Ja 539: Mahājanakajātakavaṇṇanā

Koyaṁ majjhe samuddasmin-ti idaṁ satthā jetavane viharanto mahābhinikkhamanaṁ ārabbha kathesi. Ekadivasañhi bhikkhū dhammasabhāyaṁ sannisinnā tathāgatassa mahābhinikkhamanaṁ vaṇṇayantā nisīdiṁsu. Satthā āgantvā: “Kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā” ti pucchitvā: “Imāya nāmā” ti vutte: “Na, bhikkhave, idāneva, pubbe pi tathāgato mahābhinikkhamanaṁ nikkhantoyevā” ti vatvā tehi yācito atītaṁ āhari.

Atīte videharaṭṭhe mithilāyaṁ mahājanako nāma rājā rajjaṁ kāresi. Tassa dve puttā ahesuṁ ariṭṭhajanako ca polajanako cāti. Tesu rājā jeṭṭhaputtassa uparajjaṁ adāsi, kaniṭṭhassa senāpatiṭṭhānaṁ adāsi. Aparabhāge mahājanako kālamakāsi. Tassa sarīrakiccaṁ katvā rañño accayena ariṭṭhajanako rājā hutvā itarassa uparajjaṁ adāsi. Tasseko pādamūliko amacco rañño santikaṁ gantvā: “Deva, uparājā tumhe ghātetukāmo” ti āha. Rājā tassa punappunaṁ kathaṁ sutvā kaniṭṭhassa sinehaṁ bhinditvā polajanakaṁ saṅkhalikāhi bandhāpetvā rājanivesanato avidūre ekasmiṁ gehe vasāpetvā ārakkhaṁ ṭhapesi. Kumāro: “Sacāhaṁ bhātu verīmhi, saṅkhalikā pi me hatthapādā mā muccantu, dvāram-pi mā vivarīyatu, sace no verīmhi, saṅkhalikā pi me hatthapādā muccantu, dvāram-pi vivarīyatū” ti saccakiriyamakāsi. Tāvadeva {6.31} saṅkhalikā pi khaṇḍākhaṇḍaṁ chijjiṁsu, dvāram-pi vivaṭaṁ. So nikkhamitvā ekaṁ paccantagāmaṁ gantvā vāsaṁ kappesi.

Paccantagāmavāsino taṁ sañjānitvā upaṭṭhahiṁsu. Rājā pi taṁ gāhāpetuṁ nāsakkhi. So anupubbena paccantajanapadaṁ hatthagataṁ katvā mahāparivāro hutvā: “Ahaṁ pubbe bhātu na verī, idāni pana verīmhī” ti mahājanaparivuto mithilaṁ gantvā bahinagare khandhāvāraṁ katvā vāsaṁ kappesi. Nagaravāsino yodhā: “Kumāro kira āgato” ti sutvā yebhuyyena hatthiassavāhanādīni gahetvā tasseva santikaṁ āgamiṁsu, aññe pi nāgarā āgamiṁsu. So bhātu sāsanaṁ pesesi: “Nāhaṁ pubbe tumhākaṁ verī, idāni pana verīmhi, chattaṁ vā me detha, yuddhaṁ vā” ti. Rājā taṁ sutvā yuddhaṁ kātuṁ icchanto aggamahesiṁ āmantetvā: “Bhadde, yuddhe jayaparājayo nāma na sakkā ñātuṁ, sace mama antarāyo hoti, tvaṁ gabbhaṁ rakkheyyāsī” ti vatvā mahatiyā senāya parivuto nagarā nikkhami.

Atha naṁ yuddhe polajanakassa yodhā jīvitakkhayaṁ pāpesuṁ. Tadā: “Rājā mato” ti sakalanagare ekakolāhalaṁ jātaṁ. Devī pi tassa matabhāvaṁ ñatvā sīghaṁ sīghaṁ suvaṇṇasārādīni gahetvā pacchiyaṁ pakkhipitvā matthake kiliṭṭhapilotikaṁ attharitvā upari taṇḍule okiritvā kiliṭṭhapilotikaṁ nivāsetvā sarīraṁ virūpaṁ katvā pacchiṁ sīse ṭhapetvā divā divasseva nikkhami, na koci naṁ sañjāni. Sā uttaradvārena nikkhamitvā katthaci agatapubbattā maggaṁ ajānantī disaṁ vavatthāpetuṁ asakkontī kevalaṁ: “Kālacampānagaraṁ nāma atthī” ti sutattā: “Kālacampānagaraṁ gamikā nāma atthī” ti pucchamānā ekikā sālāyaṁ nisīdi. Kucchimhi panassā nibbattasatto na yo vā so vā, pūritapāramī mahāsatto nibbatti.

Tassa tejena sakkassa bhavanaṁ kam pi. Sakko āvajjento taṁ kāraṇaṁ ñatvā: “Tassā kucchiyaṁ nibbattasatto mahāpuñño, mayā gantuṁ vaṭṭatī” ti cintetvā paṭicchannayoggaṁ māpetvā tattha mañcaṁ paññāpetvā mahallakapuriso viya yoggaṁ pājento tāya nisinnasālāya dvāre ṭhatvā: “Kālacampānagaraṁ gamikā nāma atthī” ti pucchi. “Ahaṁ, tāta, gamissāmī” ti. “Tena {6.32} hi yoggaṁ āruyha nisīda, ammā” ti. “Tāta, ahaṁ paripuṇṇagabbhā, na sakkā mayā yoggaṁ abhiruhituṁ, pacchato pacchato gamissāmi, imissā pana me pacchiyā okāsaṁ dehī” ti. “Amma, kiṁ vadesi, yoggaṁ pājetuṁ jānanasamattho nāma mayā sadiso natthi. Amma, mā bhāyi, āruyha nisīdā” ti. Sā: “Tāta, sādhū” ti vadati. So tassā ārohanakāle attano ānubhāvena vātapuṇṇabhastacammaṁ viya pathaviṁ unnāmetvā yoggassa pacchimante paharāpesi. Sā abhiruyha sayane nipajjitvāva: “Ayaṁ devatā bhavissatī” ti aññāsi. Sā dibbasayane nipannamattāva niddaṁ okkami.

Atha naṁ sakko tiṁsayojanamatthake ekaṁ nadiṁ patvā pabodhetvā: “Amma, otaritvā nadiyaṁ nhāyitvā ussīsake sāṭakayugaṁ atthi, taṁ nivāsehi, antoyogge puṭabhattaṁ atthi, taṁ bhuñjāhī” ti āha. Sā tathā katvā puna nipajjitvā sāyanhasamaye kālacampānagaraṁ patvā dvāraṭṭālakapākāre disvā: “Tāta, kiṁ nāma nagarametan”-ti pucchi. “Kālacampānagaraṁ, ammā” ti. “Kiṁ vadesi, tāta, nanu amhākaṁ nagarato kālacampānagaraṁ saṭṭhiyojanamatthake hotī” ti? “Evaṁ, amma, ahaṁ pana ujumaggaṁ jānāmī” ti. Atha naṁ dakkhiṇadvārasamīpe otāretvā: “Amma, amhākaṁ gāmo purato atthi, tvaṁ gantvā nagaraṁ pavisāhī” ti vatvā purato gantvā viya sakko antaradhāyitvā sakaṭṭhānam-eva gato.

Devī pi ekikāva sālāyaṁ nisīdi. Tasmiṁ khaṇe eko disāpāmokkho ācariyo kālacampānagaravāsī mantajjhāyako brāhmaṇo pañcahi māṇavakasatehi parivuto nhānatthāya gacchanto dūrato va oloketvā taṁ abhirūpaṁ sobhaggappattaṁ tattha nisinnaṁ disvā tassā kucchiyaṁ mahāsattassānubhāvena saha dassaneneva kaniṭṭhabhaginisinehaṁ uppādetvā māṇavake bahi ṭhapetvā ekako va sālaṁ pavisitvā: “Bhagini, kataragāmavāsikā tvan”-ti pucchi. “Tāta, mithilāyaṁ ariṭṭhajanakarañño aggamahesīmhī” ti. “Amma, idha kasmā āgatāsī” ti? “Tāta, polajanakena rājā mārito, athāhaṁ bhītā ‘gabbhaṁ anurakkhissāmī’ ti āgatā” ti. “Amma, imasmiṁ pana te nagare koci ñātako atthī” ti? “Natthi, tātā” ti. Tena hi mā cintayi, ahaṁ udiccabrāhmaṇo mahāsālo disāpāmokkhaācariyo, ahaṁ taṁ bhaginiṭṭhāne ṭhapetvā paṭijaggissāmi, tvaṁ: “Bhātikā” ti maṁ vatvā pādesu gahetvā paridevā ti. Sā mahāsaddaṁ katvā {6.33} tassa pādesu gahetvā paridevi. Te dve pi aññamaññaṁ parideviṁsu.

Athassa antevāsikā mahāsaddaṁ sutvā khippaṁ upadhāvitvā: “Ācariya, kiṁ te hotī” ti pucchiṁsu. So āha: “kaniṭṭhabhaginī me esā, asukakāle nāma mayā vinā jātā” ti. Atha māṇavā: “Tava bhaginiṁ diṭṭhakālato paṭṭhāya mā cintayittha ācariyā” ti āhaṁsu. So māṇave paṭicchannayoggaṁ āharāpetvā taṁ tattha nisīdāpetvā: “Tātā, vo gantvā brāhmaṇiyā mama kaniṭṭhabhaginibhāvaṁ kathetvā sabbakiccāni kātuṁ vadethā” ti vatvā gehaṁ pesesi. Te gantvā brāhmaṇiyā kathesuṁ. Atha naṁ brāhmaṇī pi uṇhodakena nhāpetvā sayanaṁ paññāpetvā nipajjāpesi. Atha brāhmaṇo pi nhātvā āgato bhojanakāle: “Bhaginiṁ me pakkosathā” ti pakkosāpetvā tāya saddhiṁ ekato bhuñjitvā antonivesane yeva taṁ paṭijaggi.

Sā na cirasseva suvaṇṇavaṇṇaṁ puttaṁ vijāyi, “mahājanakakumāro” tissa ayyakasantakaṁ nāmamakāsi. So vaḍḍhamāno dārakehi saddhiṁ kīḷanto ye taṁ rosenti, te asambhinnakhattiyakule jātattā mahābalavatāya ceva mānathaddhatāya ca daḷhaṁ gahetvā paharati. Tadā te mahāsaddena rodantā: “Kena pahaṭā” ti vutte: “Vidhavāputtenā” ti vadanti. Atha kumāro cintesi: “Ime maṁ ‘vidhavāputto’ ti abhiṇhaṁ vadanti, hotu, mama mātaraṁ pucchissāmī” ti. So ekadivasaṁ mātaraṁ pucchi: “Amma, ko mayhaṁ pitā” ti? Atha naṁ mātā: “Tāta, brāhmaṇo te pitā” ti vañcesi. So punadivase pi dārake paharanto: “Vidhavāputto” ti vutte: “Nanu brāhmaṇo me pitā” ti vatvā: “Brāhmaṇo kiṁ te hotī” ti vutte cintesi: “Ime maṁ, brāhmaṇo te kiṁ hotī’ ti abhiṇhaṁ vadanti, mātā me idaṁ kāraṇaṁ yathābhūtaṁ na kathesi, sā attano manena me na kathessati, hotu, kathāpessāmi nan”-ti. So thaññaṁ pivanto thanaṁ dantehi ḍaṁsitvā: “Amma, me pitaraṁ kathehi, sace na kathessasi, thanaṁ te chindissāmī” ti āha. Sā puttaṁ vañcetuṁ asakkontī: “Tāta, tvaṁ mithilāyaṁ ariṭṭhajanakarañño putto, pitā te polajanakena mārito, ahaṁ taṁ anurakkhantī imaṁ nagaraṁ āgatā, ayaṁ brāhmaṇo maṁ bhaginiṭṭhāne ṭhapetvā paṭijaggatī” ti kathesi. So taṁ sutvā tato paṭṭhāya: “Vidhavāputto” ti vutte pi na kujjhi.

So soