19. Saṭṭhinipāto

Ja 529: Soṇakajātakavaṇṇanā

Kassa {5.247} sutvā sataṁ dammī ti idaṁ satthā jetavane viharanto nekkhammapāramiṁ ārabbha kathesi. Tadā hi bhagavā dhammasabhāyaṁ nekkhammapāramiṁ vaṇṇayantānaṁ bhikkhūnaṁ majjhe nisīditvā: “Na, bhikkhave, idāneva, pubbe pi tathāgato mahābhinikkhamanaṁ nikkhantoyevā” ti vatvā atītaṁ āhari.

Atīte rājagahe magadharājā nāma rajjaṁ kāresi. Bodhisatto tassa aggamahesiyā kucchismiṁ nibbatti, nāmaggahaṇadivase cassa: “Arindamakumāro” ti nāmaṁ kariṁsu. Tassa jātadivase yeva purohitassa pi putto jāyi, “soṇakakumāro” tissa nāmaṁ kariṁsu. Te ubho pi ekato va vaḍḍhitvā vayappattā uttamarūpadharā rūpena nibbisesā hutvā takkasilaṁ gantvā uggahitasippā tato nikkhamitvā: “Sabbasamayasippañca desacārittañca jānissāmā” ti anupubbena cārikaṁ carantā bārāṇasiṁ patvā rājuyyāne vasitvā punadivase nagaraṁ pavisiṁsu. Taṁ divasañca ekacce manussā: “Brāhmaṇavācanakaṁ karissāmā” ti pāyāsaṁ paṭiyādetvā āsanāni paññāpetvā āgacchante te kumāre disvā gharaṁ pavesetvā paññattāsane nisīdāpesuṁ. Tattha bodhisattassa paññattāsane suddhavatthaṁ atthataṁ ahosi, soṇakassa rattakambalaṁ. So taṁ nimittaṁ disvāva: “Ajja me piyasahāyo arindamakumāro {5.248} bārāṇasirājā bhavissati, mayhaṁ pana senāpatiṭṭhānaṁ dassatī” ti aññāsi. Te ubho pi katabhattakiccā uyyānam-eva agamaṁsu.

Tadā bārāṇasirañño kālakatassa sattamo divaso hoti, aputtakaṁ rājakulaṁ. Amaccādayo pāto va sasīsaṁ nhātā sannipatitvā: “Rajjārahassa santikaṁ gamissatī” ti phussarathaṁ yojetvā vissajjesuṁ. So nagarā nikkhamitvā anupubbena rājuyyānaṁ gantvā uyyānadvāre nivattitvā ārohaṇasajjo hutvā aṭṭhāsi. Bodhisatto maṅgalasilāpaṭṭesasīsaṁ pārupitvā nipajji, soṇakakumāro tassa santike nisīdi. So tūriyasaddaṁ sutvā: “Arindamassa phussaratho āgacchati, ajjesa rājā hutvā mama senāpatiṭṭhānaṁ dassati, na kho pana mayhaṁ issariyenattho, etasmiṁ gate nikkhamitvā pabbajissāmī” ti cintetvā ekamante paṭicchanne aṭṭhāsi. Purohito uyyānaṁ pavisitvā mahāsattaṁ nipannakaṁ disvā tūriyāni paggaṇhāpesi. Mahāsatto pabujjhitvā parivattitvā thokaṁ nipajjitvā uṭṭhāya silāpaṭṭe pallaṅkena nisīdi. Atha naṁ purohito añjaliṁ paggaṇhitvā āha: “rajjaṁ te, deva, pāpuṇātī” ti. “Kiṁ aputtakaṁ rājakulan”-ti? “Evaṁ, devā” ti. “Tena hi sādhū” ti. Atha naṁ te tattheva abhisiñcitvā rathaṁ āropetvā mahantena parivārena nagaraṁ pavesesuṁ. So nagaraṁ padakkhiṇaṁ katvā pāsādaṁ abhirūhi. So yasamahantatāya soṇakakumāraṁ na sari.

So pi tasmiṁ nagaraṁ paviṭṭhe pacchā āgantvā silāpaṭṭe nisīdi. Athassa purato bandhanā pavuttaṁ sālarukkhato paṇḍupalāsaṁ pati. So taṁ disvāva: “Yathevetaṁ, tathā mama pi sarīraṁ jaraṁ patvā patissatī” ti aniccādivasena vipassanaṁ paṭṭhapetvā paccekabodhiṁ pāpuṇi. Taṁkhaṇaññevassa gihiliṅgaṁ antaradhāyi, pabbajitaliṅgaṁ pāturahosi. So: “Natthi dāni punabbhavo” ti udānaṁ udānento nandamūlakapabbhāraṁ agamāsi. Mahāsatto pi cattālīsamattānaṁ saṁvaccharānaṁ accayena saritvā: “Kahaṁ nu kho me sahāyo soṇako” ti soṇakaṁ punappunaṁ saranto pi: “Mayā suto {5.249} vā diṭṭho vā” ti vattāraṁ alabhitvā alaṅkatamahātale rājapallaṅke nisinno gandhabbanāṭakanaccagītādīhi parivuto sampattimanubhavanto: “Yo me kassaci santike sutvā ‘asukaṭṭhāne nāma soṇako vasatī’ ti ācikkhissati, tassa sataṁ dassāmi, yo me sāmaṁ disvā ārocessati, tassa sahassan”-ti ekaṁ udānaṁ abhisaṅkharitvā gītavasena udānento paṭhamaṁ gāthamāha.

Kassa sutvā sataṁ dammi, sahassaṁ diṭṭha soṇakaṁ,
Ko me soṇakamakkhāti, sahāyaṁ paṁsukīḷitan-ti.

