bārāṇasinagare sabbāvudhāni pajjaliṁsu. Purohito puttassa jātakkhaṇe bahi nikkhamitvā ākāsaṁ olokento nakkhattayogaṁ disvā: “Iminā nakkhattena jātattā eso kumāro sakalajambudīpe dhanuggahānaṁ aggo bhavissatī” ti ñatvā kālasseva rājakulaṁ gantvā rājānaṁ sukhasayitabhāvaṁ pucchi. “Kuto me, ācariya, sukhaṁ, ajja sakalanivesane āvudhāni pajjalitānī” ti vutte: “Mā bhāyi, deva, na tumhākaṁ nivesane yeva, sakalanagare pi pajjaliṁsu yeva, ajja amhākaṁ gehe kumārassa jātattā evaṁ ahosī” ti. “Ācariya, evaṁ jātakumārassa pana kiṁ bhavissatī” ti? “Na kiñci, mahārāja, so pana sakalajambudīpe dhanuggahānaṁ aggo bhavissatī” ti. “Sādhu, ācariya, tena hi naṁ paṭijaggitvā vayappattakāle amhākaṁ dasseyyāsī” ti vatvā khīramūlaṁ tāva sahassaṁ dāpesi. Purohito taṁ gahetvā nivesanaṁ gantvā brāhmaṇiyā datvā puttassa nāmaggahaṇadivase jātakkhaṇe āvudhānaṁ pajjalitattā: “Jotipālo” tissa nāmaṁ akāsi.

So mahantena parivārena vaḍḍhamāno soḷasavassakāle uttamarūpadharo ahosi. Athassa pitā sarīrasampattiṁ oloketvā sahassaṁ datvā, “tāta, takkasilaṁ gantvā {5.128} disāpāmokkhassa ācariyassa santike sippaṁ uppaṇhāhī” ti āha. So: “Sādhū” ti sampaṭicchitvā ācariyabhāgaṁ gahetvā mātāpitaro vanditvā tattha gantvā sahassaṁ datvā sippaṁ paṭṭhapetvā sattāheneva nipphattiṁ pāpuṇi. Athassa ācariyo tussitvā attano santakaṁ khaggaratanaṁ sandhiyuttaṁ meṇḍakasiṅgadhanuṁ sandhiyuttaṁ tūṇīraṁ attano sannāhakañcukaṁ uṇhīsañca datvā: “Tāta jotipola, ahaṁ mahallako, idāni tvaṁ ime māṇavake sikkhāpehī” ti pañcasatamāṇavake pi tasseva niyyādesi. Bodhisatto sabbaṁ upakaraṇaṁ gahetvā ācariyaṁ vanditvā bārāṇasim-eva āgantvā mātāpitaro vanditvā aṭṭhāsi. Atha naṁ vanditvā ṭhitaṁ pitā avoca: “Uggahitaṁ te, tāta, sippan”-ti. “Āma, tātā” ti. So tassa vacanaṁ sutvā rājakulaṁ gantvā: “Putto me, deva, sippaṁ sikkhitvā āgato, kiṁ karotū” ti āha. “Ācariya, amhe upaṭṭhahatū” ti. “Paribbayamassa jānātha, devā” ti. “So devasikaṁ sahassaṁ labhatū” ti. So: “Sādhū” ti sampaṭicchitvā gehaṁ gantvā kumāraṁ pakkosāpetvā: “Tāta, rājānaṁ upaṭṭhahā” ti āha. So tato paṭṭhāya devasikaṁ sahassaṁ labhitvā rājānaṁ upaṭṭhahi.
Rājapādamūlikā ujjhāyiṁsu: “mayaṁ jotipālena katakammaṁ na passāma, devasikaṁ sahassaṁ gaṇhāti, mayamassa sippaṁ passitukāmā” ti. Rājā tesaṁ vacanaṁ sutvā purohitassa kathesi. Purohito: “Sādhu, devā” ti puttassārocesi. So: “Sādhu, tāta, ito sattame divase dassessāmi sippaṁ, apica rājā attano vijite dhanuggahe sannipātāpetū” ti āha. Purohito gantvā rañño tamatthaṁ ārocesi. Rājā nagare bheriṁ carāpetvā dhanuggahe sannipātāpesi. Saṭṭhisahassā dhanuggahā sannipatiṁsu. Rājā tesaṁ sannipatitabhāvaṁ ñatvā: “Nagaravāsino jotipālassa sippaṁ passantū” ti nagare bheriṁ carāpetvā rājaṅgaṇaṁ sajjāpetvā mahājanaparivuto pallaṅkavare {5.129} nisīditvā dhanuggahe pakkosāpetvā: “Jotipālo āgacchatū” ti pesesi. So ācariyena dinnāni dhanutūṇīrasannāhakañcukauṇhīsāni nivāsanantare ṭhapetvā khaggaṁ gāhāpetvā pakativesena rañño santikaṁ gantvā ekamantaṁ aṭṭhāsi.

Dhanuggahā: “Jotipālo kira dhanusippaṁ dassetuṁ āgato, dhanuṁ aggahetvā pana āgatattā amhākaṁ hatthato dhanuṁ gahetukāmo bhavissati, nāssa dassāmā” ti katikaṁ kariṁsu. Rājā jotipālaṁ āmantetvā: “Sippaṁ dassehī” ti āha. So sāṇiṁ parikkhipāpetvā antosāṇiyaṁ ṭhito sāṭakaṁ apanetvā sannāhakañcukaṁ pavesetvā uṇhīsaṁ sīse paṭimuñcitvā meṇḍakasiṅgadhanumhi pavālavaṇṇaṁ jiyaṁ āropetvā tūṇīraṁ piṭṭhe bandhitvā khaggaṁ vāmato katvā vajiraggaṁ nārācaṁ nakhapiṭṭhena parivattetvā sāṇiṁ vivaritvā pathaviṁ bhinditvā alaṅkatanāgakumāro viya nikkhamitvā gantvā rañño apacitiṁ dassetvā aṭṭhāsi. Taṁ disvā mahājanā vagganti nadanti apphoṭenti seḷenti. Rājā: “Dassehi, jotipāla, sippan”-ti āha. Deva, tumhākaṁ dhanuggahesu akkhaṇavedhivālavedhisaravedhisaddavedhino cattāro dhanuggahe pakkosāpehīti. Atha rājā pakkosāpesi.

Mahāsatto rājaṅgaṇe caturassaparicchedabbhantare maṇḍalaṁ katvā catūsu kaṇṇesu cattāro dhanuggahe ṭhapetvā ekekassa tiṁsa tiṁsa kaṇḍasahassāni dāpetvā ekekassa santike ekekaṁ kaṇḍadāyakaṁ ṭhapetvā sayaṁ vajiraggaṁ nārācaṁ gahetvā maṇḍalamajjhe ṭhatvā: “Mahārāja, ime cattāro dhanuggahā ekappahāreneva sare khipitvā maṁ vijjhantu, ahaṁ etehi khittakaṇḍāni nivāressāmī” ti āha. Rājā: “Evaṁ karothā” ti āṇāpesi. Dhanuggahā āhaṁsu, “mahārāja, mayaṁ akkhaṇavedhivālavedhisaravedhisaddavedhino, jotipālo taruṇadārako, na mayaṁ vijjhissāmā” ti. Mahāsatto: “Sace sakkotha, vijjhatha man”-ti āha. Te: “Sādhū” ti sampaṭicchitvā ekappahāreneva kaṇḍāni khipiṁsu. Mahāsatto tāni nārācena paharitvā yathā vā tathā {5.130} vā na pātesi, bodhikoṭṭhakaṁ pana parikkhipanto viya tālena tālaṁ, vālena vālaṁ, daṇḍakena daṇḍakaṁ, vājena vājaṁ anatikkamanto khipitvā saragabbhaṁ akāsi. Dhanuggahānaṁ kaṇḍāni khīṇāni. So tesaṁ kaṇḍakhīṇabhāvaṁ ñatvā saragabbhaṁ avināsento va uppatitvā gantvā rañño santike aṭṭhāsi. Mahājano unnādento vagganto apphoṭento seḷento accharaṁ paharanto mahākolāhalaṁ katvā vatthābharaṇādīni khi pi. Evaṁ ekarāsibhūtaṁ aṭṭhārasakoṭisaṅkhyaṁ dhanaṁ ahosi.

