18. Paṇṇāsanipāto

Ja 526: Niḷinikājātakavaṇṇanā

Uddayhate {5.193} janapado ti idaṁ satthā jetavane viharanto purāṇadutiyikāpalobhanaṁ ārabba kathesi. Kathento ca taṁ bhikkhuṁ: “Kena ukkaṇṭhāpitosī” ti pucchitvā: “Purāṇadutiyikāyā” ti vutte: “Na esā kho, bhikkhu, idāneva tava anatthakārikā, pubbe pi tvaṁ etaṁ nissāya jhānā parihāyitvā mahāvināsaṁ patto” ti vatvā atītaṁ āhari.

Atīte bārāṇasiyaṁ brahmadatte rajjaṁ kārente bodhisatto udiccabrāhmaṇamahāsālakule nibbattitvā vayappatto uggahitasippo isipabbajjaṁ pabbijitvā jhānābhiññā nibbattetvā himavantapadese vāsaṁ kappesi. Alambusājātake vuttanayeneva taṁ paṭicca ekā migī gabbhaṁ paṭilabhitvā puttaṁ vijāyi, “isisiṅgo” tvevassa nāmaṁ ahosi. Atha naṁ pitā vayappattaṁ pabbājetvā kasiṇaparikammaṁ uggaṇhāpesi. So nacirasseva jhānābhiññā uppādetvā jhānasukhena kīḷi, ghoratapo paramadhitindriyo ahosi. Tassa sīlatejena sakkassa bhavanaṁ kam pi. Sakko āvajjento taṁ kāraṇaṁ ñatvā: “Upāyenassa sīlaṁ bhindissāmī” ti tīṇi saṁvaccharāni sakalakāsiraṭṭhe vuṭṭhiṁ nivāresi, raṭṭhaṁ aggidaḍḍhaṁ viya ahosi. Sasse asampajjamāne dubbhikkhapīḷitā manussā sannipatitvā rājaṅgaṇe upakkosiṁsu. Atha ne rājā vātapāne ṭhito: “Kiṁ etan”-ti pucchi. “Mahārāja, tīṇi {5.194} saṁvaccharāni devassa avassantattā sakalaraṭṭhaṁ uddayhati, manussā dukkhitā, devaṁ vassāpehi, devā” ti. Rājā sīlaṁ samādiyitvā uposathaṁ upavasanto pi vassaṁ vassāpetuṁ nāsakkhi.

Tasmiṁ kāle sakko aḍḍharattasamaye tassa sirigabbhaṁ pavisitvā ekobhāsaṁ katvā vehāse aṭṭhāsi. Rājā taṁ disvā: “Kosi tvan”-ti pucchi. “Sakkohamasmī” ti. “Kenatthenāgatosī” ti? “Vassati te, mahārāja, raṭṭhe devo” ti? “Na vassatī” ti. “Jānāsi panassa avassanakāraṇan”-ti? “Na jānāmi, sakkā” ti. “Mahārāja, himavantapadese isisiṅgo nāma tāpaso paṭivasati ghoratapo paramadhitindriyo. So nibaddhaṁ deve vassante kujjhitvā ākāsaṁ olokesi, tasmā devo na vassatī” ti. “Idāni panettha kiṁ kātabban”-ti? “Tassa tape bhinne devo vassissatī” ti. “Ko panassa tapaṁ bhindituṁ samattho” ti? “Dhītā te, mahārāja, niḷinikā samatthā, taṁ pakkosāpetvā ‘asukaṭṭhānaṁ nāma gantvā tāpasassa tapaṁ bhindāhī’ ti pesehī” ti. Evaṁ so rājānaṁ anusāsitvā sakaṭṭhānam-eva agamāsi. Rājā punadivase amaccehi saddhiṁ mantetvā dhītaraṁ pakkosāpetvā paṭhamaṁ gāthamāha.

1. Uddayhate janapado, raṭṭhañcā pi vinassati,
Ehi niḷinike gaccha, taṁ me brāhmaṇamānayā ti.

Tattha taṁ me ti taṁ mama anatthakāriṁ brāhmaṇaṁ attano vasaṁ ānehi, kilesarativasenassa sīlaṁ bhindāhīti.

Taṁ sutvā sā dutiyaṁ gāthamāha.

2. Nāhaṁ dukkhakkhamā rāja, nāhaṁ addhānakovidā,
Kathaṁ ahaṁ gamissāmi, vanaṁ kuñjarasevitan-ti.

Tattha dukkhakkhamā ti ahaṁ, mahārāja, dukkhassa khamā na homi, addhānam-pi na jānāmi, sāhaṁ kathaṁ gamissāmīti.

Tato rājā dve gāthāyo abhāsi:

3. Phītaṁ janapadaṁ gantvā, hatthinā ca rathena ca,
Dārusaṅghāṭayānena, evaṁ gaccha niḷinike.

4. Hatthiassarathe {5.195} pattī, gacchevādāya khattiye,
Taveva vaṇṇarūpena, vasaṁ tamānayissasī ti.

Tattha dārusaṅghāṭayānenāti, amma, niḷinike na tvaṁ padasā gamissasi, phītaṁ pana subhikkhaṁ khemaṁ attano janapadaṁ hatthivāhanehi ca rathavāhanehi ca gantvā tato param-pi ajjhokāse paṭicchannena vayhādinā udakaṭṭhāne nāvāsaṅkhātena dārusaṅghāṭayānena gaccha. Vaṇṇarūpenā ti evaṁ akilamamānā gantvā tava vaṇṇena ceva rūpasampadāya ca taṁ brāhmaṇaṁ attano vasaṁ ānayissasīti.