Athassa mukhato luñcantī viya gahetvā ekā nāṭakītthī taṁ gāyi. Athaññā athaññāti: “Amhākaṁ rañño piyagītan”-ti sabbā orodhā gāyiṁsu. Anukkamena nagaravāsino pi jānapadā pi tam-eva gītaṁ gāyiṁsu. Rājā pi punappunaṁ tam-eva gītaṁ gāyati. Paṇṇāsamattānaṁ saṁvaccharānaṁ accayena panassa bahū puttadhītaro ahesuṁ, jeṭṭhaputto dīghāvukumāro nāma ahosi. Tadā soṇakapaccekabuddho: “Arindamarājā maṁ daṭṭhukāmo, ahaṁ tattha gantvā kāmesu ādīnavaṁ nekkhamme cānisaṁsaṁ kathetvā pabbajjanākāraṁ karomī” ti cintetvā iddhiyā ākāsenāgantvā uyyāne nisīdi. Tadā eko sattavassiko pañcacūḷakakumārako mātarā pahito gantvā uyyānavane dārūni uddharanto punappunaṁ tam-eva gītaṁ gāyi. Atha naṁ so pakkositvā: “Kumāraka, tvaṁ aññaṁ agāyitvā ekam-eva gītaṁ gāyasi, kiṁ aññaṁ na jānāsī” ti pucchi. “Jānāmi, bhante, amhākaṁ pana rañño idam-eva piyaṁ, tena naṁ punnappunaṁ gāyāmī” ti. “Etassa pana te gītassa paṭigītaṁ gāyanto koci diṭṭhapubbo” ti. “Na diṭṭhapubbo, bhante” ti. “Ahaṁ taṁ sikkhāpessāmi, sakkhissasi rañño santikaṁ gantvā paṭigītaṁ gāyitun”-ti. “Āma, bhante” ti. Athassa so paṭigītaṁ ācikkhanto: “Mayhaṁ sutvā” ti ādimāha. Uggaṇhāpetvā ca pana {5.250} taṁ uyyojesi: “gaccha, kumāraka, imaṁ paṭigītaṁ raññā saddhiṁ gāyāhi, rājā te mahantaṁ issariyaṁ dassati, kiṁ te dārūhi, vegena yāhī” ti.

So: “Sādhū” ti taṁ paṭigītaṁ uggaṇhitvā vanditvā, “bhante, yāvāhaṁ rājānaṁ ānemi, tāva idheva hothā” ti vatvā vegena mātu santikaṁ gantvā, “amma, khippaṁ maṁ nhāpetvā alaṅkarotha, ajja taṁ daliddabhāvato mocessāmī” ti vatvā nhātamaṇḍito rājadvāraṁ gantvā: “Ayya dovārika, ‘eko dārako tumhehi saddhiṁ paṭigītaṁ gāyissāmīti āgantvā dvāre ṭhito’ ti rañño arocehī” ti āha. So vegena gantvā rañño ārocesi. Rājā: “Āgacchatū” ti pakkosāpetvā, “tāta, tvaṁ mayā saddhiṁ paṭigītaṁ gāyissasī” ti āha. “Āma, devā” ti. “Tena hi gāyassū” ti. “Deva, imasmiṁ ṭhāne na gāyāmi, nagare pana bheriṁ carāpetvā mahājanaṁ sannipātāpetha, mahājanamajjhe gāyissāmī” ti. Rājā tathā kāretvā alaṅkatamaṇḍape pallaṅkamajjhe nisīditvā tassānurūpaṁ āsanaṁ dāpetvā: “Idāni tava gītaṁ gāyassū” ti āha. “Deva, tumhe tāva gāyatha, athāhaṁ paṭigītaṁ gāyissāmī” ti. Tato rājā paṭhamaṁ gāyanto gāthamāha.

1. Kassa sutvā sataṁ dammi, sahassaṁ diṭṭha soṇakaṁ,
So me soṇakamakkhāti, sahāyaṁ paṁsukīḷitan-ti.

Tattha sutvāti: “Asukaṭṭhāne nāma te piyasahāyo soṇako vasatī” ti tassa vasanaṭṭhānaṁ sutvā ārocentassa kassa sataṁ dammi. Diṭṭhāti: “Asukaṭṭhāne nāma mayā diṭṭho” ti disvā ārocentassa kassa sahassaṁ dammīti.

Evaṁ raññā paṭhamaṁ udānagāthāya gītāya pañcacūḷakadārakena paṭigītabhāvaṁ pakāsento satthā abhisambuddho hutvā dīyaḍḍhagāthā abhāsi:

2. Athabravī māṇavako, daharo pañcacūḷako,
Mayhaṁ sutvā sataṁ dehi, sahassaṁ diṭṭha soṇakaṁ,
Ahaṁ te soṇakakkhissaṁ, sahāyaṁ paṁsukīḷitan-ti.

Tena vuttagāthāya pana ayamattho: mahārāja, yaṁ tvaṁ: “Sutvā ārocentassa sataṁ dammī” ti vadasi, tam-pi mam-eva dehi, yaṁ: “Disvā ārocentassa sahassaṁ {5.251} dammī” ti vadasi, tam-pi mayham-eva dehi, ahaṁ te piyasahāyaṁ idāneva paccakkhatova: “Ayaṁ soṇako” ti ācikkhissanti.