Atha naṁ rājā pucchi: “kiṁ sippaṁ nāmetaṁ jotipālā” ti? Sarapaṭibāhanaṁ nāma, devā ti. Aññe etaṁ jānantā atthīti. Sakalajambudīpe maṁ ṭhapetvā añño natthi, devā ti. Aparaṁ dassehi, tātāti. Deva, ete tāva catūsu kaṇṇesu ṭhatvā cattāro pi janā maṁ vijjhituṁ na sakkhiṁsu, ahaṁ panete catūsu kaṇṇesu ṭhite ekeneva sarena vijjhissāmīti. Dhanuggahā ṭhātuṁ na ussahiṁsu. Mahāsatto catūsu kaṇṇesu catasso kadaliyo ṭhapāpetvā nārācapuṅkhe rattasuttakaṁ bandhitvā ekaṁ kadaliṁ sandhāya khi pi. Nārāco taṁ kadaliṁ vijjhitvā tato dutiyaṁ, tato tatiyaṁ, tato catutthaṁ, tato paṭhamaṁ viddham-eva vijjhitvā puna tassa hatthe yeva patiṭṭhahi. Kadaliyo suttaparikkhittā aṭṭhaṁsu. Mahājano unnādasahassāni pavattesi. Rājā: “Kiṁ sippaṁ nāmetaṁ, tātā” ti? Cakkaviddhaṁ nāma, devā ti. Aparam-pi dassehi, tātāti. Mahāsatto saralaṭṭhiṁ nāma, sararajjuṁ nāma, saravedhiṁ nāma dassesi, sarapāsādaṁ nāma, sarasopānaṁ nāma, saramaṇḍapaṁ nāma, sarapākāraṁ nāma, sarapokkharaṇiṁ nāma akāsi, sarapadumaṁ nāma pupphāpesi, saravassaṁ nāma vassāpesi. Iti aññehi asādhāraṇāni {5.131} imāni dvādasa sippāni dassetvā puna aññehi asādhāraṇe yeva satta mahākāye padālesi, aṭṭhaṅgulabahalaṁ udumbarapadaraṁ vijjhi, caturaṅgulabahalaṁ asanapadaraṁ, dvaṅgulabahalaṁ tambapaṭṭaṁ, ekaṅgulabahalaṁ ayapaṭṭaṁ, ekābaddhaṁ phalakasataṁ vinivijjhitvā palālasakaṭavālukasakaṭapadarasakaṭānaṁ purimabhāgena saraṁ khipitvā pacchābhāgena nikkhamāpesi, pacchābhāgena saraṁ khipitvā purimabhāgena nikkhamāpesi, udake catuusabhaṁ, thale aṭṭhausabhaṭṭhānaṁ kaṇḍaṁ pesesi. Vātiṅgaṇasaññāya usabhamattake vālaṁ vijjhi. Bodhisatto sare khipitvā ākāse sarapāsādādīni katvā puna ekena sarena te sare pātento bhaṅgavibhaṅge akāsīti: “Sarabhaṅgo” ti nāma paññāto. Tassa ettakāni sippāni dassentasseva sūriyo atthaṅgato.

Athassa rājā senāpatiṭṭhānaṁ paṭijānitvā: “Jotipāla, ajja vikālo, sve tvaṁ senāpatiṭṭhānaṁ sakkāraṁ gaṇhissasi, kesamassuṁ kāretvā nhatvā ehī” ti taṁ divasaṁ paribbayatthāya satasahassaṁ adāsi. Mahāsatto: “Iminā mayhaṁ attho natthī” ti aṭṭhārasakoṭisaṅkhyaṁ dhanaṁ sāmikānaññeva datvā mahantena parivārena nhāyituṁ nadiṁ gantvā kesamassuṁ kāretvā nhatvā sabbālaṅkārappaṭimaṇḍito anopamāya siriyā nivesanaṁ pavisitvā nānaggarasabhojanaṁ bhuñjitvā sirisayanaṁ abhiruyha nipanno dve yāme sayitvā pacchimayāme pabuddho uṭṭhāya pallaṅkaṁ ābhujitvā sayanapiṭṭhe nisinno va attano sippassa ādimajjhapariyosānaṁ olokento: “Mama sippassa ādito va paramāraṇaṁ paññāyati, majjhe kilesaparibhogo, pariyosāne nirayamhi paṭisandhi, pāṇātipāto kilesaparibhogesu ca adhimattappamādo niraye paṭisandhiṁ deti, raññā mayhaṁ mahantaṁ senāpatiṭṭhānaṁ dinnaṁ, mahantaṁ me issariyaṁ bhavissati, bhariyā ca puttadhītaro ca bahū bhavissanti. Kilesavatthu kho pana vepullagataṁ duccajaṁ hoti, idāneva nikkhamitvā ekako va araññaṁ pavisitvā isipabbajjaṁ {5.132} pabbajituṁ yuttaṁ mayhan”-ti mahāsayanato uṭṭhāya kañci ajānāpento pāsādā oruyha aggadvārena nikkhamitvā ekako va araññaṁ pavisitvā godhāvarinadītīre tiyojanikaṁ kapiṭṭhavanaṁ sandhāya pāyāsi.

Tassa nikkhantabhāvaṁ ñatvā sakko vissakammaṁ pakkosāpetvā: “Tāta, jātipālo abhinikkhamanaṁ nikkhanto, mahāsamāgamo bhavissati, godhāvarinadītīre kapiṭṭhavane assamaṁ māpetvā pabbajitaparikkhāre paṭiyādehī” ti āha. So tathā akāsi. Mahāsatto taṁ ṭhānaṁ patvā ekapadikamaggaṁ disvā: “Pabbajitānaṁ vasanaṭṭhānena bhavitabban”-ti tena maggena tattha gantvā kañci apassanto paṇṇasālaṁ pavisitvā pabbajitaparikkhāre disvā: “Sakko devarājā mama nikkhantabhāvaṁ aññāsi maññe” ti cintetvā sāṭakaṁ apanetvā rattavākaciraṁ nivāsetvā ca pārupitvā ca ajinacammaṁ ekaṁsagataṁ akāsi, jaṭāmaṇḍalaṁ bandhitvā khārikājaṁ aṁse katvā kattaradaṇḍaṁ gahetvā paṇṇasālato nikkhamitvā caṅkamaṁ āruyha katipayavāre aparāparaṁ caṅkamitvā pabbajjāsiriyā vanaṁ upasobhayamāno kasiṇaparikammaṁ katvā pabbajitato sattame divase aṭṭha samāpattiyo pañca abhiññāyo ca nibbattetvā uñchācariyāya vanamūlaphalāhāro ekako va vihāsi. Mātāpitaro mittasuhajjādayo ñātivaggāpissa taṁ apassantā rodantā paridevantā vicaranti.

Atheko vanacarako araññaṁ pavisitvā kapiṭṭhakaassamapade nisinnaṁ mahāsattaṁ disvā sañjānitvā gantvā tena saddhiṁ paṭisanthāraṁ katvā nagaraṁ gantvā tassa mātāpitūnaṁ ārocesi. Te rañño ārocayiṁsu. Rājā: “Etha naṁ passissāmā” ti tassa mātāpitaro gahetvā mahājanaparivuto vanacarakena desitena maggena godhāvarinadītīraṁ pāpuṇi. Bodhisatto nadītīraṁ āgantvā ākāse nisinno dhammaṁ desetvā te sabbe assamapadaṁ {5.133} pavesetvā tatra pi tesaṁ ākāse nisinno va kāmesu ādīnavaṁ pakāsetvā dhammaṁ desesi. Rājānaṁ ādiṁ katvā sabbeva pabbajiṁsu. Bodhisatto isigaṇaparivuto tattheva vasi. Athassa tattha vasanabhāvo sakalajambudīpe pākaṭo ahosi. Aññe pi rājāno raṭṭhavāsīhi saddhiṁ āgantvā tassa santike pabbajiṁsu, samāgamo mahā ahosi. Anupubbena anekasatasahassaparisā ahesuṁ. Yo kāmavitakkaṁ vā byāpādavitakkaṁ vā vihiṁsāvitakkaṁ vā vitakketi, mahāsatto gantvā tassa purato ākāse nisīditvā dhammaṁ deseti, kasiṇaparikammaṁ ācikkhati. Tassovāde ṭhatvā aṭṭha samāpattiyo uppādetvā jhānanipphattiṁ pattā sālissaro meṇḍissaro pabbato kāḷadevilo kisavaccho anusisso nāradoti satta jeṭṭhantevāsino ahesuṁ. Aparabhāge kapiṭṭhakaassamo paripūri. Isigaṇassa vasanokāso nappahoti.