Evaṁ so dhītarā saddhiṁ akathetabbam-pi raṭṭhaparipālanaṁ nissāya kathesi. Sāpi: “Sādhū” ti sampaṭicchi. Athassā sabbaṁ dātabbayuttakaṁ datvā amaccehi saddhiṁ uyyojesi. Amaccā taṁ ādāya paccantaṁ patvā tattha khandhāvāraṁ nivāsāpetvā rājadhītaraṁ ukkhipāpetvā vanacarakena desitena maggena himavantaṁ pavisitvā pubbaṇhasamaye tassa assamapadassa samīpaṁ pāpuṇiṁsu. Tasmiṁ khaṇe bodhisatto puttaṁ assamapade nivāsāpetvā sayaṁ phalāphalatthāya araññaṁ paviṭṭho hoti. Vanacarako sayaṁ assamaṁ agantvā tassa pana dassanaṭṭhāne ṭhatvā niḷinikāya taṁ dassento dve gāthā abhāsi:

5. Kadalīdhajapaññāṇo, ābhujīparivārito,
Eso padissati rammo, isisiṅgassa assamo.

6. Eso aggissa saṅkhāto, eso dhūmo padissati,
Maññe no aggiṁ hāpeti, isisiṅgo mahiddhiko ti.

Tattha kadalīsaṅkhātā dhajā paññāṇaṁ assāti kadalīdhajapaññāṇo. Ābhujīparivārito ti bhujapattavanaparikkhitto. Saṅkhāto ti eso aggi assa isisiṅgassa jhānena saṅkhāto paccakkhagato jalati. Maññe no aggin-ti aggiṁ no hāpeti juhati paricaratīti maññāmi.

Amaccā pi bodhisattassa araññaṁ paviṭṭhavelāya assamaṁ parivāretvā ārakkhaṁ ṭhapetvā rājadhītaraṁ isivesaṁ gāhāpetvā {5.196} suvaṇṇacīrakena nivāsanapārupanaṁ katvā sabbālaṅkārehi alaṅkaritvā tantubaddhaṁ cittageṇḍukaṁ gāhāpetvā assamapadaṁ pesetvā sayaṁ bahi rakkhantā aṭṭhaṁsu. Sā tena geṇḍukena kīḷantī caṅkamakoṭiyaṁ otari. Tasmiṁ khaṇe isisiṅgo paṇṇasāladvāre pāsāṇaphalake nisinno hoti. So taṁ āgacchantiṁ disvā bhītatasito uṭṭhāya paṇṇasālaṁ pavisitvā aṭṭhāsi. Sāpissa paṇṇasāladvāraṁ gantvā kīḷi yeva. Satthā tañca tato uttari ca atthaṁ pakāsento tisso gāthā abhāsi:

7. Tañca disvāna āyantiṁ, āmuttamaṇikuṇḍalaṁ,
Isisiṅgo pāvisi bhīto, assamaṁ paṇṇachādanaṁ.

8. Assamassa ca sā dvāre, geṇḍukenassa kīḷati,
Vidaṁsayantī aṅgāni, guyhaṁ pakāsitāni ca.

9. Tañca disvāna kīḷantiṁ, paṇṇasālagato jaṭī,
Assamā nikkhamitvāna, idaṁ vacanamabravī ti.

Tattha geṇḍukenassā ti assa isisiṅgassa assamadvāre geṇḍukena kīḷati. Vidaṁsayantī ti dassentī. Guyhaṁ pakāsitāni cā ti guyhañca rahassaṅgaṁ pakāsitāni ca pākaṭāni mukhahatthādīni. Abravī ti so kira paṇṇasālāya ṭhatvā cintesi: “sacāyaṁ yakkho bhaveyya, paṇṇasālaṁ pavisitvā maṁ murumurāpetvā khādeyya, nāyaṁ yakkho, tāpaso bhavissatī” ti assamā nikkhamitvā pucchanto gāthamāha.

10. Ambho ko nāma so rukkho, yassa tevaṁgataṁ phalaṁ,
Dūre pi khittaṁ pacceti, na taṁ ohāya gacchatī ti.

Tattha yassa tevaṁgataṁ phalan-ti yassa tava rukkhassa evaṁgatikaṁ manoramaṁ phalaṁ. Ko nāma so rukkho ti citrageṇḍukassa adiṭṭhapubbattā: “Rukkhaphalena tena bhavitabban”-ti maññamāno evaṁ pucchati.

Athassa sā rukkhaṁ ācikkhantī gāthamāha.

11. Assamassa mama brahme, samīpe gandhamādane,
Bahavo tādisā rukkhā, yassa tevaṁgataṁ phalaṁ,
Dūre pi khittaṁ pacceti, na maṁ ohāya gacchatī ti.

Tattha {5.197} samīpe gandhamādane ti gandhamādanapabbate mama assamassa samīpe. Yassa tevaṁgatan-ti yassa evaṁgataṁ, ta-kāro byañjanasandhikaroti.