Ito paraṁ suviññeyyā sambuddhagāthā pāḷinayeneva veditabbā:

3. Katamasmiṁ so janapade, raṭṭhesu nigamesu ca,
Kattha soṇakamaddakkhi, taṁ me akkhāhi pucchito.

4. Taveva deva vijite, tavevuyyānabhūmiyaṁ,
Ujuvaṁsā mahāsālā, nīlobhāsā manoramā.

5. Tiṭṭhanti meghasamānā, rammā aññoññanissitā,
Tesaṁ mūlamhi soṇako, jhāyatī anupādano,
Upādānesu lokesu, ḍayhamānesu nibbuto.

6. Tato ca rājā pāyāsi, senāya caturaṅgiyā,
Kārāpetvā samaṁ maggaṁ, agamā yena soṇako.

7. Uyyānabhūmiṁ gantvāna, vicaranto brahāvane,
Āsīnaṁ soṇakaṁ dakkhi, ḍayhamānesu nibbutan-ti.

Tattha ujuvaṁsā ti ujukkhandhā. Mahāsālā ti mahārukkhā. Meghasamānā ti nīlameghasadisā. Rammā ti ramaṇīyā. Aññoññanissitā ti sākhāhi sākhaṁ, mūlena mūlaṁ saṁsibbitvā ṭhitā. Tesan-ti tesaṁ evarūpānaṁ tava uyyānavane sālānaṁ heṭṭhā. Jhāyatī ti lakkhaṇūpanijjhānaārammaṇūpanijjhānasaṅkhātehi jhānehi jhāyati. Anupādano ti kāmupādānādivirahito. Ḍayhamānesū ti ekādasahi aggīhi ḍayhamānesu sattesu. Nibbuto ti te aggī nibbāpetvā sītalena hadayena jhāyamāno tava uyyāne maṅgalasālarukkhamūle silāpaṭṭe nisinno esa te sahāyo kañcanapaṭimā viya sobhamāno paṭimānetīti. Tato cāti, bhikkhave, tato so arindamo rājā tassa vacanaṁ sutvāva: “Soṇakapaccekabuddhaṁ passissāmī” ti caturaṅginiyā senāya pāyāsi nikkhami. Vicaranto ti ujukam-eva agantvā tasmiṁ mahante vanasaṇḍe vicaranto tassa santikaṁ gantvā taṁ āsīnaṁ addakkhi.

So taṁ avanditvā ekamantaṁ nisīditvā attano kilesābhiratattā taṁ: “Kapaṇo” ti maññamāno imaṁ gāthamāha.

8. Kapaṇo vatayaṁ bhikkhu, muṇḍo saṅghāṭipāruto,
Amātiko apitiko, rukkhamūlasmi jhāyatī ti.

Tattha jhāyatī ti nimmātiko nippitiko kāruññappatto jhāyati.

9. Imaṁ vākyaṁ nisāmetvā, soṇako etadabravi,
Na rāja kapaṇo hoti, dhammaṁ kāyena phassayaṁ.

10. Yo {5.252} ca dhammaṁ niraṁkatvā, adhammamanuvattati,
Sa rāja kapaṇo hoti, pāpo pāpaparāyaṇo ti.

Tattha iman-ti tassa kilesābhiratassa pabbajjaṁ arocentassa imaṁ pabbajjāgarahavacanaṁ sutvā. Etadabravī ti pabbajjāya guṇaṁ pakāsento etaṁ abravi. Phassayan-ti phassayanto yena ariyamaggadhammo nāmakāyena phassito, so kapaṇo nāma na hotīti dassento evamāha. Niraṁkatvā ti attabhāvato nīharitvā. Pāpo pāpaparāyaṇo ti sayaṁ pāpānaṁ karaṇena pāpo, aññesam-pi karontānaṁ patiṭṭhābhāvena pāpaparāyaṇoti.

Evaṁ so bodhisattaṁ garahi. So attano garahitabhāvaṁ ajānanto viya hutvā nāmagottaṁ kathetvā tena saddhiṁ paṭisanthāraṁ karonto gāthamāha.

11. Arindamoti me nāmaṁ, kāsirājāti maṁ vidū,
Kacci bhoto sukhasseyyā, idha pattassa soṇakā ti.

Tattha kaccī ti amhākaṁ tāva na kiñci aphāsukaṁ, bhoto pana kacci idha pattassa imasmiṁ uyyāne vasato sukhavihāroti pucchati.

Atha naṁ paccekabuddho, “mahārāja, na kevalaṁ idha, aññatrā pi vasantassa me asukhaṁ nāma natthī” ti vatvā tassa samaṇabhadragāthāyo nāma ārabhi:

12. Sadā pi bhadramadhanassa, anāgārassa bhikkhuno,
Na tesaṁ koṭṭhe openti, na kumbhiṁ na kaḷo piyaṁ,
Paraniṭṭhitamesānā, tena yāpenti subbatā.

13. Dutiyam-pi bhadramadhanassa, anāgārassa bhikkhuno,
Anavajjapiṇḍo bhottabbo, na ca kocūparodhati.

14. Tatiyam-pi bhadramadhanassa, anāgārassa bhikkhuno,
Nibbuto piṇḍo bhottabbo, na ca kocūparodhati.

15. Catuttham-pi bhadramadhanassa, anāgārassa bhikkhuno,
Muttassa raṭṭhe carato, saṅgo yassa na vijjati.

16. Pañcamam-pi bhadramadhanassa, anāgārassa bhikkhuno,
Nagaramhi ḍayhamānamhi, nāssa kiñci aḍayhatha.

17. Chaṭṭham-pi {5.253} bhadramadhanassa, anāgārassa bhikkhuno,
Raṭṭhe vilumpamānamhi, nāssa kiñci ahīratha.

18. Sattamam-pi bhadramadhanassa, anāgārassa bhikkhuno,
Corehi rakkhitaṁ maggaṁ, ye caññe paripanthikā,
Pattacīvaramādāya, sotthiṁ gacchati subbato.

19. Aṭṭhamam-pi bhadramadhanassa, anāgārassa bhikkhuno,
Yaṁ yaṁ disaṁ pakkamati, anapekkho va gacchatī ti.

Tattha anāgārassāti, mahārāja, gharāvāsaṁ pahāya anāgāriyabhāvaṁ pattassa adhanassa akiñcanassa bhikkhuno sabbakālaṁ bhadram-eva. Na tesanti, mahārāja, tesaṁ adhanānaṁ bhikkhūnaṁ na koṭṭhāgāre dhanadhaññāni openti, na kumbhiyaṁ, na pacchiyaṁ, te pana subbatā paraniṭṭhitaṁ paresaṁ ghare pakkaṁ āhāraṁ saṅghāṭiṁ pārupitvā kapālamādāya gharapaṭipāṭiyā esānā pariyesantā tena tato laddhena piṇḍena taṁ āhāraṁ navannaṁ pāṭikulyānaṁ vasena paccavekkhitvā paribhuñjitvā jīvitavuttiṁ yāpenti.

Anavajjapiṇḍo bhottabbo ti vejjakammādikāya anesanāya vā kuhanā lapanā nemittikatā nippesikatā lābhena lābhaṁ nijigīsanatāti evarūpena micchājīvena vā uppāditā cattāro paccayā, dhammena uppāditā pi apaccavekkhitvā paribhuttā sāvajjapiṇḍo nāma. Anesanaṁ pana pahāya micchājīvaṁ vajjetvā dhammena samena uppāditā: “Paṭisaṅkhā yoniso cīvaraṁ paṭisevāmī” ti vuttanayeneva paccavekkhitvā paribhuttā anavajjapiṇḍo nāma. Yena evarūpo anavajjapiṇḍo bhottabbo paribhuñjitabbo, yañca evarūpaṁ anavajjaṁ piṇḍaṁ bhuñjamānānaṁ paccaye nissāya koci appamattako pi kileso na uparodhati na pīḷeti, tassa dutiyam-pi bhadraṁ adhanassa anāgārassa bhikkhuno.

Nibbuto ti puthujjanabhikkhuno dhammena uppannapiṇḍo pi paccavekkhitvā paribhuñjiyamāno nibbutapiṇḍo nāma, ekantato pana khīṇāsavassa piṇḍo va nibbutapiṇḍo nāma. Kiṁkāraṇā? So hi theyyaparibhogo, iṇaparibhogo, dāyajjaparibhogo, sāmiparibhogoti imesu catūsu paribhogesu sāmiparibhogavasena taṁ bhuñjati, taṇhādāsabyaṁ atīto sāmī hutvā paribhuñjati, na taṁ tappaccayā koci appamattako pi kileso uparodhati.

Muttassa raṭṭhe carato ti upaṭṭhākakulādīsu alaggamānasassa chinnavalāhakassa viya rāhumukhā pamuttassa vimalacandamaṇḍalassa viya ca yassa gāmanigamādīsu carantassa rāgasaṅgādīsu eko pi saṅgo natthi. Ekacco hi kulehi saṁsaṭṭho viharati sahasokī sahanandī, ekacco mātāpitūsu pi alaggamānaso vicarati korunagaragāmavāsī daharo viya, evarūpassa puthujjanassa pi bhadram-eva {5.254}.

Nāssa kiñcī ti yo hi bahuparikkhāro hoti, so: “Mā me corā parikkhāre hariṁsū” ti atirekāni ca cīvarādīni antonagare upaṭṭhākakule nikkhipati, atha nagaramhi ḍayhamāne: “Asukakule nāma aggi uṭṭhito” ti sutvā socati kilamati, evarūpassa bhadraṁ nāma natthi. Yo pana, mahārāja, sakuṇavattaṁ pūreti, kāyapaṭibaddhaparikkhāro va hoti, tassa tādisassa na kiñci aḍayhatha, tenassa pañcamam-pi bhadram-eva.

Vilumpamānamhī ti viluppamānamhi, ayam-eva vā pāṭho. Ahīrathā ti yathā pabbatagahanādīhi nikkhamitvā raṭṭhaṁ vilumpamānesu coresu bahuparikkhārassa antogāme ṭhapitaṁ vilumpati harati, tathā yassa adhanassa kāyapaṭibaddhaparikkhārassa na kiñci ahīratha tassa chaṭṭham-pi bhadram-eva.

Ye caññe paripanthikā ti ye ca aññe pi tesu tesu ṭhānesu suṅkagahaṇatthāya ṭhapitā paripanthikā, tehi ca rakkhitaṁ. Pattacīvaran-ti corānaṁ anupakāraṁ suṅkikānaṁ asuṅkārahaṁ mattikāpattañceva katadaḷhīkammaparibhaṇḍaṁ paṁsukūlacīvarañca appagghāni kāyabandhanaparissāvanasūcivāsipattatthavikāni cāti sabbe pi aṭṭha parikkhāre kāyapaṭibaddhe katvā maggappaṭipanno kenaci aviheṭhiyamāno sotthiṁ gacchati. Subbato ti lobhanīyāni hi cīvarādīni disvā corā haranti, suṅkikāpi: “Kiṁ nu kho etassa hatthe” ti pattatthavikādīni sodhenti, subbato pana sallahukavutti tesaṁ passantānaññeva sotthiṁ gacchati, tenassa sattamam-pi bhadram-eva.

