Ja 524: Saṅkhapālajātakavaṇṇanā

Ariyāvakāsosī ti idaṁ satthā jetavane viharanto uposathakammaṁ ārabbha kathesi. Tadā hi satthā uposathike upāsake sampahaṁsetvā: “Porāṇakapaṇḍitā mahatiṁ nāgasampattiṁ pahāya uposathavāsaṁ upavasiṁsuyevā” ti vatvā tehi yācito atītaṁ āhari.

Atīte rājagahe magadharājā nāma rajjaṁ kāresi. Tadā bodhisatto tassa rañño aggamahesiyā kucchimhi nibbatti, “duyyodhano” tissa nāmaṁ kariṁsu. So vayappatto takkasilāyaṁ sabbasippāni uggaṇhitvā āgantvā pitu sippaṁ dassesi. Atha naṁ pitā rajje abhisiñcitvā isipabbajjaṁ {5.162} pabbajitvā uyyāne vasi. Bodhisatto divasassa tikkhattuṁ pitu santikaṁ agamāsi. Tassa mahālābhasakkāro udapādi. So teneva palibodhena kasiṇaparikammamattam-pi kātuṁ asakkonto cintesi: “mahā me lābhasakkāro, na sakkā mayā idha vasantena imaṁ jaṭaṁ chindituṁ, puttassa me anārocetvāva aññattha gamissāmī” ti. So kañci ajānāpetvā uyyānā nikkhamitvā magadharaṭṭhaṁ atikkamitvā mahisakaraṭṭhe saṅkhapāladahato nāma nikkhantāya kaṇṇaveṇṇāya nadiyā nivattane candakapabbataṁ upanissāya paṇṇasālaṁ katvā tattha vasanto kasiṇaparikammaṁ katvā jhānābhiññā nibbattetvā uñchācariyāya yāpesi. Tamenaṁ saṅkhapālo nāma nāgarājā mahantena parivārena kaṇṇaveṇṇanadito nikkhamitvā antarantarā upasaṅkamati. So tassa dhammaṁ desesi. Athassa putto pitaraṁ daṭṭhukāmo gataṭṭhānaṁ ajānanto anuvicārāpetvā: “Asukaṭṭhāne nāma vasatī” ti ñatvā tassa dassanatthāya mahantena parivārena tattha gantvā ekamante khandhavāraṁ nivāsetvā katipayehi amaccehi saddhiṁ assamapadābhimukho pāyāsi.

Tasmiṁ khaṇe saṅkhapālo mahantena parivārena dhammaṁ suṇanto nisīdi. So taṁ rājānaṁ āgacchantaṁ disvā isiṁ vanditvā uṭṭhāyāsanā pakkāmi. Rājā pitaraṁ vanditvā paṭisanthāraṁ katvā nisīditvā pucchi: “bhante, katararājā nāmesa tumhākaṁ santikaṁ āgato” ti. Tāta, saṅkhapālanāgarājā nāmesoti. So tassa sampattiṁ nissāya nāgabhavane lobhaṁ katvā katipāhaṁ vasitvā pitu bhikkhāhāraṁ nibaddhaṁ dāpetvā attano nagaram-eva gantvā catūsu dvāresu dānasālāyo kāretvā sakalajambudīpaṁ saṅkhobhento dānaṁ datvā sīlaṁ rakkhitvā uposathakammaṁ katvā nāgabhavanaṁ patthetvā āyupariyosāne nāgabhavane nibbattitvā saṅkhapālanāgarājā ahosi {5.163}. So gacchante kāle tāya sampattiyā vippaṭisārī hutvā tato paṭṭhāya manussayoniṁ patthento uposathavāsaṁ vasi. Athassa nāgabhavane vasantassa uposathavāso na sampajjati, sīlavināsaṁ pāpuṇāti. So tato paṭṭhāya nāgabhavanā nikkhamitvā kaṇṇaveṇṇāya nadiyā avidūre mahāmaggassa ca ekapadikamaggassa ca antare ekaṁ vammikaṁ parikkhipitvā uposathaṁ adhiṭṭhāya samādinnasīlo: “Mama cammamaṁsādīhi atthikā cammamaṁsādīni harantū” ti attānaṁ dānamukhe vissajjetvā vammikamatthake nipanno samaṇadhammaṁ karonto cātuddase pannarase vasitvā pāṭipade nāgabhavanaṁ gacchati.

