Ja 530: Saṁkiccajātakavaṇṇanā

Disvā nisinnaṁ rājānan-ti idaṁ satthā jīvakambavane viharanto ajātasattussa pitughātakammaṁ ārabbha kathesi. So hi devadattaṁ nissāya tassa {5.262} vacanena pitaraṁ ghātāpetvā devadattassa saṅghabhedāvasāne bhinnaparisassa roge uppanne: “Tathāgataṁ khamāpessāmī” ti mañcasivikāya sāvatthiṁ gacchantassa jetavanadvāre pathaviṁ paviṭṭhabhāvaṁ sutvā: “Devadatto sammāsambuddhassa paṭipakkho hutvā pathaviṁ pavisitvā avīciparāyaṇo jāto, mayā pi taṁ nissāya pitā dhammiko dhammarājā ghātito, aham-pi nu kho pathaviṁ pavisissāmī” ti bhīto rajjasiriyā cittassādaṁ na labhi, “thokaṁ niddāyissāmī” ti niddaṁ upagatamatto va navayojanabahalāyaṁ ayamahāpathaviyaṁ pātetvā ayasūlehi koṭṭiyamāno viya sunakhehi luñjitvā khajjamāno viya bheravaravena viravanto uṭṭhāti.

Athekadivasaṁ komudiyā cātumāsiniyā amaccagaṇaparivuto attano yasaṁ oloketvā: “Mama pitu yaso ito mahantataro, tathārūpaṁ nāma ahaṁ dhammarājānaṁ devadattaṁ nissāya ghātesin”-ti cintesi. Tassevaṁ cintentasseva kāye ḍāho uppajji, sakalasarīraṁ sedatintaṁ ahosi. Tato: “Ko nu kho me imaṁ bhayaṁ vinodetuṁ sakkhissatī” ti cintetvā: “Ṭhapetvā dasabalaṁ añño natthī” ti ñatvā: “Ahaṁ tathāgatassa mahāparādho, ko nu kho maṁ netvā dassessatī” ti cintento: “Na añño koci aññatra jīvakā” ti sallakkhetvā tassa gahetvā gamanūpāyaṁ karonto: “Ramaṇīyā vata, bho, dosinā rattī” ti udānaṁ udānetvā: “Kaṁ nu khvajja samaṇaṁ vā brāhmaṇaṁ vā payirupāseyyāmī” ti vatvā pūraṇasāvakādīhi pūraṇādīnaṁ guṇe kathite tesaṁ vacanaṁ anādiyitvā jīvakaṁ paṭipucchitvā tena tathāgatassa guṇaṁ kathetvā: “Taṁ devo bhagavantaṁ payirupāsatū” ti vutto hatthiyānāni kappāpetvā jīvakambavanaṁ gantvā tathāgataṁ upasaṅkamitvā vanditvā tathāgatena katapaṭisanthāro sandiṭṭhikaṁ sāmaññaphalaṁ pucchitvā tathāgatassa madhuraṁ sāmaññaphaladhammadesanaṁ (DN. 1.150 ādayo) sutvā suttapariyosāne upāsakattaṁ paṭiveditvā tathāgataṁ khamāpetvā pakkāmi. So tato paṭṭhāya dānaṁ dento sīlaṁ rakkhanto tathāgatena saddhiṁ saṁsaggaṁ katvā madhuradhammakathaṁ suṇanto kalyāṇamittasaṁsaggena pahīnabhayo vigatalomahaṁso hutvā cittassādaṁ paṭilabhitvā sukhena cattāro iriyāpathe kappesi.

Athekadivasaṁ dhammasabhāyaṁ kathaṁ samuṭṭhāpesuṁ: “āvuso, ajātasattu pitughātakammaṁ katvā bhayappatto ahosi, rajjasiriṁ nissāya cittassādaṁ alabhanto sabbairiyāpathesu dukkhaṁ anubhoti, so dāni tathāgataṁ āgamma kalyāṇamittasaṁsaggena vigatabhayo issariyasukhaṁ anubhotī” ti. Satthā āgantvā: “Kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā” ti pucchitvā: “Imāya {5.263} nāmā” ti vutte: “Na, bhikkhave, idāneva, pubbepesa pitughātakammaṁ katvā maṁ nissāya sukhaṁ sayī” ti vatvā atītaṁ āhari.

Atīte bārāṇasiyaṁ brahmadatto rajjaṁ kārento brahmadattakumāraṁ nāma puttaṁ paṭilabhi. Tadā bodhisatto purohitassa gehe paṭisandhiṁ gaṇhi, jātassevassa: “Saṁkiccakumāro” ti nāmaṁ kariṁsu. Te ubho pi rājanivesane ekato va vaḍḍhiṁsu. Aññamaññaṁ sahāyakā hutvā vayappattā takkasilaṁ gantvā sabbasippāni uggaṇhitvā paccāgamiṁsu. Atha rājā puttassa uparajjaṁ adāsi. Bodhisatto pi uparājasseva santike ahosi. Athekadivasaṁ uparājā pitu uyyānakīḷaṁ gacchantassa mahantaṁ yasaṁ disvā tasmiṁ lobhaṁ uppādetvā: “Mayhaṁ pitā mama bhātikasadiso, sace etassa maraṇaṁ olokessāmi, mahallakakāle rajjaṁ labhissāmi, tadā laddhena pi rajjena ko attho, pitaraṁ māretvā rajjaṁ gaṇhissāmī” ti cintetvā bodhisattassa tamatthaṁ ārocesi. Bodhisatto, “samma, pitughātakammaṁ nāma bhāriyaṁ, nirayamaggo, na sakkā etaṁ kātuṁ, mā karī” ti paṭibāhi. So punappunam-pi kathetvā yāvatatiyaṁ tena paṭibāhito pādamūlikehi saddhiṁ mantesi. Te pi sampaṭicchitvā rañño māraṇūpāyaṁ vīmaṁsiṁsu. Bodhisatto taṁ pavattiṁ ñatvā: “Nāhaṁ etehi saddhiṁ ekato bhavissāmī” ti mātāpitaro anāpucchitvāva aggadvārena nikkhamitvā himavantaṁ pavisitvā isipabbajjaṁ pabbajitvā jhānābhiññā nibbattetvā vanamūlaphalāhāro vihāsi.

Rājakumāro pi tasmiṁ gate pitaraṁ mārāpetvā mahantaṁ yasaṁ anubhavi. “Saṁkiccakumāro kira isipabbajjaṁ pabbajito” ti sutvā bahū kulaputtā nikkhamitvā tassa santike pabbajiṁsu. So mahatā isigaṇena parivuto tattha vasi. Sabbe pi samāpattilābhino yeva. Rājā pi pitaraṁ māretvā appamattakaṁ yeva kālaṁ rajjasukhaṁ anubhavitvā tato paṭṭhāya bhīto cittassādaṁ alabhanto niraye kammakaraṇappatto viya ahosi. So bodhisattaṁ anussaritvā: “Sahāyo me ‘pitughātakammaṁ bhāriyaṁ, mā karī’ ti paṭisedhetvā maṁ attano kathaṁ gāhāpetuṁ asakkonto attānaṁ niddosaṁ katvā palāyi. Sace so idha abhavissa {5.264}, na me pitughātakammaṁ kātuṁ adassa, idam-pi me bhayaṁ hareyya, kahaṁ nu kho so etarahi viharati. Sace tassa vasanaṭṭhānaṁ jāneyyaṁ, pakkosāpeyyaṁ, ko nu kho me tassa vasanaṭṭhānaṁ āroceyyā” ti cintesi. So tato paṭṭhāya antepure ca rājasabhāyañca bodhisattasseva vaṇṇaṁ bhāsati.

Evaṁ addhāne gate bodhisatto: “Rājā maṁ sarati, mayā tattha gantvā tassa dhammaṁ desetvā taṁ nibbhayaṁ katvā āgantuṁ vaṭṭatī” ti paṇṇāsa vassāni himavante vasitvā pañcasatatāpasaparivuto ākāsenāgantvā dāyapasse nāma uyyāne otaritvā isigaṇaparivuto silāpaṭṭe nisīdi. Uyyānapālo taṁ disvā: “Bhante, gaṇasatthā konāmo” ti pucchitvā: “Saṁkiccapaṇḍito nāmā” ti ca sutvā sayam-pi sañjānitvā: “Bhante, yāvāhaṁ rājānaṁ ānemi, tāva idheva hotha, amhākaṁ rājā tumhe daṭṭhukāmo” ti vatvā vegena rājakulaṁ gantvā tassa āgatabhāvaṁ rañño ārocesi. Rājā tassa santikaṁ gantvā kattabbayuttakaṁ upahāraṁ katvā pañhaṁ pucchi. Tamatthaṁ pakāsento satthā āha:

1. Disvā nisinnaṁ rājānaṁ, brahmadattaṁ rathesabhaṁ,
Athassa paṭivedesi, yassāsi anukampako.

2. Saṁkiccāyaṁ anuppatto, isīnaṁ sādhusammato,
Taramānarūpo niyyāhi, khippaṁ passa mahesinaṁ.

3. Tato ca rājā taramāno, yuttamāruyha sandanaṁ,
Mittāmaccaparibyūḷho, agamāsi rathesabho.

4. Nikkhippa pañca kakudhāni, kāsīnaṁ raṭṭhavaḍḍhano,
Vālabījanimuṇhīsaṁ, khaggaṁ chattañcupāhanaṁ.

5. Oruyha rājā yānamhā, ṭhapayitvā paṭicchadaṁ,
Āsīnaṁ dāyapassasmiṁ, saṁkiccamupasaṅkami.

6. Upasaṅkamitvā so rājā, sammodi isinā saha,
Taṁ kathaṁ vītisāretvā, ekamantaṁ upāvisi.

7. Ekamantaṁ nisinnova, atha kālaṁ amaññatha,
Tato pāpāni kammāni, pucchituṁ paṭipajjatha.

8. Isiṁ pucchāma saṁkiccaṁ, isīnaṁ sādhusammataṁ,
Āsīnaṁ dāyapassasmiṁ, isisaṅghapurakkhataṁ.

9. Kaṁ {5.265} gatiṁ pecca gacchanti, narā dhammāticārino,
Aticiṇṇo mayā dhammo, taṁ me akkhāhi pucchito ti.

Tattha disvāti, bhikkhave, so uyyānapālo rājānaṁ rājasabhāyaṁ nisinnaṁ disvā athassa paṭivedesi, “yassāsī” ti vadanto ārocesī ti attho. Yassāsīti, mahārāja, yassa tvaṁ anukampako muducitto ahosi, yassa abhiṇhaṁ vaṇṇaṁ payirudāhāsi, so ayaṁ saṁkicco isīnaṁ antare sādhu laddhakoti sammato anuppatto tava uyyāne silāpaṭṭe isigaṇaparivuto kañcanapaṭimā viya nisinno. Taramānarūpo ti, mahārāja, pabbajitā nāma kule vā gaṇe vā alaggā tumhākaṁ gacchantānaññeva pakkameyyuṁ, tasmā taramānarūpo khippaṁ niyyāhi, mahantānaṁ sīlādiguṇānaṁ esitattā passa mahesinaṁ.

Tato ti, bhikkhave, so rājā tassa vacanaṁ sutvā tato tassa vacanato anantaram-eva. Nikkhippā ti nikkhipitvā tassa kira uyyānadvāraṁ patvāva etadahosi: “pabbajitā nāma garuṭṭhāniyā, saṁkiccatāpasassa santikaṁ uddhatavesena gantuṁ ayuttan”-ti. So maṇicittasuvaṇṇadaṇḍaṁ vālabījaniṁ, kañcanamayaṁ uṇhīsapaṭṭaṁ, suparikkhittaṁ maṅgalakhaggaṁ, setacchattaṁ, sovaṇṇapādukāti imāni pañca rājakakudhabhaṇḍāni apanesi. Tena vuttaṁ: “Nikkhippā” ti. Paṭicchadan-ti tam-eva rājakakudhabhaṇḍaṁ ṭhapayitvā bhaṇḍāgārikassa hatthe datvā. Dāyapassasmin-ti evaṁnāmake uyyāne. Atha kālaṁ amaññathā ti atha so idāni me pañhaṁ pucchituṁ kāloti jāni. Pāḷiyaṁ pana: “Yathākālan”-ti āgataṁ, tassa kālānurūpena pañhapucchanaṁ amaññathā ti attho. Paṭipajjathā ti paṭipajji. Peccā ti paṭigantvā, paralokassa vā nāmetaṁ, tasmā paraloketi attho. Mayāti, bhante, mayā sucaritadhammo aticiṇṇo pitughātakammaṁ kataṁ, taṁ me akkhāhi, kaṁ gatiṁ pitughātakā gacchanti, katarasmiṁ niraye paccantīti pucchati.

Taṁ sutvā bodhisatto: “Tena hi, mahārāja, suṇohī” ti vatvā ovādaṁ tāva adāsi. Satthā tamatthaṁ pakāsento āha:

10. Isī avaca saṁkicco, kāsīnaṁ raṭṭhavaḍḍhanaṁ,
Āsīnaṁ dāyapassasmiṁ, mahārāja suṇohi me.

11. Uppathena vajantassa, yo maggamanusāsati,
Tassa ce vacanaṁ kayirā, nāssa maggeyya kaṇṭako.

12. Adhammaṁ paṭipannassa, yo dhammamanusāsati,
Tassa ce vacanaṁ kayirā, na so gaccheyya duggatin-ti.

Tattha uppathenā ti corehi pariyuṭṭhitamaggena. Maggamanusāsatī ti khemamaggaṁ akkhāti. Nāssa maggeyya kaṇṭako ti tassa ovādakarassa purisassa {5.266} mukhaṁ corakaṇṭako na passeyya. Yo dhamman-ti yo sucaritadhammaṁ. Na so ti so puriso nirayādibhedaṁ duggatiṁ na gaccheyya. Uppathasadiso hi, mahārāja, adhammo, khemamaggasadiso sucaritadhammo, tvaṁ pana pubbe: “Pitaraṁ ghātetvā rājā homī” ti mayhaṁ kathetvā mayā paṭibāhito mama vacanaṁ akatvā pitaraṁ ghātetvā idāni socasi, paṇḍitānaṁ ovādaṁ akaronto nāma coramaggapaṭipanno viya mahābyasanaṁ pāpuṇātīti.

Evamassa ovādaṁ datvā upari dhammaṁ desento āha:

13. Dhammo patho mahārāja, adhammo pana uppatho,
Adhammo nirayaṁ neti, dhammo pāpeti suggatiṁ.

14. Adhammacārino rāja, narā visamajīvino,
Yaṁ gatiṁ pecca gacchanti, niraye te suṇohi me.

15. Sañjīvo kāḷasutto ca, saṅghāto dve ca roruvā,
Athāparo mahāvīci, tāpano ca patāpano.

16. Iccete aṭṭha nirayā, akkhātā duratikkamā,
Ākiṇṇā luddakammehi, paccekā soḷasussadā.

17. Kadariyatāpanā ghorā, accimanto mahabbhayā,
Lomahaṁsanarūpā ca, bhesmā paṭibhayā dukhā.

18. Catukkaṇṇā catudvārā, vibhattā bhāgaso mitā,
Ayopākārapariyantā, ayasā paṭikujjitā.

19. Tesaṁ ayomayā bhūmi, jalitā tejasā yutā,
Samantā yojanasataṁ, phuṭā tiṭṭhanti sabbadā.

20. Ete patanti niraye, uddhaṁpādā avaṁsirā,
Isīnaṁ ativattāro, saññatānaṁ tapassinaṁ.

21. Te bhūnahuno paccanti, macchā bilakatā yathā,
Saṁvacchare asaṅkheyye, narā kibbisakārino.

22. Ḍayhamānena gattena, niccaṁ santarabāhiraṁ,
Nirayā nādhigacchanti, dvāraṁ nikkhamanesino.

23. Puratthimena dhāvanti, tato dhāvanti pacchato,
Uttarena pi dhāvanti, tato dhāvanti dakkhiṇaṁ,
Yaṁ yañhi dvāraṁ gacchanti, taṁ tadeva pidhīyare.

24. Bahūni {5.267} vassasahassāni, janā nirayagāmino,
Bāhā paggayha kandanti, patvā dukkhaṁ anappakaṁ.

25. Āsīvisaṁva kupitaṁ, tejassiṁ duratikkamaṁ,
Na sādhurūpe āsīde, saññatānaṁ tapassinaṁ.

26. Atikāyo mahissāso, ajjuno kekakādhipo,
Sahassabāhu ucchinno, isimāsajja gotamaṁ.

27. Arajaṁ rajasā vacchaṁ, kisaṁ avakiriya daṇḍakī,
Tālo va mūlato chinno, sa rājā vibhavaṅgato.

28. Upahacca manaṁ majjho, mātaṅgasmiṁ yasassine,
Sapārisajjo ucchinno, majjhāraññaṁ tadā ahu.

29. Kaṇhadīpāyanāsajja, isiṁ andhakaveṇḍayo,
Aññoññaṁ musalā hantvā, sampattā yamasādhanaṁ.

30. Athāyaṁ isinā satto, antalikkhacaro pure,
Pāvekkhi pathaviṁ cecco, hīnatto pattapariyāyaṁ.

31. Tasmā hi chandāgamanaṁ, nappasaṁsanti paṇḍitā,
Aduṭṭhacitto bhāseyya, giraṁ saccūpasaṁhitaṁ.

32. Manasā ce paduṭṭhena, yo naro pekkhate muniṁ,
Vijjācaraṇasampannaṁ, gantā so nirayaṁ adho.

33. Ye vuḍḍhe paribhāsanti, pharusūpakkamā janā,
Anapaccā adāyādā, tālavatthu bhavanti te.

34. Yo ca pabbajitaṁ hanti, katakiccaṁ mahesinaṁ,
Sa kāḷasutte niraye, cirarattāya paccati.

35. Yo ca rājā adhammaṭṭho, raṭṭhaviddhaṁsano mago,
Tāpayitvā janapadaṁ, tāpane pecca paccati.

36. So ca vassasahassāni, sataṁ dibbāni paccati,
Accisaṅghapareto so, dukkhaṁ vedeti vedanaṁ.

37. Tassa {5.268} aggisikhā kāyā, niccharanti pabhassarā,
Tejobhakkhassa gattāni, lomehi ca nakhehi ca.

38. Ḍayhamānena gattena, niccaṁ santarabāhiraṁ,
Dukkhābhitunno nadati, nāgo tuttaṭṭito yathā.

39. Yo lobhā pitaraṁ hanti, dosā vā purisādhamo,
Sa kāḷasutte niraye, cirarattāya paccati.

40. Sa tādiso paccati lohakumbhiyaṁ, pakkañca sattīhi hananti nittacaṁ,
Andhaṁ karitvā muttakarīsabhakkhaṁ, khāre nimujjanti tathāvidhaṁ naraṁ.

41. Tattaṁ pakkuthitamayoguḷañca, dīghe ca phāle cirarattatāpite,
Vikkhambhamādāya vibandharajjubhi, vivaṭe mukhe sampavisanti rakkhasā.

42. Sāmā ca soṇā sabalā ca gijjhā, kākolasaṅghā ca dijā ayomukhā,
Saṅgamma khādanti vipphandamānaṁ, jivhaṁ vibhajja vighāsaṁ salohitaṁ.

43. Taṁ daḍḍhatālaṁ paribhinnagattaṁ, nippothayantā anuvicaranti rakkhasā,
Ratī hi tesaṁ dukhino panītare, etādisasmiṁ niraye vasanti,
Ye keci loke idha pettighātino.

44. Putto ca mātaraṁ hantvā, ito gantvā yamakkhayaṁ,
Bhusamāpajjate dukkhaṁ, attakammaphalūpago.

45. Amanussā atibalā, hantāraṁ janayantiyā,
Ayomayehi vālehi, pīḷayanti punappunaṁ.

46. Tamassavaṁ {5.269} sakā gattā, rudhiraṁ attasambhavaṁ,
Tambalohavilīnaṁva, tattaṁ pāyenti mattighaṁ.

47. Jigucchaṁ kuṇapaṁ pūtiṁ, duggandhaṁ gūthakaddamaṁ,
Pubbalohitasaṅkāsaṁ, rahadamogayha tiṭṭhati.

48. Tamenaṁ kimayo tattha, atikāyā ayomukhā,
Chaviṁ bhetvāna khādanti, saṁgiddhā maṁsalohite.

49. So ca taṁ nirayaṁ patto, nimuggo sataporisaṁ,
Pūtikaṁ kuṇapaṁ vāti, samantā satayojanaṁ.

50. Cakkhumā pi hi cakkhūhi, tena gandhena jīyati,
Etādisaṁ brahmadatta, mātugho labhate dukhaṁ.

51. Khuradhāramanukkamma, tikkhaṁ durabhisambhavaṁ,
Patanti gabbhapātiyo, duggaṁ vetaraṇiṁ nadiṁ.

52. Ayomayā simbaliyo, soḷasaṅgulakaṇṭakā,
Ubhato abhilambanti, duggaṁ vetaraṇiṁ nadiṁ.

53. Te accimanto tiṭṭhanti, aggikkhandhāva ārakā,
Ādittā jātavedena, uddhaṁ yojanamuggatā.

54. Ete vajanti niraye, tatte tikhiṇakaṇṭake,
Nāriyo ca aticārā, narā ca paradāragū.

55. Te patanti adhokkhandhā, vivattā vihatā puthū,
Sayanti vinividdhaṅgā, dīghaṁ jagganti sabbadā.

56. Tato ratyā vivasāne, mahatiṁ pabbatūpamaṁ,
Lohakumbhiṁ pavajjanti, tattaṁ aggisamūdakaṁ.

57. Evaṁ divā ca ratto ca, dussīlā mohapārutā,
Anubhonti sakaṁ kammaṁ, pubbe dukkaṭamattano.

58. Yā ca bhariyā dhanakkītā, sāmikaṁ atimaññati,
Sassuṁ vā sasuraṁ vā pi, jeṭṭhaṁ vā pi nanandaraṁ.

59. Tassā vaṅkena jivhaggaṁ, nibbahanti sabandhanaṁ,
Sa {5.270} byāmamattaṁ kiminaṁ, jivhaṁ passati attani,
Viññāpetuṁ na sakkoti, tāpane pecca paccati.

60. Orabbhikā sūkarikā, macchikā migabandhakā,
Corā goghātakā luddā, avaṇṇe vaṇṇakārakā.

61. Sattīhi lohakūṭehi, nettiṁsehi usūhi ca,
Haññamānā khāranadiṁ, papatanti avaṁsirā.

62. Sāyaṁ pāto kūṭakārī, ayokūṭehi haññati,
Tato vantaṁ durattānaṁ, paresaṁ bhuñjare sadā.

63. Dhaṅkā bheraṇḍakā gijjhā, kākolā ca ayomukhā,
Vipphandamānaṁ khādanti, naraṁ kibbisakārakaṁ.

64. Ye migena migaṁ hanti, pakkhiṁ vā pana pakkhinā,
Asanto rajasā channā, gantā te nirayussadan-ti.

Tattha dhammo patho ti dasakusalakammapathadhammo khemo appaṭibhayo sugatimaggo. Visamajīvino ti adhammena kappitajīvikā. Niraye te ti te etesaṁ nibbattaniraye kathemi. Suṇohi me ti mahāsatto raññā pitughātakānaṁ nibbattanirayaṁ pucchito pi pathamaṁ taṁ adassetvā aṭṭha mahāniraye soḷasa ca ussadaniraye dassetuṁ evamāha. Kiṁkāraṇā? Paṭhamañhi tasmiṁ dassiyamāne rājā phalitena hadayena tattheva mareyya, imesu pana nirayesu paccamānasatte disvā diṭṭhānugatiko hutvā: “Ahaṁ viya aññe pi bahū pāpakammino atthi, ahaṁ etesaṁ antare paccissāmī” ti sañjātupatthambho arogo bhavissatīti te pana niraye dassento mahāsatto paṭhamaṁ iddhibalena pathaviṁ dvidhā katvā pacchā dassesi.