Atha mahāsatto sālissaraṁ āmantetvā: “Sālissara, ayaṁ assamo isigaṇassa nappahoti, tvaṁ imaṁ isigaṇaṁ gahetvā majjharañño vijite kalappacullakanigamaṁ upanissāya vasāhī” ti āha. So: “Sādhū” ti tassa vacanaṁ sampaṭicchitvā anekasahassaṁ isigaṇaṁ gahetvā gantvā tattha vāsaṁ kappesi. Manussesu āgantvā pabbajantesu puna assamo paripūri. Bodhisatto meṇḍissaraṁ āmantetvā, “meṇḍissara, tvaṁ imaṁ isigaṇaṁ ādāya suraṭṭhajanapadassa sīmantare sātodikā nāma nadī atthi, tassā tīre vasāhī” ti uyyojesi, puna kapiṭṭhakaassamo paripūri. Etenupāyena tatiyavāre pabbataṁ āmantetvā: “Pabbata, tvaṁ mahāaṭaviyaṁ añjanapabbato nāma atthi, taṁ upanissāya vasāhī” ti pesesi. Catutthavāre kāḷadevilaṁ āmantetvā: “Kāḷadevila, tvaṁ dakkhiṇapathe avantiraṭṭhe ghanaselapabbato nāma atthi, taṁ upanissāya vasāhī” ti pesesi. Puna kapiṭṭhakaassamo paripūri, pañcasu ṭhānesu anekasatasahassaisigaṇo ahosi. Kisavaccho pana mahāsattaṁ āpucchitvā daṇḍakirañño {5.134} vijite kumbhavatinagaraṁ nāma atthi, taṁ upanissāya uyyāne vihāsi. Nārado majjhimadese añjanagirināmake pabbatajālantare vihāsi. Anusisso pana mahāsattassa santikeva ahosi.

Tasmiṁ kāle daṇḍakirājā ekaṁ laddhasakkāraṁ gaṇikaṁ ṭhānā cāvesi. Sā attano dhammatāya vicarantī uyyānaṁ gantvā kisavacchatāpasaṁ disvā: “Ayaṁ kāḷakaṇṇī bhavissati, imassa sarīre kaliṁ pavāhetvā nhatvā gamissāmī” ti dantakaṭṭhaṁ khāditvā sabbapaṭhamaṁ tassūpari bahalakheḷaṁ niṭṭhubhantī kisavacchatāpasassa jaṭantare niṭṭhubhitvā dantakaṭṭhampissa sīse yeva khipitvā sayaṁ sīsaṁ nhāyitvā gatā. Rājā pi taṁ saritvā puna pākatikam-eva akāsi. Sā mohamūḷhā hutvā: “Kāḷakaṇṇisarīre kaliṁ pavāhetvā mam-pi rājā puna ṭhāne ṭhapeti mayā yaso laddho” ti saññamakāsi. Tato nacirasseva rājā purohitaṁ ṭhānato cāvesi. So tassā santikaṁ gantvā: “Tvaṁ kena kāraṇena puna ṭhānaṁ labhasī” ti pucchi. Athassa sā: “Rājuyyāne kāḷakaṇṇisarīre kalissa pavāhitattā” ti ārocesi. Purohito gantvā tatheva tassa sarīre kaliṁ pavāhesi, tam-pi rājā puna ṭhāne ṭhapesi. Athassa aparabhāge paccanto kup pi. So senaṅgaparivuto yuddhāya nikkhami. Atha naṁ mohamūḷho purohito, “mahārāja, kiṁ tumhe jayaṁ icchatha, udāhu parājayan”-ti pucchitvā: “Jayan”-ti vutte: “tena hi rājuyyāne kāḷakaṇṇī vasati, tassa sarīre kaliṁ pavāhetvā yāhī” ti āha. So tassa kathaṁ gahetvā: “Ye mayā saddhiṁ āgacchanti, te uyyāne kāḷakaṇṇisarīre kaliṁ pavāhentū” ti vatvā uyyānaṁ pavisitvā dantakaṭṭhaṁ khāditvā sabbapaṭhamaṁ sayam-eva tassa jaṭantare kheḷaṁ niṭṭhubhitvā dantakaṭṭhañca khipitvā sīsaṁ nhāyi. Balakāyo pissa tathā akāsi.

Tasmiṁ pakkante senāpati gantvā tāpasaṁ disvā dantakaṭṭhādīni nīharitvā sādhukaṁ nhāpetvā: “Bhante, rañño kiṁ bhavissatī” ti pucchi. Āvusā mayhaṁ manopadoso natthi, devatā pana kupitā {5.135} ito sattame divase sakalaraṭṭhaṁ araṭṭhaṁ karissanti, tvaṁ puttadāraṁ gahetvā sīghaṁ palāyitvā aññattha yāhīti. So bhītatasito gantvā rañño ārocesi, rājā tassa vacanaṁ na gaṇhi. So nivattitvā attano gehaṁ gantvā puttadāraṁ ādāya palāyitvā aññaṁ raṭṭhaṁ agamāsi. Sarabhaṅgasatthā taṁ kāraṇaṁ ñatvā dve taruṇatāpase pesetvā: “Kisavacchaṁ mañcasivikāya ānethā” ti ākāsena āṇāpesi. Rājā yujjhitvā core gahetvā nagaram-eva paccāgami. Tasmiṁ āgate devatā paṭhamaṁ devaṁ vassāpesuṁ, vassoghena sabbakuṇapesu avahaṭesu suddhavālukavassaṁ vassi, suddhavālukamatthake dibbapupphavassaṁ vassi, dibbapupphamatthake māsakavassaṁ, māsakamatthake kahāpaṇavassaṁ, kahāpaṇamatthake dibbābharaṇavassaṁ vassi, manussā somanassappattā hiraññasuvaṇṇābharaṇāni gaṇhituṁ ārabhiṁsu. Atha nesaṁ sarīre sampajjalitaṁ nānappakāraṁ āvudhavassaṁ vassi, manussā khaṇḍākhaṇḍikaṁ chijjiṁsu. Atha nesaṁ upari mahantamahantā vītaccitaṅgārā patiṁsu, tesaṁ upari mahantamahantāni pajjalitapabbatakūṭāni patiṁsu, tesaṁ upari saṭṭhihatthaṭṭhānaṁ pūrayantaṁ sukhumavālukavassaṁ vassi. Evaṁ saṭṭhiyojanaṭṭhānaṁ araṭṭhaṁ ahosi, tassa evaṁ araṭṭhabhāvo sakalajambudīpe paññāyi.

Atha tassa raṭṭhassa anantararaṭṭhādhipatino kāliṅgo, aṭṭhako, bhīmarathoti tayo rājāno cintayiṁsu: “pubbe bārāṇasiyaṁ kalābukāsikarājā khantivāditāpase aparajjhitvā pathaviṁ paviṭṭhoti sūyati, tathā: “Nāḷikerarājā tāpase sunakhehi khādāpetvā, sahassabāhu ajjuno ca aṅgīrase aparajjhitvā, idāni daṇḍakirājā kisavacche aparajjhitvā saha raṭṭhena vināsaṁ patto” ti sūyati. Imesaṁ pana catunnaṁ rājūnaṁ nibbattaṭṭhānaṁ mayaṁ na jānāma, taṁ no ṭhapetvā sarabhaṅgasatthāraṁ añño kathetuṁ samattho nāma natthi, taṁ upasaṅkamitvā ime pañhe pucchissāmā” ti {5.136}. Te tayo pi mahantena parivārena pañhapucchanatthāya nikkhamiṁsu. Te pana: “Asuko pi nikkhanto” ti na jānanti, ekeko: “Aham-eva gacchāmī” ti maññati, tesaṁ godhāvarinadito avidūre samāgamo ahosi. Te rathehi otaritvā tayo pi ekam-eva rathaṁ abhiruyha godhāvarinadītīraṁ sampāpuṇiṁsu.