Tasmiṁ ekadivasaṁ evaṁ sīlaṁ samādiyitvā nipanne paccantagāmavāsino soḷasa janā: “Maṁsaṁ āharissāmā” ti āvudhahatthā araññe vicarantā kiñci alabhitvā nikkhantā taṁ vammikamatthake nipannaṁ disvā: “Mayaṁ ajja godhāpotakam-pi na labhimhā, imaṁ nāgarājānaṁ vadhitvā khādissāmā” ti cintetvā: “Mahā kho panesa gayhamāno palāyeyya, yathānipannam-eva taṁ bhogesu sūlehi vijjhitvā dubbalaṁ katvā gaṇhissāmā” ti sūlāni ādāya upasaṅkamiṁsu. Bodhisattassa sarīraṁ mahantaṁ ekadoṇikanāvappamāṇaṁ vaṭṭetvā ṭhapitasumanapupphadāmaṁ viya jiñjukaphalasannibhehi akkhīhi jayasumanapupphasadisena ca sīsena samannāgataṁ ativiya sobhati. So tesaṁ soḷasannaṁ janānaṁ padasaddena bhogantarato sīsaṁ nīharitvā rattakkhīni ummīletvā te sūlahatthe āgacchante disvā cintesi: “ajja mayhaṁ manoratho matthakaṁ pāpuṇissati, ahaṁ attānaṁ dānamukhe niyyādetvā vīriyaṁ adhiṭṭhahitvā nipanno, ime mama sarīraṁ sattīhi koṭṭetvā chiddāvachiddaṁ karonte kodhavasena akkhīni ummīletvā na olokessāmī” ti attano sīlabhedabhayena daḷhaṁ adhiṭṭhāya {5.164} sīsaṁ bhogantare yeva pavesetvā nipajji. Atha naṁ te upagantvā naṅguṭṭhe gahetvā kaḍḍhantā bhūmiyaṁ pothetvā tikhiṇasūlehi aṭṭhasu ṭhānesu vijjhitvā sakaṇṭakakāḷavettayaṭṭhiyo pahāramukhehi pavesetvā aṭṭhasu ṭhānesu kājenādāya mahāmaggaṁ paṭipajjiṁsu, mahāsatto sūlehi vijjhanato paṭṭhāya ekaṭṭhāne pi kodhavasena akkhīni ummīletvā te na olokesi. Tassa aṭṭhahi kājehi ādāya nīyamānassa sīsaṁ olambetvā bhūmiyaṁ pahari. Atha naṁ: “Sīsamassa olambatī” ti mahāmagge nipajjāpetvā taruṇasūlena nāsāpuṭaṁ vijjhitvā rajjukaṁ pavesetvā sīsaṁ ukkhipitvā kājakoṭiyaṁ laggitvā puna pi ukkhipitvā maggaṁ paṭipajjiṁsu.

Tasmiṁ khaṇe videharaṭṭhe mithilanagaravāsī āḷāro nāma kuṭumbiko pañca sakaṭasatāni ādāya sukhayānake nisīditvā gacchanto te bhojaputte bodhisattaṁ tathā gaṇhitvā gacchante disvā tesaṁ soḷasannam-pi soḷasahi vāhagoṇehi saddhiṁ pasataṁ pasataṁ suvaṇṇamāsake sabbesaṁ nivāsanapārupanāni bhariyānam-pi nesaṁ vatthābharaṇāni datvā vissajjāpesi. Atha so nāgabhavanaṁ gantvā tattha papañcaṁ akatvā mahantena parivārena nikkhamitvā āḷāraṁ upasaṅkamitvā nāgabhavanassa vaṇṇaṁ kathetvā taṁ ādāya nāgabhavanaṁ gantvā tīhi nāgakaññāsatehi saddhiṁ mahantamassa yasaṁ datvā dibbehi kāmehi santappesi. Āḷāro nāgabhavane ekavassaṁ vasitvā dibbakāme paribhuñjitvā: “Icchāmahaṁ, samma, pabbajitun”-ti nāgarājassa kathetvā pabbajitaparikkhāre gahetvā nāgabhavanato himavantappadesaṁ gantvā pabbajitvā tattha ciraṁ vasitvā aparabhāge cārikaṁ caranto bārāṇasiṁ patvā rājuyyāne vasitvā punadivase bhikkhāya nagaraṁ pavisitvā rājadvāraṁ agamāsi. Atha naṁ bārāṇasirājā disvā iriyāpathe pasīditvā pakkosāpetvā paññattāsane nisīdāpetvā nānaggarasabhojanaṁ bhojetvā {5.165} aññatarasmiṁ nīce āsane nisinno vanditvā tena saddhiṁ sallapanto paṭhamaṁ gāthamāha.

1. Ariyāvakāsosi pasannanetto, maññe bhavaṁ pabbajito kulamhā,
Kathaṁ nu vittāni pahāya bhoge, pabbaji nikkhamma gharā sapaññā ti.

Tattha ariyāvakāsosī ti niddosasundarasarīrāvakāsosi, abhirūposī ti attho. Pasannanetto ti pañcahi pasādehi yuttanetto. Kulamhā ti khattiyakulā vā brāhmaṇakulā vā seṭṭhikulā vā pabbajitosīti maññāmi. Kathaṁ nū ti kena kāraṇena kiṁ ārammaṇaṁ katvā dhanañca upabhoge ca pahāya gharā nikkhamitvā pabbajitosi sapañña paṇḍitapurisāti pucchati.