Iti sā musāvādaṁ abhāsi. Itaro pi saddahitvā: “Tāpaso eso” ti saññāya paṭisanthāraṁ karonto gāthamāha.

12. Etū bhavaṁ assamimaṁ adetu, pajjañca bhakkhañca paṭiccha dammi,
Idamāsanaṁ atra bhavaṁ nisīdatu, ito bhavaṁ mūlaphalāni bhuñjatū ti.

Tattha assamiman-ti assamaṁ imaṁ bhavaṁ pavisatu. Adetū ti yathāsannihitaṁ āhāraṁ paribhuñjatu. Pajjan-ti pādabbhañjanaṁ. Bhakkhan-ti madhuraphalāphalaṁ. Paṭicchā ti paṭiggaṇha. Idamāsanan-ti paviṭṭhakāle evamāha.

Tassā paṇṇasālaṁ pavisitvā kaṭṭhattharaṇe nisīdantiyā suvaṇṇacīrake dvidhā gate sarīraṁ appaṭicchannaṁ ahosi. Tāpaso mātugāmasarīrassa adiṭṭhapubbattā taṁ disvā: “Vaṇṇo eso” ti saññāya evamāha:

13. Kiṁ te idaṁ ūrūnamantarasmiṁ, supicchitaṁ kaṇharivappakāsati,
Akkhāhi me pucchito etamatthaṁ, kose nu te uttamaṅgaṁ paviṭṭhan-ti.

Tattha supicchitan-ti dvinnaṁ ūrūnaṁ samāgamakāle suphusitaṁ sippipuṭamukhasaṇṭhānaṁ. Subhalakkhaṇena hi asamannāgatāya taṁ ṭhānaṁ āvāṭadhātukaṁ hoti, samannāgatāya abbhunnataṁ sippipuṭamukhasaṇṭhānaṁ. Kaṇharivappakāsatī ti ubhosu passesu kāḷakaṁ viya khāyati. Kose nu te uttamaṅgaṁ paviṭṭhan-ti tava uttamaṅgaṁ liṅgasaṇṭhānaṁ na paññāyati, kiṁ nu taṁ tava sarīrasaṅkhāte kose paviṭṭhanti pucchati.

Atha naṁ sā vañcayantī gāthādvayamāha:

14. Ahaṁ vane mūlaphalesanaṁ caraṁ, āsādayiṁ acchaṁ sughorarūpaṁ,
So {5.198} maṁ patitvā sahasājjhapatto, panujja maṁ abbahi uttamaṅgaṁ.

15. Svāyaṁ vaṇo khajjati kaṇḍuvāyati, sabbañca kālaṁ na labhāmi sātaṁ,
Paho bhavaṁ kaṇḍumimaṁ vinetuṁ, kurutaṁ bhavaṁ yācito brāhmaṇatthan-ti.

Tattha āsādayin-ti ghaṭṭesiṁ, āgacchantaṁ disvā leḍḍunā paharinti attho. Patitvā ti upadhāvitvā. Sahasājjhappatto ti mamaṁ sahasā ajjhappatto sampatto. Panujjā ti atha maṁ potetvā. Abbahī ti mukhena mama uttamaṅgaṁ luñcitvā pakkāmi, tato paṭṭhāya imasmiṁ ṭhāne vaṇo jāto. Svāyan-ti so ayaṁ tato paṭṭhāya mayhaṁ vaṇo khajjati ceva kaṇḍuvañca karoti, tappaccayā sāhaṁ sabbakālaṁ kāyikacetasikasukhaṁ na labhāmi. Paho ti pahu samattho. Brāhmaṇatthan-ti bhavaṁ mayā yācito imaṁ brāhmaṇassa atthaṁ karotu, idaṁ me dukkhaṁ harāhīti vadati.

So tassā musāvādaṁ: “Sabhāvo” ti saddahitvā: “Sace te evaṁ sukhaṁ hoti, karissāmī” ti taṁ padesaṁ oloketvā anantaraṁ gāthamāha.

16. Gambhīrarūpo te vaṇo salohito, apūtiko vaṇagandho mahā ca,
Karomi te kiñci kasāyayogaṁ, yathā bhavaṁ paramasukhī bhaveyyā ti.

Tattha salohito ti rattobhāso. Apūtiko ti pūtimaṁsarahito. Vaṇagandho ti thokaṁ duggandho. Kasāyayogan-ti ahaṁ keci rukkhakasāye gahetvā tava ekaṁ kasāyayogaṁ karomīti.

Tato niḷinikā gāthamāha

17. Na mantayogā na kasāyayogā, na osadhā brahmacāri kamanti,
Yaṁ te mudu tena vinehi kaṇḍuṁ, yathā ahaṁ paramasukhī bhaveyyan-ti.

Tattha {5.199} kamantīti, bho brahmacāri, imasmiṁ mama vaṇe neva mantayogā, na kasāyayogā, na pupphaphalādīni osadhāni kamanti, anekavāraṁ katehi pi tehi etassa phāsukabhāvo na bhūtapubbo. Yaṁ pana te etaṁ mudu aṅgajātaṁ, tena ghaṭṭiyamānasseva tassa kaṇḍu na hoti, tasmā tena vinehi kaṇḍunti.