Tasmiṁ khaṇe sakko paṇḍukambalasilāsane nisinno satta pañhe cintetvā: “Ime pañhe ṭhapetvā sarabhaṅgasatthāraṁ añño sadevake loke kathetuṁ samattho nāma natthi, taṁ ime pañhe pucchissāmi, ime pi tayo rājāno sarabhaṅgasatthāraṁ pañhaṁ pucchituṁ godhāvarinadītīraṁ pattā, etesaṁ pañhe pi aham-eva pucchissāmī” ti dvīsu devalokesu devatāhi parivuto devalokato otari. Taṁ divasam-eva kisavaccho kālamakāsi. Tassa sarīrakiccaṁ kāretuṁ catūsu ṭhānesu anekasahassā isayo tattheva gantvā pañcasu ṭhānesu maṇḍapañca kāretvā anekasahassā isigaṇā kisavacchassa tāpasassa candanacitakaṁ katvā sarīraṁ jhāpesuṁ. Āḷāhanassa samantā aḍḍhayojanamatte ṭhāne dibbakusumavassaṁ vassi. Mahāsatto tassa sarīranikkhepaṁ kārāpetvā assamaṁ pavisitvā tehi isigaṇehi parivuto nisīdi. Tesam-pi rājūnaṁ nadītīraṁ āgatakāle mahāsenāvāhanatūriyasaddo ahosi. Mahāsatto taṁ sutvā anusissaṁ tāpasaṁ āmantetvā: “Tāta, tvaṁ gantvā tāva jānāhi, kiṁ saddo nāmeso” ti āha. So pānīyaghaṭaṁ ādāya tattha gantvā te rājāno disvā pucchanavasena paṭhamaṁ gāthamāha.

1. Alaṅkatā kuṇḍalino suvatthā, veḷuriyamuttātharukhaggabandhā,
Rathesabhā tiṭṭhatha ke nu tumhe, kathaṁ vo jānanti manussaloke ti.

Tattha veḷuriyamuttātharukhaggabandhā ti veḷuriyamaṇīhi ceva muttālambakehi ca alaṅkatatharūhi khaggaratanehi samannāgatā. Tiṭṭhathā ti ekasmiṁ rathe tiṭṭhatha. Ke nū ti ke nāma tumhe, kathaṁ vo sañjānantīti?

Te {5.137} tassa vacanaṁ sutvā rathā otaritvā vanditvā aṭṭhaṁsu. Tesu aṭṭhakarājā tena saddhiṁ sallapanto dutiyaṁ gāthamāha.

2. Ahamaṭṭhako bhīmaratho panāyaṁ, kāliṅgarājā pana uggatoyaṁ,
Susaññatānaṁ isīnaṁ dassanāya, idhāgatā pucchitāyemha pañhe ti.

Tattha uggato ti cando viya sūriyo viya ca pākaṭo paññāto. Susaññatānaṁ isīnanti, bhante, na mayaṁ vanakīḷādīnaṁ atthāya āgatā, atha kho kāyādīhi susaññatānaṁ sīlasampannānaṁ isīnaṁ dassanatthāya idhāgatā. Pucchitāyemha pañhe ti sarabhaṅgasatthāraṁ pañhe pucchituṁ emha, āgatāmhā ti attho. Ya-kāro byañjanasandhikaroti veditabbo.

Atha ne tāpaso: “Sādhu mahārājā, āgantabbaṭṭhānaññeva āgatāttha, tena hi nhatvā vissamitvā assamapadaṁ pavisitvā isigaṇaṁ vanditvā sarabhaṅgasatthāram-eva pañhaṁ pucchathā” ti tehi saddhiṁ paṭisanthāraṁ katvā pānīyaghaṭaṁ ukkhipitvā udakatheve puñchanto ākāsaṁ olokento sakkaṁ devarājānaṁ devagaṇaparivutaṁ erāvaṇakkhandhavaragataṁ otarantaṁ disvā tena saddhiṁ sallapanto tatiyaṁ gāthamāha.

3. Vehāyasaṁ tiṭṭhasi antalikkhe, pathaddhuno pannaraseva cando,
Pucchāmi taṁ yakkha mahānubhāva, kataṁ taṁ jānanti manussaloke ti.

Tattha vehāyasan-ti abbhuggantvā antalikkhe ākāse tiṭṭhasi. Pathaddhuno ti pathaddhagato, addhapathe gaganamajjhe ṭhitoti attho.

Taṁ sutvā sakko catutthaṁ gāthamāha.

4. Yamāhu devesu ‘sujampatī’ ti, ‘maghavā’ ti taṁ āhu manussaloke,
Sa devarājā idamajja patto, susaññatānaṁ isīnaṁ dassanāyā ti.

Tattha {5.138} sa devarājā ti so ahaṁ sakko devarājā. Idamajja patto ti idaṁ ṭhānaṁ ajja āgato. Dassanāyā ti dassanatthāya vandanatthāya sarabhaṅgasatthārañca pañhaṁ pucchanatthāyāti āha.

Atha naṁ anusisso: “Sādhu, mahārāja, tumhe pacchā āgacchathā” ti vatvā pānīyaghaṭaṁ ādāya assamapadaṁ pavisitvā pānīyaghaṭaṁ paṭisāmetvā tiṇṇaṁ rājūnaṁ devarājassa ca pañhapucchanatthāya āgatabhāvaṁ mahāsattassa ārocesi. So isigaṇaparivuto mahāvisālamāḷake nisīdi. Tayo rājāno āgantvā isigaṇaṁ vanditvā ekamantaṁ nisīdiṁsu. Sakko pi otaritvā isigaṇaṁ upasaṅkamitvā añjaliṁ paggayha ṭhito isigaṇaṁ vaṇṇetvā vandamāno pañcamaṁ gāthamāha.

5. Dūre sutā no isayo samāgatā, mahiddhikā iddhiguṇūpapannā,
Vandāmi te ayire pasannacitto, ye jīvalokettha manussaseṭṭhā ti.

Tattha dūre sutā no ti, bhante, amhehi tumhe dūre devaloke ṭhitehi yeva sutāti mamāyanto evamāha. Idaṁ vuttaṁ hoti: ime idha samāgatā amhākaṁ isayo dūre sutā yāva brahmalokā vissutā pākaṭāti. Mahiddhikā ti mahānubhāvā. Iddhiguṇūpapannā ti pañcavidhena iddhiguṇena samannāgatā. Ayire ti, ayye. Ye ti ye tumhe imasmiṁ jīvaloke manussesu seṭṭhāti.

Evaṁ isigaṇaṁ vaṇṇetvā sakko cha nisajjadose pariharanto ekamantaṁ nisīdi. Atha naṁ isīnaṁ adhovāte nisinnaṁ disvā anusisso chaṭṭhaṁ gāthamāha.

6. Gandho isīnaṁ ciradikkhitānaṁ, kāyā cuto gacchati mālutena,
Ito paṭikkamma sahassanetta, gandho isīnaṁ asuci devarājā ti.

Tattha ciradikkhitānan-ti cirapabbajitānaṁ. Paṭikkammā ti paṭikkama apehi. Sahassanettā ti ālapanametaṁ. Sakko hi amaccasahassehi cintitaṁ atthaṁ ekako va passati, tasmā: “Sahassanetto” ti vuccati {5.139}. Atha vā sahassanettānaṁ pana devānaṁ dassanūpacārātikkamanasamatthoti sahassanettā. Asucī ti sedamalādīhi paribhāvitattā duggandho, tumhe ca sucikāmā, tena vo esa gandho bādhatīti.

Taṁ sutvā sakko itaraṁ gāthamāha.

7. Gandho isīnaṁ ciradikkhitānaṁ, kāyā cuto gacchatu mālutena,
Vicittapupphaṁ surabhiṁva mālaṁ, gandhañca etaṁ pāṭikaṅkhāma bhante,
Na hettha devā paṭikkūlasaññino ti.

Tattha gacchatū ti yathāsukhaṁ pavattatu, nāsapuṭaṁ no paharatū ti attho. Pāṭikaṅkhāmā ti icchāma patthema. Etthā ti etasmiṁ gandhe devā jigucchasaññino na honti. Dussīle yeva hi devā jigucchanti, na sīlavanteti.

Evañca pana vatvā: “Bhante, anusissa ahaṁ mahantena ussāhena pañhaṁ pucchituṁ āgato, okāsaṁ me karohī” ti āha. So tassa vacanaṁ sutvā uṭṭhāyāsanā isigaṇaṁ okāsaṁ karonto gāthādvayamāha:

8. Purindado bhūtapatī yasassī, devānamindo sakko maghavā sujampati,
Sa devarājā asuragaṇappamaddano, okāsamākaṅkhati pañha pucchituṁ.

9. Ko nevimesaṁ idha paṇḍitānaṁ, pañhe puṭṭho nipuṇe byākarissati,
Tiṇañca raññaṁ manujādhipānaṁ, devānamindassa ca vāsavassā ti.

Tattha: “Purindado” ti ādīni sakkasseva guṇanāmāni. So hi pure dānaṁ dinnattā purindado, bhūtesu jeṭṭhakattā bhūtapati, parivārasampadāya yasassī, paramissaratāya devānamindo, sattannaṁ vattapadānaṁ suṭṭhu katattā sakko, purimajātivasena maghavā, sujāya asurakaññāya patibhāvena sujampati, devānaṁ rañjanatāya devarājā. Ko nevā ti ko nu eva. Nipuṇe ti saṇhasukhume pañhe. Raññan-ti rājūnaṁ. Imesaṁ catunnaṁ rājūnaṁ manaṁ gahetvā ko imesaṁ paṇḍitānaṁ isīnaṁ pañhe kathessati, pañhaṁ nesaṁ kathetuṁ samatthaṁ jānāthāti vadati.

Taṁ {5.140} sutvā isigaṇo, “mārisa, anusissa tvaṁ pathaviyaṁ ṭhatvā pathaviṁ apassanto viya kathesi, ṭhapetvā sarabhaṅgasatthāraṁ ko añño etesaṁ pañhaṁ kathetuṁ samattho” ti vatvā gāthamāha.

10. Ayaṁ isi sarabhaṅgo tapassī, yato jāto virato methunasmā,
Āceraputto suvinītarūpo, so nesaṁ pañhāni viyākarissatī ti.

Tattha sarabhaṅgo ti sare khipitvā ākāse sarapāsādādīni katvā puna ekena sarena te sare pātento bhaṅgavibhaṅge akāsīti sarabhaṅgo. Methunasmā ti methunadhammato. So kira methunaṁ asevitvā pabbajito. Āceraputto ti rañño ācariyassa purohitassa putto.

Evañca pana vatvā isigaṇo anusissaṁ āha: “mārisa, tvam-eva satthāraṁ vanditvā isigaṇassa vacanena sakkena pucchitapañhakathanāya okāsaṁ kārehī” ti. So: “Sādhū” ti sampaṭicchitvā satthāraṁ vanditvā okāsaṁ kārento anantaraṁ gāthamāha.

11. Koṇḍañña pañhāni viyākarohi, yācanti taṁ isayo sādhurūpā,
Koṇḍañña eso manujesu dhammo, yaṁ vuddhamāgacchati esa bhāro ti.

Tattha koṇḍaññā ti taṁ gottenālapati. Dhammo ti sabhāvo. Yaṁ vuddhan-ti yaṁ paññāya vuddhaṁ purisaṁ esa pañhānaṁ vissajjanabhāro nāma āgacchati, eso manujesu sabhāvo, tasmā candimasūriyasahassaṁ uṭṭhāpento viya pākaṭaṁ katvā devarañño pañhe kathehīti.

Tato mahāpuriso okāsaṁ karonto anantaraṁ gāthamāha.

12. Katāvakāsā pucchantu bhonto, yaṁ kiñci pañhaṁ manasābhipatthitaṁ,
Ahañhi taṁ taṁ vo viyākarissaṁ, ñatvā sayaṁ lokamimaṁ parañcā ti.

Tattha {5.141} yaṁ kiñcī ti na kevalaṁ tumhākaṁ yeva, atha kho sadevakassa pi lokassa yaṁ manasābhipatthitaṁ, taṁ maṁ bhavanto pucchantu. Ahañhi vo idhalokanissitaṁ vā paralokanissitaṁ vā sabbaṁ pañhaṁ imañca parañca lokaṁ sayaṁ paññāya sacchikatvā kathessāmīti sabbaññupavāraṇaṁ sampavāresi.

Evaṁ tena okāse kate sakko attanā abhisaṅkhataṁ pañhaṁ pucchi. Tamatthaṁ pakāsento satthā āha:

13. Tato ca maghavā sakko, atthadassī purindado,
Apucchi paṭhamaṁ pañhaṁ, yañcāsi abhipatthitaṁ.

14. Kiṁ sū vadhitvā na kadāci socati, kissappahānaṁ isayo vaṇṇayanti,
Kassīdha vuttaṁ pharusaṁ khametha, akkhāhi me koṇḍañña etamatthan-ti.

Tattha yañcāsī ti yaṁ tassa manasā abhipatthitaṁ āsi, taṁ pucchī ti attho. Etan-ti etaṁ mayā pucchitamatthaṁ akkhāhi meti ekagāthāya tayo pañhe pucchi.

Tato paraṁ byākaronto āha:

15. Kodhaṁ vadhitvā na kadāci socati, makkhappahānaṁ isayo vaṇṇayanti,
Sabbesaṁ vuttaṁ pharusaṁ khametha, etaṁ khantiṁ uttamamāhu santo ti.

Tattha kodhaṁ vadhitvā ti kodhaṁ māretvā chaḍḍetvā. Socanto hi paṭighacitteneva socati, kodhābhāvā kuto soko. Tena vuttaṁ: “Na kadāci socatī” ti. Makkhappahānan-ti parehi attano kataguṇamakkhanalakkhaṇassa akataññubhāvasaṅkhātassa makkhassa pahānaṁ isayo vaṇṇayanti. Sabbesan-ti hīnamajjhimukkaṭṭhānaṁ sabbesam-pi pharusaṁ vacanaṁ khametha. Santo ti porāṇakā paṇḍitā evaṁ kathenti.

Sakko āha:

16. Sakkā ubhinnaṁ vacanaṁ titikkhituṁ, sadisassa vā seṭṭhatarassa vā pi,
Kathaṁ nu hīnassa vaco khametha, akkhāhi me koṇḍañña etamatthan-ti.

Sarabhaṅgo āha:

17. Bhayā hi seṭṭhassa vaco khametha, sārambhahetū pana sādisassa,
Yo {5.142} cīdha hīnassa vaco khametha, etaṁ khantiṁ uttamamāhu santo ti.

Evamādīnaṁ gāthānaṁ vacanappaṭivacanavasena sambandho veditabbo.

Tattha akkhāhi me ti, bhante koṇḍañña, tumhehi dve pañhā sukathitā, eko me cittaṁ na gaṇhāti, kathaṁ sakkā attano hīnatarassa vacanaṁ adhivāsetuṁ, taṁ mama akkhāhīti pucchanto evamāha. Etaṁ khantin-ti yadetaṁ jātigottādihīnassa vacanaṁ khamanaṁ, etaṁ khantiṁ uttamanti porāṇakapaṇḍitā vadanti. Yaṁ panetaṁ jāti ādīhi seṭṭhassa bhayena, sadisassa karaṇuttariyalakkhaṇe sārambhe ādīnavadassanena khamanaṁ, nesā adhivāsanakhanti nāmā ti attho.

Evaṁ vutte sakko mahāsattaṁ āha: “bhante, paṭhamaṁ tumhe ‘sabbesaṁ vuttaṁ pharusaṁ khametha, etaṁ khantiṁ uttamamāhu santo’ ti vatvā idāni ‘yo cīdha hīnassa vaco khametha, etaṁ khantiṁ uttamamāhu santo’ ti vadatha, na vo purimena pacchimaṁ sametī” ti. Atha naṁ mahāsatto, “sakka, pacchimaṁ mayā ‘ayaṁ hīno’ ti ñatvā pharusavacanaṁ adhivāsentassa vasena vuttaṁ, yasmā pana na sakkā rūpadassanamattena sattānaṁ seṭṭhādibhāvo ñātuṁ, tasmā purimaṁ vuttan”-ti vatvā sattānaṁ aññatra saṁvāsā rūpadassanamattena seṭṭhādibhāvassa duviññeyyataṁ pakāsento gāthamāha.

18. Kathaṁ vijaññā catupattharūpaṁ, seṭṭhaṁ sarikkhaṁ athavā pi hīnaṁ,
Virūparūpena caranti santo, tasmā hi sabbesaṁ vaco khamethā ti.

Tattha catupattharūpan-ti catūhi iriyāpathehi paṭicchannasabhāvaṁ. Virūparūpenā ti virūpānaṁ lāmakapuggalānaṁ rūpena uttamaguṇā santo pi vicaranti. Imasmiṁ panatthe majjhantikattherassa vatthu kathetabbaṁ.

Taṁ sutvā sakko nikkaṅkho hutvā, “bhante, etāya no khantiyā ānisaṁsaṁ kathehī” ti yāci. Athassa mahāsatto gāthamāha.

19. Na hetamatthaṁ mahatī pi senā, sarājikā yujjhamānā labhetha,
Yaṁ {5.143} khantimā sappuriso labhetha, khantībalassūpasamanti verā ti.

Tattha etamatthan-ti etaṁ veravūpasamanippaṭighasabhāvasaṅkhātaṁ atthaṁ.