Tato paraṁ tāpasassa ca rañño ca vacanappaṭivacanavasena gāthānaṁ sambandho veditabbo:

2. Sayaṁ vimānaṁ naradeva disvā, mahānubhāvassa mahoragassa,
Disvāna puññāna mahāvipākaṁ, saddhāyahaṁ pabbajitomhi rāja.

3. Na kāmakāmā na bhayā na dosā, vācaṁ musā pabbajitā bhaṇanti,
Akkhāhi me pucchito etamatthaṁ, sutvāna me jāyihitippasādo.

4. Vāṇijja raṭṭhādhipa gacchamāno, pathe addasāsimhi bhojaputte,
Pavaḍḍhakāyaṁ uragaṁ mahantaṁ, ādāya gacchante pamodamāne.

5. Sohaṁ samāgamma janinda tehi, pahaṭṭhalomo avacamhi bhīto,
Kuhiṁ ayaṁ nīyati bhīmakāyo, nāgena kiṁ kāhatha bhojaputtā.

6. Nāgo {5.166} ayaṁ nīyati bhojanatthā, pavaḍḍhakāyo urago mahanto,
Sāduñca thūlañca muduñca maṁsaṁ, na tvaṁ rasaññāsi videhaputta.

7. Ito mayaṁ gantvā sakaṁ niketaṁ, ādāya satthāni vikopayitvā,
Maṁsāni bhokkhāma pamodamānā, mayañhi ve sattavo pannagānaṁ.

8. Sace ayaṁ nīyati bhojanatthā, pavaḍḍhakāyo urago mahanto,
Dadāmi vo balibaddāni soḷasa, nāgaṁ imaṁ muñcatha bandhanasmā.

9. Addhā hi no bhakkho ayaṁ manāpo, bahū ca no uragā bhuttapubbā,
Karoma te taṁ vacanaṁ aḷāra, mittañca no hohi videhaputta.

10. Tadāssu te bandhanā mocayiṁsu, yaṁ natthuto paṭimokkassa pāse,
Mutto ca so bandhanā nāgarājā, pakkāmi pācīnamukho muhuttaṁ.

11. Gantvāna pācīnamukho muhuttaṁ, puṇṇehi nettehi palokayī maṁ,
Tadāssahaṁ piṭṭhito anvagacchiṁ, dasaṅguliṁ añjaliṁ paggahetvā.

12. Gaccheva kho tvaṁ taramānarūpo, mā taṁ amittā punaraggahesuṁ,
Dukkho hi luddehi punā samāgamo, adassanaṁ bhojaputtāna gaccha.

13. Agamāsi so rahadaṁ vippasannaṁ, nīlobhāsaṁ ramaṇīyaṁ sutitthaṁ,
Samotataṁ {5.167} jambuhi vetasāhi, pāvekkhi nittiṇṇabhayo patīto.

14. So taṁ pavissa nacirassa nāgo, dibbena me pāturahū janinda,
Upaṭṭhahī maṁ pitaraṁva putto, hadayaṅgamaṁ kaṇṇasukhaṁ bhaṇanto.

15. Tvaṁ mesi mātā ca pitā aḷāra, abbhantaro pāṇadado sahāyo,
Sakañca iddhiṁ paṭilābhakosmi, aḷāra passa me nivesanāni,
Pahūtabhakkhaṁ bahuannapānaṁ, masakkasāraṁ viya vāsavassā ti.

Tattha vimānan-ti saṅkhapālanāgarañño anekasatanāṭakasampattisampannaṁ kañcanamaṇivimānaṁ. Puññānan-ti tena katapuññānaṁ mahantaṁ vipākaṁ disvā kammañca phalañca paralokañca saddahitvā pavattāya saddhāya ahaṁ pabbajito. Na kāmakāmā ti na vatthukāmena pi bhayena pi dosena pi musā bhaṇanti. Jāyihitīti, bhante, tumhākaṁ vacanaṁ sutvā mayham-pi pasādo somanassaṁ jāyissati. Vāṇijjan-ti vāṇijjakammaṁ karissāmīti gacchanto. Pathe addasāsimhī ti pañcannaṁ sakaṭasatānaṁ purato sukhayānake nisīditvā gacchanto mahāmagge janapadamanusse addasaṁ. Pavaḍḍhakāyan-ti vaḍḍhitakāyaṁ. Ādāyā ti aṭṭhahi kājehi gahetvā. Avacamhī ti abhāsiṁ. Bhīmakāyo ti bhayajanakakāyo. Bhojaputtā ti luddaputtake piyasamudācārenālapati. Videhaputtā ti videharaṭṭhavāsitāya āḷāraṁ ālapiṁsu. Vikopayitvā ti chinditvā. Mayañhi vo sattavo ti mayaṁ pana nāgānaṁ verino nāma. Bhojanatthā ti bhojanatthāya. Mittañca no hohī ti tvaṁ amhākaṁ mitto hohi, kataguṇaṁ jāna.

Tadāssu te ti, mahārāja, tehi bhojaputtehi evaṁ vutte ahaṁ tesaṁ soḷasa vāhagoṇe nivāsanapārupanāni pasataṁ pasataṁ suvaṇṇamāsake bhariyānañca nesaṁ vatthālaṅkāraṁ adāsiṁ, atha te saṅkhapālanāgarājānaṁ bhūmiyaṁ nipajjāpetvā attano kakkhaḷatāya sakaṇṭakakāḷavettalatāya koṭiyaṁ gahetvā ākaḍḍhituṁ ārabhiṁsu. Athāhaṁ nāgarājānaṁ kilamantaṁ disvā akilamento va asinā tā latā chinditvā dārakānaṁ kaṇṇavedhato vaṭṭinīharaṇaniyāmena adukkhāpento saṇikaṁ nīhariṁ, tasmiṁ kāle te bhojaputtā yaṁ bandhanaṁ assa natthuto pavesetvā pāse paṭimokkaṁ, tasmā bandhanā taṁ {5.168} uragaṁ mocayiṁsu. Tassa nāsato saha pāsena taṁ rajjukaṁ nīhariṁsūti dīpeti. Iti te uragaṁ vissajjetvā thokaṁ gantvā: “Ayaṁ urago dubbalo, matakāle naṁ gahetvā gamissāmā” ti nilīyiṁsu.

Puṇṇehī ti so pi muhuttaṁ pācīnābhimukho gantvā assupuṇṇehi nettehi maṁ palokayi. Tadāssahan-ti tadā assa ahaṁ. Gacchevā ti evaṁ taṁ avacanti vadati. Rahadan-ti kaṇṇaveṇṇadahaṁ. Samotatan-ti ubhayatīresu jamburukkhavetasarukkhehi otataṁ vitataṁ. Nittiṇṇabhayo patīto ti so kira taṁ dahaṁ pavisanto āḷārassa nipaccakāraṁ dassetvā yāva naṅguṭṭhā otari, udake paviṭṭhaṭṭhānamevassa nibbhayaṁ ahosi, tasmā nittiṇṇabhayo patīto haṭṭhatuṭṭho pāvekkhīti. Pavissā ti pavisitvā. Dibbena me ti nāgabhavane pamādaṁ anāpajjitvā mayi kaṇṇaveṇṇatīraṁ anatikkante yeva dibbena parivārena mama purato pāturahosi. Upaṭṭhahī ti upāgami. Abbhantaro ti hadayamaṁsasadiso. Tvaṁ mama bahupakāro, sakkāraṁ te karissāmi. Passa me nivesanānī ti mama nāgabhavanaṁ passa. Masakkasāraṁ viyā ti masakkasāro vuccati osakkanaparisakkanābhāvena ghanasāratāya ca sinerupabbatarājā. Ayaṁ tattha māpitaṁ tāvatiṁsabhavanaṁ sandhā yevamāha.

Mahārāja! Evaṁ vatvā so nāgarājā uttari attano nāgabhavanaṁ vaṇṇento gāthādvayamāha:

16. Taṁ bhūmibhāgehi upetarūpaṁ, asakkharā ceva mudū subhā ca,
Nīcattiṇā apparajā ca bhūmi, pāsādikā yattha jahanti sokaṁ.

17. Anāvakulā veḷuriyūpanīlā, catuddisaṁ ambavanaṁ surammaṁ,
Pakkā ca pesī ca phalā suphullā, niccotukā dhārayantī phalānī ti.

Tattha asakkharā ti yā tattha bhūmi pāsāṇasakkhararahitā mudu subhā kañcanarajatamaṇimayā sattaratanavālukākiṇṇā. Nīcattiṇā ti indagopakapiṭṭhisadisavaṇṇehi nīcatiṇehi samannāgatā. Apparajā ti paṁsurahitā. Yattha jahanti sokan-ti yattha paviṭṭhamattāva nissokā honti. Anāvakulā ti {5.169} na avakulā akhāṇumā upari ukkulavikulabhāvarahitā vā samasaṇṭhitā. Veḷuriyūpanīlā ti veḷuriyena upanīlā, tasmiṁ nāgabhavane veḷuriyamayā pasannasalilā nīlobhāsā anekavaṇṇakamaluppalasañchannā pokkharaṇī ti attho. Catuddisan-ti tassā pokkharaṇiyā catūsu disāsu. Pakkā cā ti tasmiṁ ambavane ambarukkhā pakkaphalā ca aḍḍhapakkaphalā ca taruṇaphalā ca phullitāyevā ti attho. Niccotukā ti channam-pi utūnaṁ anurūpehi pupphaphalehi samannāgatāti.

18. Tesaṁ vanānaṁ naradeva majjhe, nivesanaṁ bhassarasannikāsaṁ,
Rajataggaḷaṁ sovaṇṇamayaṁ uḷāraṁ, obhāsatī vijjurivantalikkhe.

19. Maṇīmayā soṇṇamayā uḷārā, anekacittā satataṁ sunimmitā,
Paripūrā kaññāhi alaṅkatāhi, suvaṇṇakāyūradharāhi rāja.

20. So saṅkhapālo taramānarūpo, pāsādamāruyha anomavaṇṇo,
Sahassathambhaṁ atulānubhāvaṁ, yatthassa bhariyā mahesī ahosi.

21. Ekā ca nārī taramānarūpā, ādāya veḷuriyamayaṁ mahagghaṁ,
Subhaṁ maṇiṁ jātimantūpapannaṁ, acoditā āsanamabbhihāsi.

22. Tato maṁ urago hatthe gahetvā, nisīdayī pāmukhaāsanasmiṁ,
Idamāsanaṁ atra bhavaṁ nisīdatu, bhavañhi me aññataro garūnaṁ.

23. Aññā ca nārī taramānarūpā, ādāya vāriṁ upasaṅkamitvā,
Pādāni pakkhālayī me janinda, bhariyāva bhattū patino piyassa.

24. Aparā {5.170} ca nārī taramānarūpā, paggayha sovaṇṇamayāya pātiyā,
Anekasūpaṁ vividhaṁ viyañjanaṁ, upanāmayī bhatta manuññarūpaṁ.

25. Turiyehi maṁ bhārata bhuttavantaṁ, upaṭṭhahuṁ bhattu mano viditvā,
Tatuttariṁ maṁ nipatī mahantaṁ, dibbehi kāmehi anappakehī ti.

Tattha nivesanan-ti pāsādo. Bhassarasannikāsan-ti pabhassaradassanaṁ. Rajataggaḷan-ti rajatadvārakavāṭaṁ. Maṇīmayā ti evarūpā tattha kūṭāgārā ca gabbhā ca. Paripūrā ti sampuṇṇā. So saṅkhapālo ti, mahārāja, ahaṁ evaṁ tasmiṁ nāgabhavanaṁ vaṇṇente taṁ daṭṭhukāmo ahosiṁ, atha maṁ tattha netvā so saṅkhapālo hatthe gahetvā taramāno veḷuriyathambhehi sahassathambhaṁ pāsādaṁ āruyha yasmiṁ ṭhāne assa mahesī ahosi, taṁ ṭhānaṁ netīti dīpeti. Ekā cā ti mayi pāsādaṁ abhiruḷhe ekā itthī aññehi maṇīhi jātimahantehi upetaṁ subhaṁ veḷuriyāsanaṁ tena nāgarājena avuttāva. Abbhihāsī ti abhihari, attharīti vuttaṁ hoti.

Pāmukhaāsanasmin-ti pamukhāsanasmiṁ, uttamāsane nisīdāpesī ti attho. Garūnan-ti mātāpitūnaṁ me tvaṁ aññataroti evaṁ vatvā nisīdāpesi. Vividhaṁ viyañjanan-ti vividhaṁ byañjanaṁ. Bhatta manuññarūpan-ti bhattaṁ manuññarūpaṁ. Bhāratā ti rājānaṁ ālapati. Bhuttavantan-ti bhuttāviṁ katabhattakiccaṁ. Upaṭṭhahun-ti anekasatehi turiyehi gandhabbaṁ kurumānā upaṭṭhahiṁsu. Bhattu mano viditvā ti attano patino cittaṁ jānitvā. Tatuttarin-ti tato gandhabbakaraṇato uttariṁ. Maṁ nipatī ti so nāgarājā maṁ upasaṅkami. Mahantaṁ dibbehī ti mahantehi uḷārehi dibbehi kāmehi tehi ca anappakehi.

Evaṁ upasaṅkamitvā ca pana gāthamāha.

26. Bhariyā mametā tisatā aḷāra, sabbattamajjhā padumuttarābhā,
Aḷāra etāssu te kāmakārā, dadāmi te tā paricārayassū ti.

Tattha sabbattamajjhā ti sabbā attamajjhā, pāṇinā gahitappamāṇamajjhā ti attho. Aṭṭhakathāyaṁ pana: “Sumajjhā” ti pāṭho. Padumuttarābhā ti {5.171} padumavaṇṇauttarābhā, padumavaṇṇauttaracchaviyoti attho. Paricārayassū ti tā attano pādaparicārikā karohīti vatvā tīhi itthisatehi saddhiṁ mahāsampattiṁ mayhaṁ adāsi.

So āha:

27. Saṁvaccharaṁ dibbarasānubhutvā, tadāssuhaṁ uttarimajjhabhāsiṁ,
Nāgassidaṁ kinti kathañca laddhaṁ, kathajjhagamāsi vimānaseṭṭhaṁ.

28. Adhiccaladdhaṁ pariṇāmajaṁ te, sayaṁkataṁ udāhu devehi dinnaṁ,
Pucchāmi taṁ nāgarājetamatthaṁ, kathajjhagamāsi vimānaseṭṭhan-ti.

Tattha dibbarasānubhutvā ti dibbe kāmaguṇarase anubhavitvā. Tadāssuhan-ti tadā assu ahaṁ. Nāgassidan-ti bhadramukhassa saṅkhapālanāgarājassa idaṁ sampattijātaṁ kin-ti kiṁ nāma kammaṁ katvā kathañca katvā laddhaṁ, kathametaṁ vimānaseṭṭhaṁ tvaṁ ajjhagamāsi, iti naṁ ahaṁ pucchiṁ. Adhiccaladdhan-ti ahetunā laddhaṁ. Pariṇāmajaṁ te ti kenaci tava atthāya pariṇāmitattā pariṇāmato jātaṁ. Sayaṁkatan-ti kārake pakkosāpetvā ratanāni datvā kāritanti.

Tato parā dvinnam-pi vacanappaṭivacanagāthāva:

29. Nādhiccaladdhaṁ na pariṇāmajaṁ me, na sayaṁkataṁ nā pi devehi dinnaṁ,
Sakehi kammehi apāpakehi, puññehi me laddhamidaṁ vimānaṁ.

30. Kiṁ te vataṁ kiṁ pana brahmacariyaṁ, kissa suciṇṇassa ayaṁ vipāko,
Akkhāhi me nāgarājetamatthaṁ, kathaṁ nu te laddhamidaṁ vimānaṁ.

31. Rājā ahosiṁ magadhānamissaro, duyyodhano nāma mahānubhāvo,
So {5.172} ittaraṁ jīvitaṁ saṁviditvā, asassataṁ vipariṇāmadhammaṁ.

32. Annañca pānañca pasannacitto, sakkacca dānaṁ vipulaṁ adāsiṁ,
Opānabhūtaṁ me gharaṁ tadāsi, santappitā samaṇabrāhmaṇā ca.

33. Mālañca gandhañca vilepanañca, padīpiyaṁ yānamupassayañca,
Acchādanaṁ sayanamathannapānaṁ, sakkacca dānāni adamha tattha.

34. Taṁ me vataṁ taṁ pana brahmacariyaṁ, tassa suciṇṇassa ayaṁ vipāko,
Teneva me laddhamidaṁ vimānaṁ, pahūtabhakkhaṁ bahuannapānaṁ,
Naccehi gītehi cupetarūpaṁ, ciraṭṭhitikaṁ na ca sassatāyaṁ.

35. Appānubhāvā taṁ mahānubhāvaṁ, tejassinaṁ hanti atejavanto,
Kim-eva dāṭhāvudha kiṁ paṭicca, hatthattamāgacchi vanibbakānaṁ.

36. Bhayaṁ nu te anvagataṁ mahantaṁ, tejo nu te nānvagaṁ dantamūlaṁ,
Kim-eva dāṭhāvudha kiṁ paṭicca, kilesamāpajji vanibbakānaṁ.

37. Na me bhayaṁ anvagataṁ mahantaṁ, tejo na sakkā mama tehi hantuṁ,
Satañca dhammāni sukittitāni, samuddavelāva duraccayāni.

38. Cātuddasiṁ pañcadasiṁ aḷāra, uposathaṁ niccamupāvasāmi,
Athāgamuṁ soḷasa bhojaputtā, rajjuṁ gahetvāna daḷhañca pāsaṁ.

39. Bhetvāna {5.173} nāsaṁ atikassa rajjuṁ, nayiṁsu maṁ samparigayha luddā,
Etādisaṁ dukkhamahaṁ titikkhaṁ, uposathaṁ appaṭikopayanto.

40. Ekāyane taṁ pathe addasaṁsu, balena vaṇṇena cupetarūpaṁ,
Siriyā paññāya ca bhāvitosi, kiṁ patthayaṁ nāga tapo karosi.

41. Na puttahetū na dhanassa hetū, na āyuno cā pi aḷāra hetu,
Manussayoniṁ abhipatthayāno, tasmā parakkama tapo karomi.

42. Tvaṁ lohitakkho vihatantaraṁso, alaṅkato kappitakesamassu,
Surosito lohitacandanena, gandhabbarājāva disā pabhāsasi.

43. Deviddhipattosi mahānubhāvo, sabbehi kāmehi samaṅgibhūto,
Pucchāmi taṁ nāgarājetamatthaṁ, seyyo ito kena manussaloko.

44. Aḷāra nāññatra manussalokā, suddhīva saṁvijjati saṁyamo vā,
Ahañca laddhāna manussayoniṁ, kāhāmi jātimaraṇassa antaṁ.

45. Saṁvaccharo me vasato tavantike, annena pānena upaṭṭhitosmi,
Āmantayitvāna palemi nāga, cirappavuṭṭhosmi ahaṁ janinda.

46. Puttā ca dārā anujīvino ca, niccānusiṭṭhā upatiṭṭhathetaṁ,
Kaccinnu {5.174} taṁ nābhisapittha koci, piyañhi me dassanaṁ tuyhaṁ aḷāra.

47. Yathā pi mātū ca pitū agāre, putto piyo paṭivihito vaseyya,
Tato pi mayhaṁ idham-eva seyyo, cittañhi te nāga mayī pasannaṁ.

48. Maṇī mamaṁ vijjati lohitaṅko, dhanāharo maṇiratanaṁ uḷāraṁ,
Ādāya tvaṁ gaccha sakaṁ niketaṁ, laddhā dhanaṁ taṁ maṇimossajassū ti.

Tattha kiṁ te vatan-ti kiṁ tava vatasamādānaṁ. Brahmacariyan-ti seṭṭhacariyaṁ. Opānabhūtan-ti catumahāpathe khatapokkharaṇī viya dhammikasamaṇabrāhmaṇānaṁ yathāsukhaṁ paribhuñjitabbavibhavaṁ. Na ca sassatāyan-ti ciraṭṭhitikaṁ samānam-pi ce taṁ mayhaṁ sassataṁ na hotīti me katheti.

Appānubhāvā ti bhojaputte sandhāyāha. Hantī ti aṭṭhasu ṭhānesu sūlehi vijjhantā kiṁkāraṇā haniṁsu. Kiṁ paṭiccā ti kiṁ sandhāya tvaṁ tadā tesaṁ hatthattaṁ āgacchi vasaṁ upagato. Vanibbakānan-ti bhojaputtā idha: “Vanibbakā” ti vuttā. Tejo nu te nānvagaṁ dantamūlan-ti kiṁ nu tava tejo bhojaputte disvā tadā bhayaṁ mahantaṁ anvagataṁ, udāhu visaṁ dantamūlaṁ na anvagataṁ. Kilesan-ti dukkhaṁ. Vanibbakānan-ti bhojaputtānaṁ santike, bhojaputte nissāyā ti attho.

Tejo na sakkā mama tehi hantun-ti mama visatejo aññassa tejena abhihantum-pi na sakkā. Satan-ti buddhādīnaṁ. Dhammānī ti sīlasamādhipaññākhantianuddayamettābhāvanāsaṅkhātāni dhammāni. Sukittitānī ti suvaṇṇitāni sukathitāni. Kinti katvā? Samuddavelāva duraccayānī ti tehi samuddavelā viya sappurisehi jīvitattham-pi duraccayānīti vaṇṇitāni, tasmā ahaṁ sīlabhedabhayena khantimettādisamannāgato hutvā mama kopassa sīlavelantaṁ atikkamituṁ na adāsinti āha.

“Imissā pana saṅkhapāladhammadesanāya dasa pi pāramiyo labbhanti. Tadā hi mahāsattena sarīrassa pariccattabhāvo dānapāramī nāma hoti, tathārūpenā pi visatejena sīlassa abhinnatā sīlapāramī, nāgabhavanato nikkhamitvā samaṇadhammakaraṇaṁ nekkhammapāramī, ‘idañcidañca kātuṁ vaṭṭatī’ ti saṁvidahanaṁ paññāpāramī, adhivāsanavīriyaṁ vīriyapāramī, adhivāsanakhanti khantipāramī, saccasamādānaṁ saccapāramī, ‘mama sīlaṁ na bhindissāmī’ ti adhiṭṭhānaṁ adhiṭṭhānapāramī, anuddayabhāvo {5.175} mettāpāramī, vedanāya majjhattabhāvo upekkhāpāramī” ti.

Athāgamun-ti athekadivasaṁ vammikamatthake nipannaṁ disvā soḷasa bhojaputtā khararajjuñca daḷhapāsañca sūlāni ca gahetvā mama santikaṁ āgatā. Bhetvānā ti mama sarīraṁ aṭṭhasu ṭhānesu bhinditvā sakaṇṭakakāḷavettalatā pavesetvā. Nāsaṁ atikassa rajjun-ti thokaṁ gantvā sīsaṁ me olambantaṁ disvā mahāmagge nipajjāpetvā puna nāsam-pi me bhinditvā vaṭṭarajjuṁ atikassa āvunitvā kājakoṭiyaṁ laggetvā samantato pariggahetvā maṁ nayiṁsu.

Addasaṁsūti, samma saṅkhapāla, te bhojaputtā ekāyane ekagamane jaṅghapadikamagge taṁ balena ca vaṇṇena ca upetarūpaṁ passiṁsu, tvaṁ pana issariyasobhaggasiriyā ca paññāya ca bhāvito vaḍḍhito, so tvaṁ evarūpo samāno pi kimatthaṁ tapaṁ karosi, kimicchanto uposathavāsaṁ vasasi, sīlaṁ rakkhasi. “Addasāsin”-ti pi pāṭho, ahaṁ ekāyane mahāmagge taṁ addasinti attho. Abhipatthayāno ti patthento. Tasmā ti yasmā manussayoniṁ patthemi, tasmā vīriyena parakkamitvā tapokammaṁ karomi.