So: “Saccaṁ eso bhaṇatī” ti sallakkhetvā: “Methunasaṁsaggena sīlaṁ bhijjati, jhānaṁ antaradhāyatī” ti ajānanto mātugāmassa adiṭṭhapubbattā methunadhammassa ca ajānanabhāvena: “Bhesajjan”-ti vadantiyā tāya methunaṁ paṭisevi. Tāvadevassa sīlaṁ bhijji, jhānaṁ parihāyi. So dve tayo vāre saṁsaggaṁ katvā kilanto hutvā nikkhamitvā saraṁ oruyha nhatvā paṭippassaddhadaratho āgantvā paṇṇasālāyaṁ nisīditvā puna pi taṁ: “Tāpaso” ti maññamāno vasanaṭṭhānaṁ pucchanto gāthamāha.

18. Ito nu bhoto katamena assamo, kacci bhavaṁ abhiramasi araññe,
Kacci nu te mūlaphalaṁ pahūtaṁ, kacci bhavantaṁ na vihiṁsanti vāḷā ti.

Tattha katamenā ti ito katamena disābhāgena bhoto assamo. Bhavan-ti ālapanametaṁ.

Tato niḷinikā catasso gāthāyo abhāsi:

19. Ito ujuṁ uttarāyaṁ disāyaṁ, khemā nadī himavatā pabhāvī,
Tassā tīre assamo mayha rammo, aho bhavaṁ assamaṁ mayhaṁ passe.

20. Ambā ca sālā tilakā ca jambuyo, uddālakā pāṭaliyo ca phullā,
Samantato kimpurisābhigītaṁ, aho bhavaṁ assamaṁ mayhaṁ passe.

21. Tālā ca mūlā ca phalā ca mettha, vaṇṇena gandhena upetarūpaṁ,
Taṁ {5.200} bhūmibhāgehi upetarūpaṁ, aho bhavaṁ assamaṁ mayhaṁ passe.

22. Phalā ca mūlā ca pahūtamettha, vaṇṇena gandhena rasenupetā,
Āyanti ca luddakā taṁ padesaṁ, mā me tato mūlaphalaṁ ahāsun-ti.

Tattha uttarāyan-ti uttarāya. Khemā ti evaṁnāmikā nadī. Himavatā pabhāvī ti himavantato pavattati. Aho ti patthanatthe nipāto. Uddālakā ti vātaghātakā. Kimpurisābhigītan-ti samantato parivāretvā madhurasaddena gāyantehi kimpurisehi abhigītaṁ. Tālā ca mūlā ca phalā ca metthā ti ettha mama assame pāsādikā tālarukkhā ca tesaññeva vaṇṇagandhādisampannā kandasaṅkhātā mūlā ca phalā ca. Pahūtametthā ti nānārukkhaphalā ca rukkhavallimūlā ca pahūtā ettha. Mā me tato ti taṁ mama assamapadaṁ sambahulā luddakā āgacchanti, mayā cettha āharitvā ṭhapitaṁ bahu madhurasamūlaphalāphalaṁ atthi, te mayi cirāyante mūlaphalāphalaṁ hareyyuṁ. Te tato mama mūlaphalāphalaṁ mā hariṁsu, tasmā sace pi mayā saddhiṁ āgantukāmo, ehi, no ce, ahaṁ gamissāmīti āha.

Taṁ sutvā tāpaso yāva pitu āgamanā adhivāsāpetuṁ gāthamāha.

23. Pitā mamaṁ mūlaphalesanaṁ gato, idāni āgacchati sāyakāle,
Ubho va gacchāmase assamaṁ taṁ, yāva pitā mūlaphalato etū ti.

Tattha ubho va gacchāmase ti mama pitu ārocetvā ubho va gamissāma.

Tato sā cintesi: “ayaṁ tāva araññeva vaḍḍhitabhāvena mama itthibhāvaṁ na jānāti, pitā panassa maṁ disvāva jānitvā ‘tvaṁ idha kiṁ karosī’ ti kājakoṭiyā paharitvā sīsam-pi me bhindeyya, tasmiṁ anāgate yeva mayā gantuṁ vaṭṭati, āgamanakammam-pi me niṭṭhitan”-ti. Sā tassa āgamanūpāyaṁ ācikkhantī itaraṁ gāthamāha.

24. Aññe {5.201} bahū isayo sādhurūpā, rājīsayo anumagge vasanti,
Te yeva pucchesi mamassamaṁ taṁ, te taṁ nayissanti mamaṁ sakāse ti.

Tattha rājīsayo ti, samma, mayā na sakkā cirāyituṁ, aññe pana sādhusabhāvā rājisayo ca brāhmaṇisayo ca anumagge mama assamamaggapasse vasanti, ahaṁ tesaṁ ācikkhitvā gamissāmi, tvaṁ te puccheyyāsi, te taṁ mama santikaṁ nayissantīti.