Tesaṁ vacanattho: nirayapālehi pajjalitāni nānāvudhāni gahetvā khaṇḍākhaṇḍikaṁ chinnā hīraṁ hīraṁ katā nerayikasattā punappunaṁ sañjīvanti etthāti sañjīvo. Nirayapālā punappunaṁ nadantā vaggantā pajjalitāni nānāvudhāni gahetvā jalitāya lohapathaviyaṁ nerayike satte aparāparaṁ anubandhitvā paharitvā jalitapathaviyaṁ patite jalitakāḷasuttaṁ pātetvā jalitapharasuṁ gahetvā sayaṁ unnadantā mahantena aṭṭassarena viravante aṭṭhaṁse soḷasaṁse karontā ettha tacchantīti kāḷasutto. Mahantā jalitaayapabbatā ghātenti etthāti saṅghāto. Tattha kira satte navayojanāya jalitāya ayapathaviyā yāva kaṭito {5.271} pavesetvā niccale karonti. Atha puratthimato jalito ayapabbato samuṭṭhāya asani viya viravanto āgantvā te satte saṇhakaraṇiyaṁ tile pisanto viya gantvā pacchimadisāya tiṭṭhati, pacchimadisato samuṭṭhito pi tatheva gantvā puratthimadisāya tiṭṭhati. Dve pana ekato samāgantvā ucchuyante ucchukhaṇḍāni viya pīḷenti. Evaṁ tattha bahūni vassasatasahassāni dukkhaṁ anubhonti.

Dve ca roruvā ti jālaroruvo, dhūmaroruvo cāti dve. Tattha jālaroruvo kappena saṇṭhitāhi rattalohajālāhi puṇṇo, dhūmaroruvo khāradhūmena puṇṇo. Tesu jālaroruve paccantānaṁ navahi vaṇṇamukhehi jālā pavisitvā sarīraṁ dahanti, dhūmaroruve paccantānaṁ navahi vaṇamukhehi khāradhūmo pavisitvā piṭṭhaṁ viya sarīraṁ sedeti. Ubhayattha pi paccantā sattā mahāviravaṁ viravantīti dvepi: “Roruvā” ti vuttā. Jālānaṁ vā paccanasattānaṁ vā tesaṁ dukkhassa vā vīci antaraṁ natthi etthāti avīci, mahanto avīci mahāvīci. Tattha hi puratthimādīhi bhittīhi jālā uṭṭhahitvā pacchimādīsu paṭihaññati, tā ca bhittiyo vinivijjhitvā purato yojanasataṁ gaṇhāti. Heṭṭhā uṭṭhitā jālā upari paṭihaññati, upari uṭṭhitā heṭṭhā paṭihaññati. Evaṁ tāvettha jālānaṁ vīci nāma natthi. Tassa pana anto yojanasataṁ ṭhānaṁ khīravallipiṭṭhassa pūritanāḷi viya sattehi nirantaraṁ pūritaṁ catūhi iriyāpathehi paccantānaṁ sattānaṁ pamāṇaṁ natthi, na ca aññamaññaṁ byābādhenti, sakaṭṭhāne yeva paccanti. Evamettha sattānaṁ vīci nāma natthi. Yathā pana jivhagge cha madhubindūni sattamassa tambalohabinduno anudahanabalavatāya abbohārikāni honti, tathā tattha anudahanabalavatāya sesā cha akusalavipākupekkhā abbohārikā honti, dukkham-eva nirantaraṁ paññāyati. Evamettha dukkhassa vīci nāma natthi. Svāyaṁ saha bhittīhi vikkhambhato aṭṭhārasādhikatiyojanasato, āvaṭṭato pana catupaṇṇāsādhikanavayojanasato, saha ussadehi dasa yojanasahassāni. Evamassa mahantatā veditabbā.

Niccale satte tapatīti tāpano. Ativiya tāpetīti patāpano. Tattha tāpanasmiṁ tāva satte tālakkhandhappamāṇe jalitaayasūle nisīdāpenti. Tato heṭṭhā pathavī jalati, sūlāni jalanti, sattā jalanti. Evaṁ so nirayo niccale satte tapati. Itarasmiṁ pana nibbattasatte jalantehi āvudhehi paharitvā jalitaṁ ayapabbataṁ āropenti. Tesaṁ pabbatamatthake ṭhitakāle kammapaccayo vāto paharati. Te tattha saṇṭhātuṁ asakkontā uddhaṁpādā adhosirā patanti. Atha heṭṭhā ayapathavito jalitāni ayasūlāni uṭṭhahanti. Te tāni matthakeneva paharitvā tesu vinividdhasarīrā {5.272} jalantā paccanti. Evamesa ativiya tāpetīti.

Bodhisatto pana ete niraye dassento paṭhamaṁ sañjīvaṁ dassetvā tattha paccante nerayikasatte disvā mahājanassa mahābhaye uppanne taṁ antaradhāpetvā puna pathaviṁ dvidhā katvā kāḷasuttaṁ dassesi, tattha pi paccamāne satte disvā mahājanassa mahābhaye uppanne tam-pi antaradhāpesīti evaṁ paṭipāṭiyā dassesi. Tato rājānaṁ āmantetvā, “mahārāja, tayā imesu aṭṭhasu mahānirayesu paccamāne satte disvā appamādaṁ kātuṁ vaṭṭatī” ti vatvā puna tesaññeva mahānirayānaṁ kiccaṁ kathetuṁ: “Iccete” ti ādimāha. Tattha akkhātā ti mayā ca tuyhaṁ kathitā, porāṇakehi ca kathitā yeva. Ākiṇṇā ti paripuṇṇā. Paccekā soḷasussadā ti etesaṁ nirayānaṁ ekekassa catūsu dvāresu ekekasmiṁ cattāro cattāro katvā soḷasa soḷasa ussadanirayāti sabbe pi sataṁ aṭṭhavīsati ca ussadanirayā aṭṭha ca mahānirayāti chattiṁsanirayasataṁ. Kadariyatāpanā ti sabbete kadariyānaṁ tāpanā. Balavadukkhatāya ghorā. Kammanibbattānaṁ accīnaṁ atthitāya accimanto. Bhayassa mahantatāya mahabbhayā. Diṭṭhamattā vā sutamattā vā lomāni haṁsantīti lomahaṁsanarūpā ca. Bhīsanatāya bhesmā. Bhayajananatāya paṭibhayā. Sukhābhāvena dukhā. Catukkaṇṇā ti sabbe pi caturassamañjūsasadisā. Vibhattā ti catudvāravasena vibhattā. Bhāgaso mitā ti dvāravīthīnaṁ vasena koṭṭhāse ṭhapetvā mitā. Ayasā paṭikujjitā ti sabbe pi navayojanikena ayakapālena paṭicchannā. Phuṭā tiṭṭhantī ti sabbe pi ettakaṁ ṭhānaṁ anupharitvā tiṭṭhanti.

Uddhaṁpādā avaṁsirā ti evaṁ tesu tesu nirayesu samparivattitvā punappunaṁ patamāne sandhāyāha. Ativattāro ti pharusavācāhi atikkamitvā vattāro. Mahānirayesu kira yebhuyyena dhammikasamaṇabrāhmaṇesu katāparādhāva paccanti, tasmā evamāha. Te bhūnahuno ti te isīnaṁ ativattāro attano vuḍḍhiyā hatattā bhūnahuno koṭṭhāsakatā macchā viya paccanti. Asaṅkheyye ti gaṇetuṁ asakkuṇeyye. Kibbisakārino ti dāruṇakammakārino. Nikkhamanesino ti nirayā nikkhamanaṁ esantā pi gavesantā pi nikkhamanadvāraṁ nādhigacchanti. Puratthimenā ti yadā taṁ dvāraṁ apārutaṁ hoti, atha tadabhimukhā dhāvanti, tesaṁ tattha chavi-ādīni jhāyanti. Dvārasamīpaṁ pattānañca tesaṁ taṁ pidhīyati, pacchimadvāraṁ apārutaṁ viya khāyati. Esa nayo sabbattha. Na sādhurūpe ti vuttappakāraṁ sappaṁ viya sādhurūpe isayo na āsīde, na pharusavacanena kāyakammena vā ghaṭṭento upagaccheyya. Kiṁkāraṇā? Saññatānaṁ tapassīnaṁ āsāditattā aṭṭhasu mahānirayesu mahādukkhassa anubhavitabbattā.

Idāni ye rājāno tathārūpe āsādetvā taṁ dukkhaṁ pattā, te dassetuṁ: “Atikāyo” ti ādimāha. Tattha atikāyo ti balasampanno mahākāyo. Mahissāso ti {5.273} mahādhanuggaho. Kekakādhipo ti kekakaraṭṭhādhipati. Sahassabāhū ti pañcahi dhanuggahasatehi bāhusahassena āropetabbaṁ dhanuṁ āropanasamatthatāya sahassabāhu. Vibhavaṅgato ti vināsaṁ patto. Vatthūni pana sarabhaṅgajātake (Ja. 522) vitthāritāni. Upahacca manan-ti attano cittaṁ padūsetvā. Mātaṅgasmin-ti mātaṅgapaṇḍite. Vatthu mātaṅgajātake (Ja. 497) vaṇṇitaṁ. Kaṇhadīpāyanāsajjā ti kaṇhadīpāyanaṁ āsajja. Yamasādhanan-ti nirayapālakarañño āṇāpavattaṭṭhānaṁ. Vatthu ghaṭapaṇḍitajātake (Ja. 454) vitthāritaṁ. Isinā ti kapilatāpasena. Pāvekkhī ti paviṭṭho. Cecco ti cetiyarājā. Hīnatto ti parihīnattabhāvo antarahitaiddhi. Pattapariyāyan-ti pariyāyaṁ maraṇakālaṁ patvā. Vatthu cetiyajātake (Ja. 422) kathitaṁ.

Tasmā hī ti yasmā cittavasiko hutvā isīsu aparajjhitvā aṭṭhasu mahānirayesu paccati, tasmā hi. Chandāgamanan-ti chandādicatubbidham-pi agatigamanaṁ. Paduṭṭhenā ti kuddhena. Gantā so nirayaṁ adho ti so tena adhogamaniyena kammena adhonirayam-eva gacchati. Pāḷiyaṁ pana: “Nirayussadan”-ti likhitaṁ, tassa ussadanirayaṁ gacchatī ti attho. Vuḍḍhe ti vayovuḍḍhe ca guṇavuḍḍhe ca. Anapaccā ti bhavantare pi apaccaṁ vā dāyādaṁ vā na labhantī ti attho. Tālavatthū ti diṭṭhadhamme pi chinnamūlatālo viya mahāvināsaṁ patvā niraye nibbattanti. Yo ca pabbajitaṁ hantī ti yo bālajano samaṇaṁ hanati. Cirarattāyā ti ciraṁ kālaṁ.

Evaṁ mahāsatto isiviheṭhakānaṁ paccananiraye dassetvā upari adhammikarājūnaṁ paccananiraye dassento: “Yo cā” ti ādimāha. Tattha raṭṭhaviddhaṁsano ti chandādivasena gantvā raṭṭhassa viddhaṁsano. Accisaṅghapareto ti accisamūhaparikkhitto. Tejobhakkhassā ti aggim-eva khādantassa. Gattānī ti tigāvute sarīre sabbaṅgapaccaṅgāni. Lomehi ca nakhehi cā ti etehi saddhiṁ sabbāni ekajālāni honti. Tuttaṭṭīto ti āneñjakāraṇaṁ kāriyamāno tuttehi viddho nāgo yathā nadati.

Evaṁ mahāsatto adhammikarājūnaṁ paccananiraye dassetvā idāni pitughātakādīnaṁ paccananiraye dassetuṁ: “Yo lobhā” ti ādimāha. Tattha lobhā ti yasadhanalobhena. Dosā vā ti duṭṭhacittatāya vā. Nittacan-ti lohakumbhiyaṁ bahūni vasasahassāni pakkaṁ nīharitvā tigāvutamassa sarīraṁ nittacaṁ katvā jalitāya lohapathaviyaṁ pātetvā tiṇhehi ayasūlehi koṭṭetvā cuṇavicuṇṇaṁ karonti. Andhaṁ karitvāti, mahārāja, taṁ pitughātakaṁ nirayapālā jalitalohapathaviyaṁ uttānaṁ pātetvā jalitehi ayasūlehi akkhīni bhinditvā andhaṁ karitvā mukhe uṇhaṁ muttakarīsaṁ pakkhipitvā palālapīṭhaṁ viya naṁ parivattetvā kappena saṇṭhite khāre lohaudake nimujjāpenti. Tattaṁ pakkuthitamayoguḷañcā ti puna pakkuthitaṁ gūthakalalañceva jalitaayoguḷañca khādāpenti. So pana taṁ āhariyamānaṁ disvā mukhaṁ pidheti. Athassa dīghe ciratāpite jalamāne phāle ādāya mukhaṁ vikkhambhetvā vivaritvā rajjubaddhaṁ ayabalisaṁ khipitvā jivhaṁ nīharitvā {5.274} tasmiṁ vivaṭe mukhe taṁ ayoguḷaṁ sampavisanti pakkhipanti. Rakkhasā ti nirayapālā.

Sāmā cāti, mahārāja, tassa pitughātakassa jivhaṁ balisena nikkaḍḍhitvā ayasaṅkūhi pathaviyaṁ nīhataṁ jivhaṁ sāmā soṇā sabalavaṇṇā sunakhā ca lohatuṇḍā gijjhā ca kākolasaṅghā ca aññe ca nānappakārā sakuṇā samāgantvā āvudhehi chindantā viya vibhajja kākapadākārena koṭṭhāse katvā vipphandamānaṁ salohitaṁ vighāsaṁ khādantā viya satte bhakkhayantī ti attho. Taṁ daḍḍhatālan-ti taṁ pitughātakaṁ jhāyamānatālaṁ viya jalitasarīraṁ. Paribhinnagattan-ti tattha tattha paribhinnagattaṁ. Nippothayantā ti jalitehi ayamuggarehi paharantā. Ratī hi tesan-ti tesaṁ nirayapālānaṁ sā rati kīḷā hoti. Dukhino panītare ti itare pana nerayikasattā dukkhitā honti. Pettighātino ti pitughātakā. Iti imaṁ pitughātakānaṁ paccananirayaṁ disvā rājā bhītatasito ahosi.

Atha naṁ mahāsatto samassāsetvā mātughātakānaṁ paccananirayaṁ dassesi. Yamakkhayan-ti yamanivesanaṁ, nirayanti attho. Attakammaphalūpago ti attano kammaphalena upagato. Amanussā ti nirayapālā. Hantāraṁ janayantiyā ti mātughātakaṁ. Vālehī ti ayamakacivālehi veṭhetvā ayayantena pīḷayanti. Tan-ti taṁ mātughātakaṁ. Pāyentī ti tassa pīḷiyamānassa ruhiraṁ gaḷitvā ayakapallaṁ pūreti. Atha naṁ yantato nīharanti, tāvadevassa sarīraṁ pākatikaṁ hoti. Taṁ pathaviyaṁ uttānaṁ nipajjāpetvā vilīnaṁ tambalohaṁ viya pakkuthitaṁ lohitaṁ pāyenti. Ogayha tiṭṭhatī ti taṁ bahūni vassasahassāni ayayantehi pīḷetvā jegucche duggandhe paṭikūle mahante gūthakalalaāvāṭe khipanti, so taṁ rahadaṁ ogayha ogāhitvā tiṭṭhati. Atikāyā ti ekadoṇikanāvappamāṇasarīrā. Ayomukhā ti ayasūcimukhā. Chaviṁ bhetvānā ti chavimādiṁ katvā yāva aṭṭhim-pi bhetvā aṭṭhimiñjam-pi khādanti. Saṁgiddhā ti gadhitā mucchitā. Na kevalañca khādanteva, adhomaggādīhi pana pavisitvā mukhādīhi nikkhamanti, vāmapassādīhi pavisitvā dakkhiṇapassādīhi nikkhamanti, sakalam-pi sarīraṁ chiddāvachiddaṁ karonti, so tattha atidukkhapareto viravanto paccati. So cā ti so mātughātako ca taṁ sataporisaṁ nirayaṁ patto sasīsako nimuggo va hoti, tañca kuṇapaṁ samantā yojanasataṁ pūtikaṁ hutvā vāyati. Mātugho ti mātughātako.

Evaṁ mahāsatto mātughātakānaṁ paccananirayaṁ dassetvā puna gabbhapātakānaṁ paccananirayaṁ dassento gāthamāha. Khuradhāramanukkammā ti khuradhāranirayaṁ atikkamitvā. Tattha kira nirayapālā mahantamahante khure upari dhāre katvā santharanti, tato yāhi gabbhapātanakharabhesajjāni {5.275} pivitvā gabbhā pātitā, tā gabbhapātiniyo itthiyo jalitehi āvudhehi pothentā anubandhanti, tā tikhiṇakhuradhārāsu khaṇḍākhaṇḍikā hutvā punappunaṁ uṭṭhāya taṁ durabhisambhavaṁ khuradhāranirayaṁ akkamantiyo atikkamitvā nirayapālehi anubaddhā duggaṁ duratikkamaṁ visamaṁ vetaraṇiṁ nadiṁ patanti. Tattha kammakāraṇaṁ nimijātake (Ja. 541) āvi bhavissati.

Evaṁ gabbhapātinīnaṁ nirayaṁ dassetvā mahāsatto yattha paradārikā ca aticāriniyo ca patantā paccanti, taṁ kaṇṭakasimbalinirayaṁ dassento: “Ayomayā” ti ādimāha. Tattha ubhato abhilambantī ti vetaraṇiyā ubhosu tīresu tāsaṁ simbalīnaṁ sākhā olambanti. Te accimanto ti te pajjalitasarīrā sattā accimanto hutvā tiṭṭhanti. Yojanan-ti tigāvutaṁ tesaṁ sarīraṁ, tato uṭṭhitajālāya pana saddhiṁ yojanaubbedhā honti. Ete vajantī ti te paradārikā sattā nānāvidhehi āvudhehi koṭṭiyamānā ete simbaliniraye abhiruhanti. Te patantī ti te bahūni vassasahassāni rukkhaviṭapesu laggā jhāyitvā puna nirayapālehi āvudhehi vihatā vivattā hutvā parivattitvā adhosīsakā patanti. Puthū ti bahū. Vinividdhaṅgā ti tesaṁ tato patanakāle heṭṭhā ayapathavito sūlāni uṭṭhahitvā tesaṁ matthakaṁ paṭicchanti, tāni tesaṁ adhomaggena nikkhamanti, te evaṁ sūlesu viddhasarīrā cirarattā sayanti. Dīghan-ti supine pi niddaṁ alabhantā dīgharattaṁ jaggantī ti attho. Ratyā vivasāne ti rattīnaṁ accayena, cirakālātikkamenā ti attho. Pavajjantī ti saṭṭhiyojanikaṁ jalitaṁ lohakumbhiṁ kappena saṇṭhitaṁ jalitatambaloharasapuṇṇaṁ lohakumbhiṁ nirayapālehi khittā paccanti. Dussīlā ti paradārikā.

Evaṁ mahāsatto paradārikaaticārikānaṁ paccanasimbalinirayaṁ dassetvā ito paraṁ sāmikavattasassusasuravattādīni apūrentīnaṁ paccanaṭṭhānaṁ pakāsento: “Yā cā” ti ādimāha. Tattha atimaññatī ti bhisajātake (Ja. 488) vuttaṁ sāmikavattaṁ akarontī atikkamitvā maññati. Jeṭṭhaṁ vā ti sāmikassa jeṭṭhabhātaraṁ. Nanandaran-ti sāmikassa bhaginiṁ. Etesam-pi hi aññatarassa hatthapādapiṭṭhiparikammanhāpanabhojanādibhedaṁ vattaṁ apūrentī tesu hirottappaṁ anupaṭṭhapentī te atimaññati nāma, sā pi niraye nibbatti. Vaṅkenā ti tassā sāmikavattādīnaṁ aparipūrikāya sāmikādayo akkositvā paribhāsitvā niraye nibbattāya lohapathaviyaṁ nipajjāpetvā ayasaṅkunā mukhaṁ vivaritvā balisena jivhaggaṁ nibbahanti, rajjubandhanena sabandhanaṁ kaḍḍhanti. Kiminan-ti kimibharitaṁ. Idaṁ vuttaṁ hoti: mahārāja, so nerayikasatto evaṁ nikkaḍḍhitaṁ attano byāmena byāmamattaṁ jivhaṁ āvudhehi koṭṭitakoṭṭitaṭṭhāne sañjātehi mahādoṇippamāṇehi kimīhi bharitaṁ passati. Viññāpetuṁ na sakkotī ti nirayapāle yācitukāmo pi kiñci vattuṁ na sakkoti. Tāpane ti evaṁ sā tattha bahūni vassasahassāni paccitvā puna tāpanamahāniraye paccati.

Evaṁ mahāsatto sāmikavattasassusasuravattādīni apūrentīnaṁ paccananirayaṁ dassetvā idāni sūkarikādīnaṁ paccananiraye dassento: “Orabbhikā” ti ādimāha {5.276}. Tattha avaṇṇe vaṇṇakārakā ti pesuññakārakā. Khāranadin-ti ete orabbhikādayo etehi satti ādīhi haññamānā vetaraṇiṁ nadiṁ patantī ti attho. Sesāni orabbhikādīnaṁ paccanaṭṭhānāni nimijātake (Ja. 541) āvi bhavissanti. Kuṭakārī ti kūṭavinicchayassa ceva tulākūṭādīnañca kārake sandhāyetaṁ vuttaṁ. Tattha kūṭavinicchayakūṭaṭṭakārakakūṭaagghāpanikānaṁ paccananirayā nimijātake (Ja. 541) āvi bhavissanti. Vantan-ti vamitakaṁ. Durattānan-ti duggatattabhāvānaṁ. Idaṁ vuttaṁ hoti: mahārāja, te durattabhāvā sattā ayakūṭehi matthake bhijjamāne vamanti, tato taṁ vantaṁ jalitaayakapallehi tesu ekaccānaṁ mukhe khipanti, iti te paresaṁ vantaṁ bhuñjanti nāma. Bheraṇḍakā ti siṅgālā. Vipphandamānan-ti adhomukhaṁ nipajjāpitaṁ nikkaḍḍhitajivhaṁ ito cito ca vipphandamānaṁ. Migenā ti okacārakamigena. Pakkhinā ti tathārūpeneva. Gantā te ti gantāro te. Nirayussadan-ti ussadanirayaṁ. Pāḷiyaṁ pana: “Nirayaṁ adho” ti likhitaṁ. Ayaṁ pana nirayo nimijātake (Ja. 541) āvi bhavissatīti.

Iti mahāsatto ettake niraye dassetvā idāni devalokavivaraṇaṁ katvā rañño devaloke dassento āha:

65. Santo ca uddhaṁ gacchanti, suciṇṇenidha kammunā,
Suciṇṇassa phalaṁ passa, saindā devā sabrahmakā.

66. Taṁ taṁ brūmi mahārāja, dhammaṁ raṭṭhapatī cara,
Tathā rāja carāhi dhammaṁ, yathā taṁ suciṇṇaṁ nānutappeyya pacchā ti.

Tattha santo ti kāyādīhi upasantā. Uddhan-ti devalokaṁ. Saindā ti tattha tattha indehi saddhiṁ. Mahāsatto hissa cātumahārājādike deve dassento, “mahārāja, cātumahārājike deve passa, cattāro mahārājāno passa, tāvatiṁse passa, sakkaṁ passā” ti evaṁ sabbe pi saindake sabrahmake ca deve dassento: “Idam-pi suciṇṇassa phalaṁ idam-pi phalan”-ti dassesi. Taṁ taṁ brūmī ti tasmā taṁ bhaṇāmi. Dhamman-ti ito paṭṭhāya pāṇātipātādīni pañca verāni pahāya dānādīni puññāni karohīti. Yathā taṁ suciṇṇaṁ nānutappeyyā ti yathā taṁ dānādipuññakammaṁ suciṇṇaṁ pitughātakammapaccayaṁ vippaṭisāraṁ paṭicchādetuṁ samatthatāya taṁ nānutappeyya, tathā taṁ suciṇṇaṁ cara, bahuṁ puññaṁ karohī ti attho.

So {5.277} mahāsattassa dhammakathaṁ sutvā tato paṭṭhāya assāsaṁ paṭilabhi. Bodhisatto pana kiñci kālaṁ tattha vasitvā attano vasanaṭṭhānaññeva gato.

Satthā imaṁ dhammadesanaṁ āharitvā: “Na, bhikkhave, idāneva, pubbepesa mayā assāsitoyevā” ti vatvā jātakaṁ samodhānesi: “Tadā rājā ajātasattu ahosi, isigaṇo buddhaparisā, saṁkiccapaṇḍito pana aham-eva ahosin”-ti.

Saṁkiccajātakavaṇṇanā dutiyā

Jātakuddānaṁ:

Atha saṭṭhinipātamhi, suṇātha mama bhāsitaṁ,
Jātakasavhayano pavaro, soṇakaarindamasavhayano,
Tathā vuttarathesabhakiccavaroti.

Saṭṭhinipātavaṇṇanā niṭṭhitā