Anapekkho va gacchatī ti kāyapaṭibaddhato atirekassa vihāre paṭisāmitassa kassaci parikkhārassa abhāvā vasanaṭṭhānaṁ nivattitvā pi na oloketi. Yaṁ yaṁ disaṁ gantukāmo hoti, taṁ taṁ gacchantto anapekkho va gacchati anurādhapurā nikkhamitvā thūpārāme pabbajitānaṁ dvinnaṁ kulaputtānaṁ vuḍḍhataro viya.

Iti soṇakapaccekabuddho aṭṭha samaṇabhadrakāni kathesi. Tato uttariṁ pana satam-pi sahassam-pi aparimāṇāni samaṇabhadrakāni esa kathetuṁ samattho yeva. Rājā pana kāmābhiratattā tassa kathaṁ pacchinditvā: “Mayhaṁ samaṇabhadrakehi attho natthī” ti attano kāmādhimuttataṁ pakāsento āha:

20. Bahūni samaṇabhadrāni, ye tvaṁ bhikkhu pasaṁsasi,
Ahañca giddho kāmesu, kathaṁ kāhāmi soṇaka.

21. Piyā me mānusā kāmā, atho dibyā pi me piyā,
Atha kena nu vaṇṇena, ubho loke labhāmase ti.

Tattha {5.255} vaṇṇenā ti kāraṇena.

Atha naṁ paccekabuddho āha:

22. Kāme giddhā kāmaratā, kāmesu adhimuccitā,
Narā pāpāni katvāna, upapajjanti duggatiṁ.

23. Ye ca kāme pahantvāna, nikkhantā akutobhayā,
Ekodibhāvādhigatā, na te gacchanti duggatiṁ.

24. Upamaṁ te karissāmi, taṁ suṇohi arindama,
Upamāya midhekacce, atthaṁ jānanti paṇḍitā.

25. Gaṅgāya kuṇapaṁ disvā, vuyhamānaṁ mahaṇṇave,
Vāyaso samacintesi, appapañño acetaso.

26. Yānañca vatidaṁ laddhaṁ, bhakkho cāyaṁ anappako,
Tattha rattiṁ tattha divā, tattheva nirato mano.

27. Khādaṁ nāgassa maṁsāni, pivaṁ bhāgīrathodakaṁ,
Sampassaṁ vanacetyāni, na palettha vihaṅgamo.

28. Tañca otaraṇī gaṅgā, pamattaṁ kuṇape rataṁ,
Samuddaṁ ajjhagāhāsi, agatī yattha pakkhinaṁ.

29. So ca bhakkhaparikkhīṇo, udapatvā vihaṅgamo,
Na pacchato na purato, nuttaraṁ no pi dakkhiṇaṁ.

30. Dīpaṁ so najjhagāgañchi, agatī yattha pakkhinaṁ,
So ca tattheva pāpattha, yathā dubbalako tathā.

31. Tañca sāmuddikā macchā, kumbhīlā makarā susū,
Pasayhakārā khādiṁsu, phandamānaṁ vipakkhakaṁ.

32. Evam-eva tuvaṁ rāja, ye caññe kāmabhogino,
Giddhā ce na vamissanti, kākapaññāva te vidū.

33. Esā te upamā rāja, atthasandassanī katā,
Tvañca paññāyase tena, yadi kāhasi vā na vā ti.

Tattha {5.256} pāpānīti, mahārāja, tvaṁ kāmagiddho, narā ca kāme nissāya kāyaduccaritādīni pāpāni katvā yattha supinante pi dibbā ca mānusikā ca kāmā na labbhanti, taṁ duggatiṁ upapajjantī ti attho. Pahantvānā ti kheḷapiṇḍaṁ viya pahāya. Akutobhayā ti rāgādīsu kutoci anāgatabhayā. Ekodibhāvādhigatā ti ekodibhāvaṁ ekavihārikataṁ adhigatā. Na te ti te evarūpā pabbajitā duggatiṁ na gacchanti.

Upamaṁ te ti, mahārāja, dibbamānusake kāme patthentassa hatthikuṇape paṭibaddhakākasadisassa tava ekaṁ upamaṁ karissāmi, taṁ suṇohī ti attho. Kuṇapan-ti hatthikaḷevaraṁ. Mahaṇṇave ti gambhīraputhule udake. Eko kira mahāvāraṇo gaṅgātīre caranto gaṅgāyaṁ patitvā uttarituṁ asakkento tattheva mato gaṅgāya vuyhi, taṁ sandhāyetaṁ vuttaṁ. Vāyaso ti ākāsena gacchanto eko kāko. Yānañca vatidan-ti so evaṁ cintetvā tattha nilīyitvā: “Idaṁ mayā hatthiyānaṁ laddhaṁ, ettha nilīno sukhaṁ carissāmi, ayam-eva ca me anappako bhakkho bhavissati, idāni mayā aññattha gantuṁ na vaṭṭatī” ti sanniṭṭhānamakāsi. Tattha rattin-ti tattha rattiñca divā ca tattheva mano abhirato ahosi. Na paletthā ti na uppatitvā pakkāmi.