Evaṁ sā attano palāyanūpāyaṁ katvā paṇṇasālato nikkhamitvā taṁ olokentameva: “Tvaṁ nivattā” ti vatvā āgamanamaggeneva amaccānaṁ santikaṁ agamāsi. Te taṁ gahetvā khandhāvāraṁ gantvā anupubbena bārāṇasiṁ pāpuṇiṁsu. Sakko pi taṁ divasam-eva tussitvā sakalaraṭṭhe devaṁ vassāpesi, tato subhikkhaṁ janapadaṁ ahosi. Isisiṅgatāpasassa pi tāya pakkantamattāya eva kāye ḍāho uppajji. So kampanto paṇṇasālaṁ pavisitvā vākacīraṁ pārupitvā socanto nipajji. Bodhisatto sāyaṁ āgantvā puttaṁ apassanto: “Kahaṁ nu kho gato” ti kājaṁ otāretvā paṇṇasālaṁ pavisitvā taṁ nipannakaṁ disvā: “Tāta, kiṁ karosī” ti piṭṭhiṁ parimajjanto tisso gāthā abhāsi:

25. Na te kaṭṭhāni bhinnāni, na te udakamābhataṁ,
Aggī pi te na hāpito, kiṁ nu mando va jhāyasi.

26. Bhinnāni kaṭṭhāni huto ca aggi, tapanī pi te samitā brahmacārī,
Pīṭhañca mayhaṁ udakañca hoti, ramasi tuvaṁ brahmabhūto puratthā.

27. Abhinnakaṭṭhosi anābhatodako, ahāpitaggīsi asiddhabhojano,
Na me tuvaṁ ālapasī mamajja, naṭṭhaṁ nu kiṁ cetasikañca dukkhan-ti.

Tattha {5.202} bhinnānī ti araññato uddhaṭāni. Na hāpito ti na jalito. Bhinnānī ti pubbe tayā mamāgamanavelāya kaṭṭhāni uddhaṭāneva honti. Huto ca aggī ti aggi ca huto hoti. Tapanī ti visibbanaaggisaṅkhātā tapanī pi te samitāva sayam-eva saṁvidahitāva hoti. Pīṭhan-ti mama āsanatthāya pīṭhañca paññattam-eva hoti. Udakañcā ti pādadhovanaudakam-pi upaṭṭhāpitam-eva hoti. Brahmabhūto ti tuvam-pi ito puratthā seṭṭhabhūto imasmiṁ assame abhiramasi. Abhinnakaṭṭhosī ti so dāni ajja anuddhaṭakaṭṭhosi. Asiddhabhojano ti na te kiñci amhākaṁ kandamūlaṁ vā paṇṇaṁ vā seditaṁ. Mamajjāti, mama putta, ajja na me tvaṁ ālapasi. Naṭṭhaṁ nu kin-ti kiṁ nu te naṭṭhaṁ vā, kiṁ cetasikaṁ vā dukkhaṁ, akkhāhi me nipannakāraṇanti pucchati.

So pitu vacanaṁ sutvā taṁ kāraṇaṁ kathento āha:

28. Idhāgamā jaṭilo brahmacārī, sudassaneyyo sutanū vineti,
Nevā tidīgho na panātirasso, sukaṇhakaṇhacchadanehi bhoto.

29. Amassujāto apurāṇavaṇṇī, ādhārarūpañca panassa kaṇṭhe,
Dve yamā gaṇḍā ure sujātā, suvaṇṇatindukanibhā pabhassarā.

30. Mukhañca tassa bhusadassaneyyaṁ, kaṇṇesu lambanti ca kuñcitaggā,
Te jotare carato māṇavassa, suttañca yaṁ saṁyamanaṁ jaṭānaṁ.

31. Aññā ca tassa saṁyamāni catasso, nīlā pītā lohitikā ca setā,
Tā piṁsare carato māṇavassa, tiriṭisaṅghāriva pāvusamhi.

32. Na mikhalaṁ muñjamayaṁ dhāreti, na santhare no pana pabbajassa,
{5.203} jotare jaghanantare vilaggā, sateratā vijjurivantalikkhe.

33. Akhīlakāni ca avaṇṭakāni, heṭṭhā nabhyā kaṭisamohitāni,
Aghaṭṭitā niccakīḷaṁ karonti, haṁ tāta kiṁrukkhaphalāni tāni.

34. Jaṭā ca tassa bhusadassaneyyā, parosataṁ vellitaggā sugandhā,
Dvedhā siro sādhu vibhattarūpo, aho nu kho mayha tathā jaṭāssu.

35. Yadā ca so pakirati tā jaṭāyo, vaṇṇena gandhena upetarūpā,
Nīluppalaṁ vātasameritaṁva, tatheva saṁvāti panassamo ayaṁ.

36. Paṅko ca tassa bhusadassaneyyo, netādiso yādiso mayhaṁ kāye,
So vāyati erito mālutena, vanaṁ yathā aggagimhe suphullaṁ.

37. Nihanti so rukkhaphalaṁ pathabyā, sucittarūpaṁ ruciraṁ dassaneyyaṁ,
Khittañca tassa punarehi hatthaṁ, haṁ tāta kiṁrukkhaphalaṁ nu kho taṁ.

38. Dantā ca tassa bhusadassaneyyā, suddhā samā saṅkhavarūpapannā,
Mano pasādenti vivariyamānā, na hi nūna so sākamakhādi tehi.

39. Akakkasaṁ aggaḷitaṁ muhuṁ muduṁ, ujuṁ anuddhataṁ acapalamassa bhāsitaṁ,
Rudaṁ {5.204} manuññaṁ karavīkasussaraṁ, hadayaṅgamaṁ rañjayateva me mano.