Evaṁ mahāsattena khantiguṇe kathite te rājāno cintayiṁsu: “sakko attano va pañhe pucchati, amhākaṁ pucchanokāsaṁ na dassatī” ti. Atha nesaṁ ajjhāsayaṁ viditvā sakko attanā abhisaṅkhate cattāro pañhe ṭhapetvāva tesaṁ kaṅkhaṁ pucchanto gāthamāha.

20. Subhāsitaṁ te anumodiyāna, aññaṁ taṁ pucchāmi tadiṅgha brūhi,
Yathā ahuṁ daṇḍakī nāḷikero, athajjuno kalābu cā pi rājā,
Tesaṁ gatiṁ brūhi supāpakamminaṁ, katthūpapannā isīnaṁ viheṭhakā ti.

Tattha anumodiyānā ti idaṁ mayā puṭṭhānaṁ tiṇṇaṁ pañhānaṁ vissajjanasaṅkhātaṁ tava subhāsitaṁ anumoditvā. Yathā ahun-ti yathā cattāro janā ahesuṁ. Kalābu cā ti kalāburājā ca. Athajjuno ti atha ajjunarājā.

Athassa vissajjento mahāsatto pañca gāthāyo abhāsi:

21. Kisañhi vacchaṁ avakiriya daṇḍakī, ucchinnamūlo sajano saraṭṭho,
Kukkuḷanāme nirayamhi paccati, tassa phuliṅgāni patanti kāye.

22. Yo saññate pabbajite aheṭhayi, dhammaṁ bhaṇante samaṇe adūsake,
Taṁ nāḷikeraṁ sunakhā parattha, saṅgamma khādanti viphandamānaṁ.

23. Athajjuno niraye sattisūle, avaṁsiro patito uddhaṁpādo,
Aṅgīrasaṁ {5.144} gotamaṁ heṭhayitvā, khantiṁ tapassiṁ cirabrahmacāriṁ.

24. Yo khaṇḍaso pabbajitaṁ achedayi, khantiṁ vadantaṁ samaṇaṁ adūsakaṁ,
Kalābuvīciṁ upapajja paccati, mahāpatāpaṁ kaṭukaṁ bhayānakaṁ.

25. Etāni sutvā nirayāni paṇḍito, aññāni pāpiṭṭhatarāni cettha,
Dhammaṁ care samaṇabrāhmaṇesu, evaṁkaro saggamupeti ṭhānan-ti.

Tattha kisan-ti appamaṁsalohitattā kisasarīraṁ. Avakiriyā ti avakiritvā niṭṭhubhanadantakaṭṭhapātanena tassa sarīre kaliṁ pavāhetvā. Ucchinnamūlo ti ucchinnamūlo hutvā. Sajano ti sapariso. Kukkuḷanāme nirayamhī ti yojanasatappamāṇe kappasaṇṭhite uṇhachārikaniraye. Phuliṅgānī ti vītaccitaṅgārā. Tassa kira tattha uṇhakukkuḷe nimuggassa navahi vaṇamukhehi uṇhā chārikā pavisanti, sīse mahantamahantā aṅgārā patanti. Tesaṁ pana patanakāle sakalasarīraṁ dīparukkho viya jalati, balavavedanā vattanti. So adhivāsetuṁ asakkonto mahāviravaṁ ravati. Sarabhaṅgasatthā pathaviṁ bhinditvā taṁ tattha tathāpaccamānaṁ dassesi, mahājano bhayasantāsamāpajji. Tassa ativiya bhītabhāvaṁ ñatvā mahāsatto taṁ nirayaṁ antaradhāpesi.

Dhammaṁ bhaṇante ti dasakusalakammapathadhammaṁ bhāsante. Samaṇe ti samitapāpe. Adūsake ti niraparādhe. Nāḷikeran-ti evaṁnāmakaṁ rājānaṁ. Paratthā ti paraloke niraye nibbattaṁ. Saṅgammā ti ito cito ca samāgantvā chinditvā mahantamahantā sunakhā khādanti. Tasmiṁ kira kaliṅgaraṭṭhe dantapuranagare nāḷikere nāma raññe rajjaṁ kārayamāne eko mahātāpaso pañcasatatāpasaparivuto himavantā āgamma rājuyyāne vāsaṁ kappetvā mahājanassa dhammaṁ desesi. “Dhammikatāpaso uyyāne vasatī” ti rañño pi ārocayiṁsu. Rājā pana adhammiko adhammena rajjaṁ kāresi. So amaccesu tāpasaṁ pasaṁsantesu: “Aham-pi dhammaṁ suṇissāmī” ti uyyānaṁ gantvā tāpasaṁ vanditvā nisīdi. Tāpaso raññā saddhiṁ paṭisanthāraṁ karonto: “Kiṁ, mahārāja, dhammena rajjaṁ kāresi, janaṁ na pīḷesī” ti āha. So tassa kujjhitvā: “Ayaṁ kūṭajaṭilo ettakaṁ kālaṁ nāgarānaṁ santike mamaññeva aguṇaṁ kathesi maññe, hotu jānissāmī” ti cintetvā: “Sve amhākaṁ gharadvāraṁ āgaccheyyāthā” ti nimantetvā punadivase purāṇagūthassa cāṭiyo paripūrāpetvā tāpasesu āgatesu tesaṁ bhikkhābhājanāni gūthassa pūrāpetvā dvāraṁ pidahāpetvā musalāni ca lohadaṇḍe ca gāhāpetvā {5.145} isīnaṁ sīsāni bhindāpetvā jaṭāsu gāhāpetvā kaḍḍhāpetvā sunakhehi khādāpetvā tattheva bhinnaṁ pathaviṁ pavisitvā sunakhamahāniraye nibbattati, tatrassa tigāvutappamāṇasarīraṁ ahosi. Atha naṁ mahantamahantā mahāhatthippamāṇā pañcavaṇṇā sunakhā anubandhitvā ḍaṁsitvā navayojanāya jalitaayapathaviyā pātetvā mukhapūraṁ luñcantā vipphandamānaṁ khādiṁsu. Mahāsatto pathaviṁ dvidhā bhinditvā taṁ nirayaṁ dassetvā mahājanassa bhītabhāvaṁ ñatvā antaradhāpesi.

Athajjuno ti sahassabāhurājā. Aṅgīrasan-ti aṅgehi raṁsīnaṁ niccharaṇato evaṁladdhanāmaṁ. Heṭhayitvā ti viheṭhetvā visapītakaṇḍena vijjhitvā jīvitakkhayaṁ pāpetvā. So kira ajjuno nāma rājā mahisakaraṭṭhe ketakarājadhāniyaṁ rajjaṁ kārento migavaṁ gantvā mige vadhitvā aṅgārapakkamaṁsaṁ khādanto vicari. Athekadivasaṁ migānaṁ āgamanaṭṭhāne koṭṭhakaṁ katvā mige olokayamāno aṭṭhāsi. Tadā so tāpaso tassa rañño avidūre ekaṁ kārarukkhaṁ abhiruhitvā phalāni ocinanto ocinitaphalasākhaṁ muñci. Tassā vissaṭṭhāya saddena taṁṭhānaṁ pattā migā palāyiṁsu. Rājā kujjhitvā tāpasaṁ visamissitena sallena vijjhi. So parigalitvā patanto matthakena khadirakhāṇukaṁ āsādetvā sūlagge yeva kālamakāsi. Rājā taṅkhaṇe yeva dvidhā bhinnaṁ pathaviṁ pavisitvā sattisūlaniraye nibbatti, tigāvutappamāṇaṁ sarīraṁ ahosi. Tatra taṁ nirayapālā jalitehi āvudhehi koṭṭetvā jalitaṁ ayapabbataṁ āropenti. Pabbatamatthake ṭhitakāle vāto paharati, so vātappahārena parigalitvā patati. Tasmiṁ khaṇe heṭṭhā navayojanāya jalitaayapathaviyā mahātālakkhandhappamāṇaṁ jalitaṁ ayasūlaṁ uṭṭhahati. So sūlaggamatthake yeva āsādetvā sūlāvuto tiṭṭhati. Tasmiṁ khaṇe pathavī jalati, sūlaṁ jalati, tassa sarīraṁ jalati. So tattha mahāravaṁ ravanto paccati. Mahāsatto pathaviṁ dvidhā katvā taṁ nirayaṁ dassetvā mahājanassa bhītabhāvaṁ ñatvā antaradhāpesi.

Khaṇḍaso ti cattāro hatthapāde kaṇṇanāsañca khaṇḍākhaṇḍaṁ katvā. Adūsakan-ti niraparādhaṁ. Tathā chedāpetvā dvīhi kasāhi pahārasahassehi tāḷāpetvā jaṭāsu gahetvā ākaḍḍhāpetvā paṭikujjaṁ nipajjāpetvā piṭṭhiyaṁ paṇhiyā paharitvā mahādukkhasamappitaṁ akāsi. Kalābuvīcin-ti kalābu avīciṁ. Kaṭukan-ti tikhiṇavedanaṁ, evarūpaṁ nirayaṁ upapajjitvā channaṁ jālānaṁ antare paccati. Vitthārato pana kalāburañño vatthu khantivādījātake (Ja. 313) kathitam-eva. Aññāni pāpiṭṭhatarāni cetthā ti etehi nirayehi pāpiṭṭhatarāni ca aññāni nirayāni sutvā. Dhammaṁ care ti, sakka devarāja, paṇḍito kulaputto na kevalaṁ ete yeva cattāro nirayā, ete yeva ca rājāno nerayikā, atha kho aññe pi nirayā, aññe pi ca rājāno nirayesu uppannāti viditvā catupaccayadānadhammikārakkhāvaraṇasaṁvidhānasaṅkhātaṁ samaṇabrāhmaṇesu dhammaṁ careyyāti.

Evaṁ {5.146} mahāsattena catunnaṁ rājūnaṁ nibbattaṭṭhāne dassite tayo rājāno nikkaṅkhā ahesuṁ. Tato sakko avasese cattāro pañhe pucchanto gāthamāha.

26. Subhāsitaṁ te anumodiyāna, aññaṁ taṁ pucchāmi tadiṅgha brūhi,
Kathaṁvidhaṁ sīlavantaṁ vadanti, kathaṁvidhaṁ paññavantaṁ vadanti,
Kathaṁvidhaṁ sappurisaṁ vadanti, kathaṁvidhaṁ no siri no jahātī ti.

Tattha kathaṁvidhaṁ no siri no jahātī ti kathaṁvidhaṁ nu purisaṁ paṭiladdhasirī na jahātīti.

Athassa vissajjento mahāsatto catasso gāthāyo abhāsi:

27. Kāyena vācāya ca yodha saññato, manasā ca kiñci na karoti pāpaṁ,
Na attahetū alikaṁ bhaṇeti, tathāvidhaṁ sīlavantaṁ vadanti.

28. Gambhīrapañhaṁ manasābhicintayaṁ, nāccāhitaṁ kamma karoti luddaṁ,
Kālāgataṁ atthapadaṁ na riñcati, tathāvidhaṁ paññavantaṁ vadanti.

29. Yo ve kataññū katavedi dhīro, kalyāṇamitto daḷhabhatti ca hoti,
Dukhitassa sakkacca karoti kiccaṁ, tathāvidhaṁ sappurisaṁ vadanti.

30. Etehi sabbehi guṇehupeto, saddho mudū saṁvibhāgī vadaññū,
Saṅgāhakaṁ sakhilaṁ saṇhavācaṁ, tathāvidhaṁ no siri no jahātī ti.

Tattha {5.147} “kāyenā” ti ādīni padāni tividhasucaritadvāravasena vuttāni. Na attahetū ti desanāsīsamevetaṁ, attahetu vā parahetu vā yasahetu vā dhanahetu vā lābhahetu vā āmisakiñcikkhahetu vā alikaṁ na kathetī ti attho. Kāmañcesa attho: “Vācāya saññato” ti imināva siddho, musāvādino pana akattabbaṁ pāpaṁ nāma natthīti garubhāvadīpanatthaṁ puna evamāhāti veditabbo. Taṁ puggalaṁ sīlavantaṁ vadanti.

Gambhīrapañhan-ti atthato ca pāḷito ca gambhīraṁ guḷhaṁ paṭicchannaṁ sattubhastajātaka- (Ja. 402) sambhavajātaka- (Ja. 515) mahāumaṅgajātakesu (Ja. 542) āgatasadisaṁ pañhaṁ. Manasābhicintayan-ti manasā abhicintento atthaṁ paṭivijjhitvā candasahassaṁ sūriyasahassaṁ uṭṭhāpento viya pākaṭaṁ katvā yo kathetuṁ sakkotī ti attho. Nāccāhitan-ti na atiahitaṁ, hitātikkantaṁ luddaṁ pharusaṁ sāhasikakammañca yo na karotī ti attho. Imassa panatthassa āvibhāvatthaṁ:

Na paṇḍitā attasukhassa hetu, pāpāni kammāni samācaranti,
Dukkhena phuṭṭhā piḷitā pi santā, chandā dosā ca na jahanti dhamman-ti.

Bhūripañho kathetabbo.

Kālāgatan-ti ettha dānaṁ dātabbakāle, sīlaṁ rakkhaṇakāle, uposathaṁ upavāsakāle, saraṇesu patiṭṭhānakāle, pabbajitakāle, samaṇadhammakaraṇakāle, vipassanācārasmiṁ yuñjanakāle cāti imāni dānādīni sampādento kālāgataṁ atthapadaṁ na riñcati na hāpeti na gaḷāpeti nāma. Tathāvidhan-ti sakka sabbaññubuddhā ca paccekabuddhā ca bodhisattā ca paññavantaṁ kathentā evarūpaṁ puggalaṁ kathenti.

“Yo ve” ti gāthāya parena attano kataguṇaṁ jānātīti kataññū. Evaṁ ñatvā pana yenassa guṇo kato, tassa guṇaṁ paṭikaronto katavedī nāma. Dukhitassā ti attano sahāyassa dukkhappattassa dukkhaṁ attani āropetvā yo tassa uppannakiccaṁ sahatthena sakkaccaṁ karoti, buddhādayo evarūpaṁ sappurisaṁ nāma kathenti. Apica sappurisā nāma kataññū katavedino hontīti satapattajātaka- (Ja. 279) cūḷahaṁsajātaka- (Ja. 533) mahāhaṁsajātakādīni (Ja. 534) kathetabbāni. Etehi sabbehī ti sakka yo etehi heṭṭhā vuttehi sīlādīhi sabbehi pi guṇehi upeto. Saddho ti okappanasaddhāya samannāgato. Mudū ti piyabhāṇī. Saṁvibhāgī ti sīlasaṁvibhāgadānasaṁvibhāgābhiratattā saṁvibhāgī. Yācakānaṁ vacanaṁ ñatvā dānavasena vadaññū. Catūhi saṅgahavatthūhi tesaṁ tesaṁ saṅgaṇhanato saṅgāhakaṁ, madhuravacanatāya sakhilaṁ, maṭṭhavacanatāya saṇhavācaṁ tathāvidhaṁ nu puggalaṁ adhigatayasasobhaggasaṅkhātā sirī no jahāti, nāssa sirī vinassatīti.

Evaṁ {5.148} mahāsatto gaganatale puṇṇacandaṁ uṭṭhāpento viya cattāro pañhe vissajjesi. Tato paraṁ sesapañhānaṁ pucchā ca vissajjanañca hoti:

31. Subhāsitaṁ te anumodiyāna, aññaṁ taṁ pucchāmi tadiṅgha brūhi,
Sīlaṁ siriñcā pi satañca dhammaṁ, paññañca kaṁ seṭṭhataraṁ vadanti.

32. Paññā hi seṭṭhā kusalā vadanti, nakkhattarājāriva tārakānaṁ,
Sīlaṁ sirī cā pi satañca dhammo, anvāyikā paññavato bhavanti.

33. Subhāsitaṁ te anumodiyāna, aññaṁ taṁ pucchāmi tadiṅgha brūhi,
Kathaṁkaro kintikaro kimācaraṁ, kiṁ sevamāno labhatīdha paññaṁ,
Paññāya dānippaṭipadaṁ vadehi, kathaṁkaro paññavā hoti macco.

34. Sevetha vuddhe nipuṇe bahussute, uggāhako ca paripucchako siyā,
Suṇeyya sakkacca subhāsitāni, evaṁkaro paññavā hoti macco.

35. Sa paññavā kāmaguṇe avekkhati, aniccato dukkhato rogato ca,
Evaṁ vipassī pajahāti chandaṁ, dukkhesu kāmesu mahabbhayesu.

36. Sa vītarāgo pavineyya dosaṁ, mettaṁ cittaṁ bhāvaye appamāṇaṁ,
Sabbesu bhūtesu nidhāya daṇḍaṁ, anindito brahmamupeti ṭhānan-ti.

Tattha {5.149} sīlan-ti ācārasīlaṁ. Sirin-ti issariyasiriṁ. Satañca dhamman-ti sappurisadhammaṁ. Paññan-ti supaññaṁ. Evaṁ imesaṁ catunnaṁ dhammānaṁ kataraṁ dhammaṁ seṭṭhataraṁ vadantīti pucchati. Paññā hīti, sakka, etesu catūsu dhammesu yā esā paññā nāma, sāva seṭṭhā, iti buddhādayo kusalā vadanti. Yathā hi tārakagaṇā candaṁ parivārenti, cando va tesaṁ uttamo. Evaṁ sīlañca sirī cā pi satañca dhammoti ete tayo pi anvāyikā paññavato bhavan-ti paññavantam-eva anugacchanti, paññāya eva parivārā hontī ti attho.

“Kathaṁkaro” ti ādīni aññamaññavevacanāneva. Kathaṁkaro ti kiṁ nāma kammaṁ karonto kiṁ ācaranto kiṁ sevamāno bhajamāno payirupāsamāno idhaloke paññaṁ labhati, paññāyam-eva paṭipadaṁ vadehi, jānitukāmomhi, kathaṁkaro macco paññavā nāma hotīti pucchati. Vuddhe ti paññāvuddhippatte paṇḍite. Nipuṇe ti sukhumakāraṇajānanasamatthe. Evaṁkaro ti yo puggalo evaṁ vuttappakāre puggale sevati bhajati payirupāsati, pāḷiṁ uggaṇhāti, punappunaṁ atthaṁ pucchati, pāsāṇe lekhaṁ khaṇanto viya kañcananāḷiyā sīhavasaṁ sampaṭicchanto viya ohitasoto sakkaccaṁ subhāsitāni suṇāti, ayaṁ evaṁkaro macco paññavā hotīti.

Evaṁ mahāsatto pācīnalokadhātuto sūriyaṁ uṭṭhāpento viya paññāya paṭipadaṁ kathetvā idāni tassā paññāya guṇaṁ kathento: “Sa paññavā” ti ādimāha. Tattha kāmaguṇe ti kāmakoṭṭhāse hutvā abhāvaṭṭhena aniccato, diṭṭhadhammikasamparāyikānaṁ dukkhānaṁ vatthubhāvena dukkhato, aṭṭhanavutiyā rogamukhānaṁ kāme nissāya uppattisambhavena rogato ca avekkhati oloketi, so evaṁ vipassī etehi kāraṇehi kāmānaṁ aniccāditaṁ passanto: “Kāme nissāya uppajjanakadukkhānaṁ anto natthi, kāmānaṁ pahānam-eva sukhan”-ti viditvā dukkhesu kāmesu mahabbhayesu chandaṁ pajahāti. Sa vītarāgo ti, “sakka, so puggalo evaṁ vītarāgo navāghātavatthuvasena uppajjanakasabhāvadosaṁ vinetvā mettacittaṁ bhāveyya, appamāṇasattārammaṇattā appamāṇaṁ taṁ bhāvetvā aparihīnajjhāno agarahito brahmaloke uppajjatī” ti.

Evaṁ mahāsatte kāmānaṁ dosaṁ kathente yeva tesaṁ tiṇṇam-pi rājūnaṁ sabalakāyānaṁ tadaṅgappahānena pañcakāmaguṇarāgo pahīno. Taṁ ñatvā mahāsatto tesaṁ pahaṁsanavasena gāthamāha.

37. Mahatthiyaṁ āgamanaṁ ahosi, tavamaṭṭhakā bhīmarathassa cā pi,
Kāliṅgarājassa ca uggatassa, sabbesa vo kāmarāgo pahīno ti.

Tattha {5.150} mahatthiyan-ti mahatthaṁ mahāvipphāraṁ mahājutikaṁ. Tavamaṭṭhakā ti tava aṭṭhakā. Pahīno ti tadaṅgappahānena pahīno.

Taṁ sutvā rājāno mahāsattassa thutiṁ karontā gāthamāhaṁsu:

38. Evametaṁ paracittavedi, sabbesa no kāmarāgo pahīno,
Karohi okāsamanuggahāya, yathā gatiṁ te abhisambhavemā ti.

Tattha anuggahāyā ti pabbajjatthāya okāsaṁ no karohi. Yathā mayaṁ pabbajitvā tava gatiṁ nipphattiṁ abhisambhavema pāpuṇeyyāma, tayā paṭividdhaguṇaṁ paṭivijjheyyāmāti vadiṁsu.

Atha nesaṁ okāsaṁ karonto mahāsatto itaraṁ gāthamāha.

39. Karomi okāsamanuggahāya, tathā hi vo kāmarāgo pahīno,
Pharātha kāyaṁ vipulāya pītiyā, yathā gatiṁ me abhisambhavethā ti.

Tattha pharātha kāyan-ti jhānapītiyā vipulāya kāyaṁ pharathāti.

Taṁ sutvā te sampaṭicchantā gāthamāhaṁsu:

40. Sabbaṁ karissāma tavānusāsaniṁ, yaṁ yaṁ tuvaṁ vakkhasi bhūripañña,
Pharāma kāyaṁ vipulāya pītiyā, yathā gatiṁ te abhisambhavemā ti.

Atha nesaṁ sabalakāyānaṁ mahāsatto pabbajjaṁ dāpetvā isigaṇaṁ uyyojento gāthamāha.

41. Katāya vacchassa kisassa pūjā, gacchantu bhonto isayo sādhurūpā,
Jhāne ratā hotha sadā samāhitā, esā ratī pabbajitassa seṭṭhā ti.

Tattha gacchantū ti attano attano vasanaṭṭhānāni gacchantu.

Isayo {5.151} tassa sarabhaṅgasatthuno vacanaṁ sirasā sampaṭicchitvā vanditvā ākāsaṁ uppatitvā sakāni vasanaṭṭhānāni gamiṁsu. Sakko pi uṭṭhāyāsanā mahāsattassa thutiṁ katvā añjaliṁ paggayha sūriyaṁ namassanto viya mahāsattaṁ namassamāno sapariso pakkāmi. Etamatthaṁ viditvā satthā imā gāthāyo abhāsi:

42. Sutvāna gāthā paramatthasaṁhitā, subhāsitā isinā paṇḍitena,
Te vedajātā anumodamānā, pakkāmu devā devapuraṁ yasassino.

43. Gāthā imā atthavatī subyañjanā, subhāsitā isinā paṇḍitena,
Yo kocimā aṭṭhikatvā suṇeyya, labhetha pubbāpariyaṁ visesaṁ,
Laddhāna pubbāpariyaṁ visesaṁ, adassanaṁ maccurājassa gacche ti.

Tattha paramatthasaṁhitā ti aniccādidīpanena nibbānanissitā. Gāthā imā ti idaṁ satthā sarabhaṅgasatthuno nibbānadāyakaṁ subhāsitaṁ vaṇṇento āha. Tattha atthavatī ti nibbānadāyakaṭṭhena paramatthanissitā. Subyañjanā ti parisuddhabyañjanā. Subhāsitā ti sukathitā. Aṭṭhikatvā ti attano atthikabhāvaṁ katvā atthiko hutvā sakkaccaṁ suṇeyya. Pubbāpariyan-ti paṭhamajjhānaṁ pubbaviseso, dutiyajjhānaṁ aparaviseso. Dutiyajjhānaṁ pubbaviseso, tatiyajjhānaṁ aparavisesoti evaṁ aṭṭhasamāpatticatumaggavasena pubbāparabhāvena ṭhitaṁ visesaṁ. Adassanan-ti pariyosāne aparavisesaṁ arahattaṁ labhitvā nibbānaṁ pāpuṇeyya. Nibbānappatto hi puggalo maccurājassa adassanaṁ gato nāma hotīti.

Evaṁ satthā arahattena desanāya kūṭaṁ gaṇhitvā: “Na, bhikkhave, idāneva, pubbe pi moggallānassa āḷāhane pupphavassaṁ vassī” ti vatvā saccāni pakāsetvā jātakaṁ samodhānento āha:

44. Sālissaro sāriputto, meṇḍissaro ca kassapo,
Pabbato anuruddho ca, kaccāyano ca devalo,

45. Anusisso ca ānando, kisavaccho ca kolito,
Nārado udāyitthero, parisā buddhaparisā,
Sarabhaṅgo lokanātho, evaṁ dhāretha jātakan-ti.

Sarabhaṅgajātakavaṇṇanā dutiyā