Otaraṇī ti samuddābhimukhī otaramānā. “Ohāriṇī” ti pi pāṭho, sā samuddābhimukhī avahāriṇī ti attho. Agatī yatthā ti samuddamajjhaṁ sandhāyāha. Bhakkhaparikkhīṇo ti parikkhīṇabhakkho. Udapatvā ti khīṇe camme ca maṁse ca aṭṭhisaṅghāto ūmivegena bhinno udake nimujji. Atha so kāko udake patiṭṭhātuṁ asakkonto uppati, evaṁ uppatitvā ti attho. Agatī yattha pakkhinan-ti yasmiṁ samuddamajjhe pakkhīnaṁ agati, tattha so evaṁ uppatito pacchimaṁ disaṁ gantvā tattha patiṭṭhaṁ alabhitvā puratthimaṁ, tato uttaraṁ, tato dakkhiṇanti catasso pi disā gantvā attano patiṭṭhānaṁ na ajjhagā nāgañchī ti attho. Atha vā vāyaso evaṁ uppatitvā pacchimādīsu ekekaṁ disaṁ āgañchi, dīpaṁ pana najjhāgamāti evamettha attho daṭṭhabbo. Pāpatthā ti papatito. Yathā dubbalako ti yathā dubbalako pateyya, tatheva patito. Susū ti susunāmakā caṇḍamacchā. Pasayhakārā ti anicchamānakaṁ yeva balakkārena. Vipakkhakan-ti viddhastapakkhakaṁ.

Giddhā ce na vamissantī ti yadi giddhā hutvā kāme na vamissanti, na chaḍḍessanti. Kākapaññāva te ti kākassa samānapaññā iti te buddhādayo paṇḍitā vidū vidanti, jānantī ti attho. Atthasandassanī ti atthappakāsikā. Tvañca paññāyase ti tvañca paññāyissasi. Idaṁ vuttaṁ hoti: mahārāja, mayā hitakāmena tava ovādo dinno, taṁ pana tvaṁ yadi kāhasi, devaloke nibbattissasi, yadi na kāhasi, kāmapaṅke nimuggo jīvitapariyosāne niraye nibbattissasīti evaṁ tvam-eva tena kāraṇena vā akāraṇena {5.257} vā sagge vā niraye vā paññāyissasi. Ahaṁ pana sabbabhavehi mutto appaṭisandhikoti.

Imaṁ pana ovādaṁ dentena paccekabuddhena nadī dassitā, tāya vuyhamānaṁ hatthikuṇapaṁ dassitaṁ, kuṇapakhādako kāko dassito, tassa kuṇapaṁ khāditvā pānīyapivanakālo dassito, ramaṇīyavanasaṇḍadassanakālo dassito, kuṇapassa nadiyā vuyhamānassa samuddapaveso dassito, samuddamajjhe kākassa hatthikuṇape patiṭṭhaṁ alabhitvā vināsaṁ pattakālo dassito. Tattha nadī viya anamataggo saṁsāro daṭṭhabbo, nadiyā vuyhamānaṁ hatthikuṇapaṁ viya saṁsāre pañca kāmaguṇā, kāko viya bālaputhujjano, kākassa kuṇapaṁ khāditvā pānīyapivanakālo viya puthujjanassa kāmaguṇe paribhuñjitvā somanassikakālo, kākassa kuṇape laggasseva ramaṇīyavanasaṇḍadassanaṁ viya puthujjanassa kāmaguṇesu laggasseva savanavasena aṭṭhatiṁsārammaṇadassanaṁ, kuṇape samuddaṁ paviṭṭhe kākassa patiṭṭhaṁ labhituṁ asakkontassa vināsaṁ pattakālo viya bālaputhujjanassa kāmaguṇagiddhassa pāpaparāyaṇassa kusaladhamme patiṭṭhaṁ labhituṁ asakkontassa mahāniraye mahāvināsapatti daṭṭhabbāti.

Evamassa so imāya upamāya ovādaṁ datvā idāni tam-eva ovādaṁ thiraṁ katvā patiṭṭhapetuṁ gāthamāha.

34. Ekavācam-pi dvivācaṁ, bhaṇeyya anukampako,
Tatuttariṁ na bhāseyya, dāsovayyassa santike ti.

Tattha na bhāseyyā ti vacanaṁ aggaṇhantassa hi tato uttariṁ bhāsamāno sāmikassa santike dāso viya hoti. Dāso hi sāmike kathaṁ gaṇhante pi aggaṇhante pi katheti yeva. Tena vuttaṁ: “Tatuttariṁ na bhāseyyā” ti.

35. Idaṁ vatvāna pakkāmi, soṇako amitabuddhimā,
Vehāse antalikkhasmiṁ, anusāsitvāna khattiyan-ti.

Ayaṁ abhisambuddhagāthā.

Tattha idaṁ vatvānāti, bhikkhave, so paccekabuddho amitāya lokuttarabuddhiyā amitabuddhimā idaṁ vatvā iddhiyā uppatitvā: “Sace pabbajissasi, taveva, no ce pabbajissasi, taveva, dinno te mayā ovādo, appamatto hohī” ti evaṁ anusāsitvāna khattiyaṁ pakkāmi.

Bodhisatto pi taṁ ākāsena gacchantaṁ yāva dassanapathā olokento ṭhatvā tasmiṁ cakkhupathe atikkante saṁvegaṁ paṭilabhitvā cintesi: “ayaṁ brāhmaṇo hīnajacco samāno asambhinne khattiyavaṁse jātassa mama matthake attano pādarajaṁ {5.258} okiranto ākāsaṁ uppatitvā gato, mayā pi ajjeva nikkhamitvā pabbajituṁ vaṭṭatī” ti. So rajjaṁ niyyādetvā pabbajitukāmo gāthādvayamāha:

36. Ko nume rājakattāro, suddā veyyattamāgatā,
Rajjaṁ niyyādayissāmi, nāhaṁ rajjena matthiko.

37. Ajjeva pabbajissāmi, ko jaññā maraṇaṁ suve,
Māhaṁ kāko va dummedho, kāmānaṁ vasamanvagan-ti.

Tattha ko nume ti kuhiṁ nu ime. Rājakattāro ti ye rājārahaṁ abhisiñcitvā rājānaṁ karonti. Suddā veyyattamāgatā ti suddā ca ye ca aññe byattabhāvaṁ āgatā mukhamaṅgalikā. Rajjena matthiko ti rajjena atthiko. Ko jaññā maraṇaṁ suve ti maraṇaṁ ajja vā suve vāti idaṁ ko jānituṁ samattho.