40. Bindussaro nātivisaṭṭhavākyo, na nūna sajjhāyamatippayutto,
Icchāmi bho taṁ punadeva daṭṭhuṁ, mitto hi me māṇavohu puratthā.

41. Susandhi sabbattha vimaṭṭhimaṁ vaṇaṁ, puthū sujātaṁ kharapattasannibhaṁ,
Teneva maṁ uttariyāna māṇavo, vivaritaṁ ūruṁ jaghanena piḷayi.

42. Tapanti ābhanti virocare ca, sateratā vijjurivantalikkhe,
Bāhā mudū añjanalomasādisā, vicitravaṭṭaṅgulikāssa sobhare.

43. Akakkasaṅgo na ca dīghalomo, nakhāssa dīghā api lohitaggā,
Mudūhi bāhāhi palissajanto, kalyāṇarūpo ramayaṁ upaṭṭhahi.

44. Dumassa tūlūpanibhā pabhassarā, suvaṇṇakambutalavaṭṭasucchavi,
Hatthā mudū tehi maṁ samphusitvā, ito gato tena maṁ dahanti tāta.

45. Na nūna so khārividhaṁ ahāsi, na nūna so kaṭṭhāni sayaṁ abhañji,
Na nūna so hanti dume kuṭhāriyā, na hissa hatthesu khilāni atthi.

46. Accho ca kho tassa vaṇaṁ akāsi, so maṁbravi ‘sukhitaṁ maṁ karohi’,
Tāhaṁ {5.205} kariṁ tena mamāsi sokhyaṁ, so cabravi ‘sukhitosmī’ ti brahme.

47. Ayañca te māluvapaṇṇasanthatā, vikiṇṇarūpāva mayā ca tena ca,
Kilantarūpā udake ramitvā, punappunaṁ paṇṇakuṭiṁ vajāma.

48. Na majja mantā paṭibhanti tāta, na aggihuttaṁ na pi yaññatantaṁ,
Na cā pi te mūlaphalāni bhuñje, yāva na passāmi taṁ brahmacāriṁ.

49. Addhā pajānāsi tuvam-pi tāta, yassaṁ disaṁ vasate brahmacārī,
Taṁ maṁ disaṁ pāpaya tāta khippaṁ, mā te ahaṁ amarimassamamhi.

50. Vicitraphullañhi vanaṁ sutaṁ mayā, dijābhighuṭṭhaṁ dijasaṅghasevitaṁ,
Taṁ maṁ vanaṁ pāpaya tāta khippaṁ, purā te pāṇaṁ vijahāmi assame ti.

Tattha idhāgamāti, tāta, imaṁ assamapadaṁ āgato. Sudassaneyyo ti suṭṭhu dassaneyyo. Sutanū ti suṭṭhu tanuko nātikiso nātithūlo. Vinetī ti attano sarīrappabhāya assamapadaṁ ekobhāsaṁ viya vineti pūreti. Sukaṇhakaṇhacchadanehi bhoto ti, tāta, tassa bhoto sukaṇhehi kaṇhacchadanehi bhamaravaṇṇehi kesehi sukaṇhasīsaṁ sumajjitamaṇimayaṁ viya khāyati. Amassūjāto ti na tāvassa massu jāyati, taruṇo yeva. Apurāṇavaṇṇī ti acirapabbajito. Ādhārarūpañca panassa kaṇṭhe ti kaṇṭhe ca panassa amhākaṁ bhikkhābhājanaṭṭhapanaṁ pattādhārasadisaṁ piḷandhanaṁ atthīti muttāhāraṁ sandhāya vadati. Gaṇḍā ti thane sandhāyāha. Ure sujātā ti uramhi sujātā. “Urato” ti pi pāṭho. Pabhassarā ti pabhāsampannā. “Pabhāsare” ti pi pāṭho, obhāsantī ti attho.

Bhusadassaneyyan-ti ativiya dassanīyaṁ. Kuñcitaggā ti sīhakuṇḍalaṁ sandhāya vadati. Suttañcā ti yaṁ tassa jaṭābandhanasuttaṁ, tam-pi jotati pabhaṁ muñcati. “Saṁyamāni catasso” ti iminā maṇisuvaṇṇapavāḷarajatamayāni cattāri piḷandhanāni dasseti {5.206}. Tā piṁsare ti tāni piḷandhanāni pāvusamhi pavuṭṭhe deve tiriṭisaṅghā viya viravanti. Mikhalan-ti mekhalaṁ, ayam-eva vā pāṭho. Idaṁ nivatthakañcanacīrakaṁ sandhāyāha. Na santhare ti na vāke. Idaṁ vuttaṁ hoti: tāta, yathā mayaṁ tiṇamayaṁ vā vākamayaṁ vā cīrakaṁ dhārema, na tathā so, so pana suvaṇṇacīrakaṁ dhāretīti. Akhīlakānī ti atacāni nippaṇṇāni. Kaṭisamohitānī ti kaṭiyaṁ baddhāni. Niccakīḷaṁ karontī ti aghaṭṭitāni pi niccakālaṁ kīḷāyanti. Haṁ, tātā ti hambho, tāta. Kiṁ rukkhaphalāni tānī ti tāni tassa māṇavassa suttāruḷhāni kaṭiyaṁ baddhāni katararukkhaphalāni nāmāti maṇisaṅghāṭiṁ sandhāyāha.

Jaṭā ti jaṭāmaṇḍalākārena baddharatanamissakakesavaṭṭiyo sandhāyāha. Vellitaggā ti kuñcitaggā. Dvedhāsiro ti tassa sīsaṁ dvedhā katvā baddhānaṁ jaṭānaṁ vasena suṭṭhu vibhattarūpaṁ. Tathā ti yathā tassa māṇavassa jaṭā, tathā tumhehi mama na baddhā, aho vata mama pi tathā assūti patthento āha. Upetarūpā ti upetasabhāvā. Vātasameritaṁvā ti yathā nāma nīluppalaṁ vātena samīritaṁ, tatheva ayaṁ imasmiṁ vanasaṇḍe assamo saṁvāti. Netādiso ti, tāta, yādiso mama kāye paṅko, netādiso tassa sarīre. So hi dassanīyo ceva sugandho ca. Aggagimhe ti vasantasamaye.

Nihantī ti paharati. Kiṁ rukkhaphalaṁ nu kho tan-ti katararukkhassa nu kho taṁ phalaṁ. Saṅkhavarūpapannā ti sudhotasaṅkhapaṭibhāgā. Na hi nūna so sākamakhādi tehī ti na nūna so māṇavo mayaṁ viya tehi dantehi rukkhapaṇṇāni ceva mūlaphalāphalāni ca khādi. Amhākañhi tāni khādantānaṁ sabalā paṇṇavaṇṇā dantāti dīpeti.

Akakkasanti, tāta, tassa bhāsitaṁ apharusaṁ agaḷitaṁ, punappunaṁ vadantassā pi madhuratāya muhuṁ muduṁ, apamussatāya ujuṁ, avikkhittatāya anuddhaṭaṁ, patiṭṭhitatāya acapalaṁ. Rudan-ti bhāsamānassa sarasaṅkhātaṁ rudam-pi manoharaṁ karavīkassa viya sussaraṁ sumadhuraṁ. Rañjayatevā ti mama mano rañjati yeva. Bindussaro ti piṇḍitassaro. Māṇavohū ti so hi māṇavo puratthā mama mitto ahu.

Susandhi sabbattha vimaṭṭhimaṁ vaṇan-ti tāta tassa māṇavassa ūrūnaṁ antare ekaṁ vaṇaṁ atthi, taṁ susandhi suphusitaṁ sippipuṭamukhasadisaṁ, sabbattha vimaṭṭhaṁ samantato maṭṭhaṁ. Puthū ti mahantaṁ. Sujātan-ti susaṇṭhitaṁ. Kharapattasannibhan-ti {5.207} supupphitapadumamakuḷasannibhaṁ. Uttariyānā ti uttaritvā avattharitvā. Piḷayī ti pīḷesi. Tapantī ti tassa māṇavassa sarīrato niccharantā suvaṇṇavaṇṇaraṁsiyo jalanti obhāsanti virocanti ca. Bāhā ti bāhāpissa mudū. Añjanalomasādisā ti añjanasadisehi lomehi samannāgatā. Vicitravaṭṭaṅgulikāssa sobhare ti hatthāpissa varalakkhaṇavicitrāhi pavālaṅkurasadisāhi vaṭṭaṅgulīhi samannāgatā sobhanti.

Akakkasaṅgo ti kacchupīḷakādirahitaaṅgapaccaṅgo. Ramayaṁ upaṭṭhahī ti maṁ ramayanto upaṭṭhahi paricari. Tūlūpanibhā ti mudubhāvassa upamā. Suvaṇṇakambutalavaṭṭasucchavī ti suvaṇṇamayaṁ ādāsatalaṁ viya vaṭṭā ca succhavi ca, parimaṇḍalatalā ceva sundaracchavi cā ti attho. Samphusitvā ti suṭṭhu phusitvā attano hatthasamphassaṁ mama sarīre pharāpetvā. Ito gato ti mama olokentasseva ito gato. Tena maṁ dahantī ti tena tassa hatthasamphassena idāni maṁ dahanti. Tathā hi tassa gatakālato paṭṭhāya mama sarīre ḍāho uṭṭhito, tenamhi domanassappatto nipannoti.

Na nūna so khārividhanti, tāta, nūna so māṇavo na khāribhāraṁ ukkhipitvā vicari. Khilānī ti kilāni, “ayam-eva vā pāṭho. Sokhyan-ti sukhaṁ. Māluvapaṇṇasanthatā vikiṇṇarūpāvāti, tāta, ayaṁ tava māluvapaṇṇasanthatā ajja mayā ca tena ca aññamaññaṁ parāmasanāliṅganavasena parivattantehi vikiṇṇā viya ākulabyākulā jātā. Punappunaṁ paṇṇakuṭiṁ vajāmāti, tāta, ahañca so ca abhiramitvā kilantarūpā paṇṇasālato nikkhamitvā udakaṁ pavisitvā ramitvā vigatadarathā punappunaṁ imam-eva kuṭiṁ pavisāmāti vadati.