Surosito ti suṭṭhu manulitto. Ito ti imamhā nāgabhavanā manussaloko kena uttaritaro. Suddhī ti maggaphalanibbānasaṅkhātā Vsm. Saṁyamo ti sīlaṁ. Idaṁ so manussaloke yeva buddhapaccekabuddhānaṁ uppattiṁ sandhāyāha. Kāhāmī ti attano appaṭisandhikabhāvaṁ karonto jātijarāmaraṇassantaṁ karissāmīti. Evaṁ, mahārāja, so saṅkhapālo manussalokaṁ vaṇṇesi. Saṁvaccharo me ti evaṁ, mahārāja, tasmiṁ manussalokaṁ vaṇṇente ahaṁ pabbajjāya sinehaṁ katvā etad-avocaṁ. Tattha upaṭṭhitosmī ti annapānena ceva dibbehi ca kāmaguṇehi pariciṇṇo mānito asmi. Palemī ti paremi gacchāmi. Cirappavuṭṭhosmī ti ahaṁ manussalokato cirappavuṭṭho asmi.

Nābhisapitthā ti kacci nu kho mama puttādīsu koci taṁ na akkosi na paribhāsīti pucchati. “Nābhisajjethā” ti pi pāṭho, na kopesī ti attho. Paṭivihito ti paṭijaggito. Maṇī maman-ti sace, samma āḷāra, gacchasi yeva, evaṁ sante mama lohitaṅko dhanahārako sabbakāmadado maṇi saṁvijjati, taṁ uḷāraṁ maṇiratanaṁ ādāya tava gehaṁ gaccha, tattha imassānubhāvena yāvadicchakaṁ dhanaṁ laddhā puna imaṁ maṇiṁ ossajassu, ossajanto ca aññattha anossajitvā attano udakacāṭiyaṁ ossajeyyāsīti vatvā mayhaṁ maṇiratanaṁ upanesīti vadati.

Evaṁ vatvā āḷāro: “Athāhaṁ, mahārāja, nāgarājānaṁ etad-avocaṁ: ‘samma, nāhaṁ dhanenatthiko, pabbajituṁ pana icchāmī’ ti {5.176} pabbajitaparikkhāraṁ yācitvā teneva saddhiṁ nāgabhavanā nikkhamitvā taṁ nivattetvā himavantaṁ pavisitvā pabbajitomhī” ti vatvā rañño dhammakathaṁ kathento gāthādvayamāha:

49. Diṭṭhā mayā mānusakā pi kāmā, asassatā vipariṇāmadhammā,
Ādīnavaṁ kāmaguṇesu disvā, saddhāyahaṁ pabbajitomhi rāja.

50. Dumapphalānīva patanti māṇavā, daharā ca vuddhā ca sarīrabhedā,
Etam-pi disvā pabbajitomhi rāja, apaṇṇakaṁ sāmaññam-eva seyyo ti.

Tattha saddhāyā ti kammañca phalañca nibbānañca saddahitvā. Dumapphalānīva patantī ti yathā rukkhaphalāni pakkāni pi apakkāni pi patanti, tathā māṇavā daharā ca vuddhā ca patanti. Apaṇṇakan-ti aviraddhaṁ niyyānikaṁ. Sāmaññam-eva seyyo ti pabbajjāva uttamāti pabbajjāya guṇaṁ disvā pabbajitomhi, mahārājāti.

Taṁ sutvā rājā anantaraṁ gāthamāha.

51. Addhā have sevitabbā sapaññā, bahussutā ye bahuṭhānacintino,
Nāgañca sutvāna tavañcaḷāra, kāhāmi puññāni anappakānī ti.

Tattha ye bahuṭhānacintino ti ye bahūni kāraṇāni jānanti. Nāgañcā ti tathā appamādavihārinaṁ nāgarājānañca tava ca vacanaṁ sutvā.

Athassa ussāhaṁ janento tāpaso osānagāthamāha.

52. Addhā have sevitabbā sapaññā, bahussutā ye bahuṭhānacintino,
Nāgañca sutvāna mamañca rāja, karohi puññāni anappakānī ti.

Evaṁ {5.177} so rañño dhammaṁ desetvā tattheva cattāro vassānamāse vasitvā puna himavantaṁ gantvā yāvajīvaṁ cattāro brahmavihāre bhāvetvā brahmalokūpago ahosi. Saṅkhapālo pi yāvajīvaṁ uposathavāsaṁ vasitvā rājā ca dānādīni puññāni karitvā yathākammaṁ gatā.

Satthā imaṁ dhammadesanaṁ āharitvā jātakaṁ samodhānesi: “tadā pitā tāpaso kassapo ahosi, bārāṇasirājā ānando, āḷāro sāriputto, saṅkhapālanāgarājā pana aham-eva ahosin”-ti.

Saṅkhapālajātakavaṇṇanā catutthā