Evaṁ rajjaṁ niyyādentassa sutvā amaccā āhaṁsu:

38. Atthi te daharo putto, dīghāvu raṭṭhavaḍḍhano,
Taṁ rajje abhisiñcassu, so no rājā bhavissatī ti.

Tato paraṁ raññā vuttagāthamādiṁ katvā udānasambandhagāthā pāḷinayeneva veditabbā:

39. Khippaṁ kumāramānetha, dīghāvuṁ raṭṭhavaḍḍhanaṁ,
Taṁ rajje abhisiñcissaṁ, so vo rājā bhavissati.

40. Tato kumāramānesuṁ, dīghāvuṁ raṭṭhavaḍḍhanaṁ,
Taṁ disvā ālapī rājā, ekaputtaṁ manoramaṁ.

41. Saṭṭhi gāmasahassāni, paripuṇṇāni sabbaso,
Te putta paṭipajjasu, rajjaṁ niyyādayāmi te.

42. Ajjeva pabbajissāmi, ko jaññā maraṇaṁ suve,
Māhaṁ kāko va dummedho, kāmānaṁ vasamanvagaṁ.

43. Saṭṭhi nāgasahassāni, sabbālaṅkārabhūsitā,
Suvaṇṇakacchā mātaṅgā, hemakappanavāsasā.

44. Ārūḷhā gāmaṇīyebhi, tomaraṅkusapāṇibhi,
Te putta paṭipajjassu, rajjaṁ niyyādayāmi te.

45. Ajjeva {5.259} pabbajissāmi, ko jaññā maraṇaṁ suve,
Māhaṁ kāko va dummedho, kāmānaṁ vasamanvagaṁ.

46. Saṭṭhi assasahassāni, sabbālaṅkārabhūsitā,
Ājānīyāva jātiyā, sindhavā sīghavāhino.

47. Ārūḷhā gāmaṇīyebhi, illiyācāpadhāribhi,
Te putta paṭipajjassu, rajjaṁ niyyādayāmi te.

48. Ajjeva pabbajissāmi, ko jaññā maraṇaṁ suve,
Māhaṁ kāko va dummedho, kāmānaṁ vasamanvagaṁ.

49. Saṭṭhi rathasahassāni, sannaddhā ussitaddhajā,
Dīpā atho pi veyyagghā, sabbālaṅkārabhūsitā.

50. Ārūḷhā gāmaṇīyebhi, cāpahatthehi vammibhi,
Te putta paṭipajjassu, rajjaṁ niyyādayāmi te.

51. Ajjeva pabbajissāmi, ko jaññā maraṇaṁ suve,
Māhaṁ kāko va dummedho, kāmānaṁ vasamanvagaṁ.

52. Saṭṭhi dhenusahassāni, rohaññā puṅgavūsabhā,
Tā putta paṭipajjassu, rajjaṁ niyyādayāmi te.

53. Ajjeva pabbajissāmi, ko jaññā maraṇaṁ suve,
Māhaṁ kāko va dummedho, kāmānaṁ vasamanvagaṁ.

54. Soḷasitthisahassāni, sabbālaṅkārabhūsitā,
Vicitravatthābharaṇā, āmuttamaṇikuṇḍalā,
Tā putta paṭipajjassu, rajjaṁ niyyādayāmi te.

55. Ajjeva pabbajissāmi, ko jaññā maraṇaṁ suve,
Māhaṁ kāko va dummedho, kāmānaṁ vasamanvagaṁ.

56. Daharasseva me tāta, mātā matāti me sutaṁ,
Tayā vinā ahaṁ tāta, jīvitum-pi na ussahe.

57. Yathā āraññakaṁ nāgaṁ, poto anveti pacchato,
Jessantaṁ giriduggesu, samesu visamesu ca.

58. Evaṁ taṁ anugacchāmi, pattamādāya pacchato,
Subharo te bhavissāmi, na te hessāmi dubbharo.

59. Yathā sāmuddikaṁ nāvaṁ, vāṇijānaṁ dhanesinaṁ,
Vohāro tattha gaṇheyya, vāṇijā byasanī siyā.

60. Evamevāyaṁ puttakali, antarāyakaro mama,
Imaṁ kumāraṁ pāpetha, pāsādaṁ rativaḍḍhanaṁ.

61. Tattha {5.260} kambusahatthāyo, yathā sakkaṁva accharā,
Tā naṁ tattha ramessanti, tāhi ceso ramissati.

62. Tato kumāraṁ pāpesuṁ, pāsādaṁ rativaḍḍhanaṁ,
Taṁ disvā avacuṁ kaññā, dīghāvuṁ raṭṭhavaḍḍhanaṁ.

63. Devatānusi gandhabbo, adu sakko purindado,
Ko vā tvaṁ kassa vā putto, kathaṁ jānemu taṁ mayaṁ.

64. Namhi devo na gandhabbo, nā pi sakko purindado,
Kāsirañño ahaṁ putto, dīghāvu raṭṭhavaḍḍhano,
Mamaṁ bharatha bhaddaṁ vo, ahaṁ bhattā bhavāmi vo.