Na majja mantā ti ajja mama tassa gatakālato paṭṭhāya neva mantā paṭibhanti na upaṭṭhahanti na ruccanti. Na aggihuttaṁ na pi yaññatantan-ti mahābrahmuno ārādhanatthāya kattabbahomavidhūpanādiyaññakiriyā pi me na paṭibhāti na upaṭṭhāti na ruccati. Na cā pi te ti tayā ābhatamūlaphalāphalāni pi na bhuñjāmi. Yassaṁ disan-ti yassaṁ disāyaṁ. Vanan-ti tassa māṇavassa assamaṁ parivāretvā ṭhitavananti.

Tassevaṁ vilapantassa taṁ vilāpaṁ sutvā mahāsatto: “Ekāya itthiyā imassa sīlaṁ bhinnaṁ bhavissatī” ti ñatvā taṁ ovadanto cha gāthāyo abhāsi:

51. Imasmāhaṁ jotirase vanamhi, gandhabbadevaccharasaṅghasevite,
Isīnamāvāse {5.208} sanantanamhi, netādisaṁ aratiṁ pāpuṇetha.

52. Bhavanti mittāni atho na honti, ñātīsu mittesu karonti pemaṁ,
Ayañca jammo kissa vā niviṭṭho, yo neva jānāti ‘kutomhi āgato’.

53. Saṁvāsena hi mittāni, sandhīyanti punappunaṁ,
Sveva mitto asaṁgantu, asaṁvāsena jīrati.

54. Sace tuvaṁ dakkhasi brahmacāriṁ, sace tuvaṁ sallape brahmacārinā,
Sampannasassaṁva mahodakena, tapoguṇaṁ khippamimaṁ pahissasi.

55. Puna pi ce dakkhasi brahmacāriṁ, puna pi ce sallape brahmacārinā,
Sampannasassaṁva mahodakena, usmāgataṁ khippamimaṁ pahissasi.

56. Bhūtāni hetāni caranti tāta, virūparūpena manussaloke,
Na tāni sevetha naro sapañño, āsajja naṁ nassati brahmacārī ti.

Tattha imasmā ti imasmiṁ. Han-ti nipātamattaṁ. Jotirase ti hūyamānassa jotino raṁsiobhāsite. Sanantanamhī ti porāṇake. Pāpuṇethā ti pāpuṇeyya. Idaṁ vuttaṁ hoti: tāta, evarūpe vane vasanto yaṁ aratiṁ tvaṁ patto, etādisaṁ na pāpuṇeyya paṇḍito kulaputto, pattuṁ nārahatī ti attho.

“Bhavantī” ti imaṁ gāthaṁ mahāsatto antogatam-eva bhāsati. Ayamettha adhippāyo: loke sattānaṁ mittāni nāma honti pi na honti pi tattha yesaṁ honti, te attano ñātīsu ca mittesu ca pemaṁ karonti. Ayañca jammo ti migasiṅgo lāmako. Kissa vā niviṭṭho ti kena nāma kāraṇena tasmiṁ mātugāme mittasaññāya niviṭṭho, so migiyā kucchismiṁ nibbattitvā araññe vaḍḍhitattā: “Kutomhi āgato” ti attano āgataṭṭhānamattam-pi {5.209} na jānāti, pageva ñātimitteti.

Punappunanti, tāta, mittāni nāma punappunaṁ saṁvāsena saṁsevanena sandhīyanti ghaṭīyanti. Sveva mitto ti so eva mitto asaṁgantu asamāgacchantassa purisassa tena asamāgamasaṅkhātena asaṁvāsena jīrati vinassati. Sace ti tasmā, tāta, sace tvaṁ puna pi taṁ dakkhasi, tena vā sallapissasi, atha yathā nāma nipphannasassaṁ mahoghena harīyati, evaṁ imaṁ attano tapoguṇaṁ pahissasi hāressasī ti attho. Usmāgatan-ti samaṇatejaṁ.

Virūparūpenā ti vividharūpena. Idaṁ vuttaṁ hoti: tāta, manussalokasmiñhi etāni yakkhinisaṅkhātāni bhūtāni vividharūpapaṭicchannena attano rūpena attano vasaṁ gate khādituṁ caranti, tāni sapañño naro na sevetha. Tādisañhi bhūtaṁ āsajja naṁ patvā nassati brahmacārī, diṭṭhosi tāya yakkhiniyā na khāditoti puttaṁ ovadi.

So pitu kathaṁ sutvā: “Yakkhinī kira sā” ti bhīto cittaṁ nivattetvā: “Tāta, etto na gamissāmi, khamatha me” ti khamāpesi. So pi naṁ samassāsetvā: “Ehi tvaṁ, māṇava, mettaṁ bhāvehi, karuṇaṁ, muditaṁ, upekkhan”-ti brahmavihārabhāvanaṁ ācikkhi. So tathā paṭipajjitvā puna jhānābhiññā nibbattesi.

Satthā imaṁ dhammadesanaṁ āharitvā saccāni pakāsetvā jātakaṁ samodhānesi, saccapariyosāne ukkaṇṭhitabhikkhu sotāpattiphale patiṭṭhahi. Tadā niḷinikā purāṇadutiyikā ahosi, isisiṅgo ukkaṇṭhitabhikkhu, pitā pana aham-eva ahosinti.

Niḷinikājātakavaṇṇanā paṭhamā