65. Taṁ tattha avacuṁ kaññā, dīghāvuṁ raṭṭhavaḍḍhanaṁ,
Kuhiṁ rājā anuppatto, ito rājā kuhiṁ gato.

66. Paṅkaṁ rājā atikkanto, thale rājā patiṭṭhito,
Akaṇḍakaṁ agahanaṁ, paṭipanno mahāpathaṁ.

67. Ahañca paṭipannosmi, maggaṁ duggatigāminaṁ,
Sakaṇṭakaṁ sagahanaṁ, yena gacchanti duggatiṁ.

68. Tassa te svāgataṁ rāja, sīhasseva giribbajaṁ,
Anusāsa mahārāja, tvaṁ no sabbāsamissaro ti.

Tattha khippan-ti tena hi naṁ sīghaṁ ānetha. Ālapīti: “Saṭṭhi gāmasahassānī” ti ādīni vadanto āla pi. Sabbālaṅkārabhūsitā ti te nāgā sabbehi sīsūpagādīhi alaṅkārehi bhūsitā. Hemakappanavāsasā ti suvaṇṇakhacitena kappanena paṭicchannasarīrā. Gāmaṇīyebhī ti hatthācariyehi. Ājānīyāvā ti kāraṇākāraṇavijānanakā va. Jātiyā ti sindhavajātiyā sindhuraṭṭhe sindhunadītīre jātā. Gāmaṇīyebhī ti assācariyehi. Illiyā cāpadhāribhī ti illiyāvudhañca cāpāvudhañca dhārentehi. Dīpā atho pi veyyagghā ti dīpicammabyagghacammaparivārā. Gāmaṇīyebhī ti rathikehi. Vammibhī ti sannaddhavammehi. Rohaññā ti rattavaṇṇā. Puṅgavūsabhā ti usabhasaṅkhātena jeṭṭhakapuṅgavena samannāgatā.

Daharasseva me, tātā ti atha naṁ kumāro, tāta, mama daharasseva sato mātā matā iti mayā sutaṁ, sohaṁ tayā vinā jīvituṁ na sakkhissāmīti āha. Poto ti taruṇapotako. Jessantan-ti vicarantaṁ. Sāmuddikan-ti samudde vicarantaṁ. Dhanesinan-ti dhanaṁ pariyesantānaṁ. Vohāro ti vicitravohāro heṭṭhākaḍḍhanako vāḷamaccho vā {5.261} udakarakkhaso vā āvaṭṭo vā. Tatthā ti tasmiṁ samudde. Vāṇijā byasanī siyā ti atha te vāṇijā byasanappattā bhaveyyuṁ. “Siyyunti” pi pāṭho. Puttakalī ti puttalāmako puttakāḷakaṇṇī. Kumāro puna kiñci vattuṁ na visahi. Atha rājā amacce āṇāpento: “Iman”-ti ādimāha. Tattha kambusahatthāyo ti kambusaṁ vuccati suvaṇṇaṁ, suvaṇṇābharaṇabhūsitahatthāyoti attho. Yathā ti yathā icchanti, tathā karonti.

Evaṁ vatvā mahāsatto tattheva taṁ abhisiñcāpetvā nagaraṁ pāhesi. Sayaṁ pana ekako va uyyānā nikkhamitvā himavantaṁ pavisitvā ramaṇīye bhūmibhāge paṇṇasālaṁ māpetvā isipabbajjaṁ pabbajitvā vanamūlaphalāhāro yāpesi. Mahājano pi kumāraṁ bārāṇasiṁ pavesesi. So nagaraṁ padakkhiṇaṁ katvā pāsādaṁ abhiruhi. Tamatthaṁ pakāsento satthā: “Tato” ti ādimāha. Taṁ disvā avacuṁ kaññā ti taṁ mahantena parivārena sirisobhaggena āgataṁ disvā: “Asuko nāmeso” ti ajānantiyo va tā nāṭakitthiyo gantvā avocuṁ. Mamaṁ bharathā ti mamaṁ icchatha. Paṅkan-ti rāgādikilesapaṅkaṁ. Thale ti pabbajjāya. Akaṇṭakan-ti rāgakaṇṭakādivirahitaṁ. Teheva gahanehi agahanaṁ. Mahāpathan-ti saggamokkhagāminaṁ mahāmaggaṁ paṭipanno. Yenā ti yena micchāmaggena duggatiṁ gacchanti, taṁ ahaṁ paṭipannoti vadati. Tato tā cintesuṁ: “rājā tāva amhe pahāya pabbajito, ayam-pi kāmesu virattacittarūpo, sace naṁ nābhiramessāma, nikkhamitvā pabbajeyya, abhiramanākāramassa karissāmā” ti. Atha naṁ abhinandantiyo osānagāthamāhaṁsu. Tattha giribbajan-ti sīhapotakānaṁ vasanaṭṭhānaṁ kañcanaguhaṁ kesarasīhassa āgataṁ viya tassa tava āgataṁ suāgataṁ. Tvaṁ no ti tvaṁ sabbāsam-pi amhākaṁ issaro, sāmīti.

Evañca pana vatvā sabbā tūriyāni paggaṇhiṁsu, nānappakārāni naccagītāni pavattiṁsu. Yaso mahā ahosi, so yasamadamatto pitaraṁ na sari, dhammena rajjaṁ kāretvā yathākammaṁ gato. Bodhisatto pi jhānābhiññā nibbattetvā āyupariyosāne brahmalokūpago ahosi.

Satthā imaṁ dhammadesanaṁ āharitvā: “Na, bhikkhave, idāneva, pubbe pi tathāgato mahābhinikkhamanaṁ nikkhantoyevā” ti vatvā jātakaṁ samodhānesi: “tadā paccekabuddho parinibbāyi, putto rāhulakumāro ahosi, sesaparisā buddhaparisā, arindamarājā pana aham-eva ahosin”-ti.

Soṇakajātakavaṇṇanā paṭhamā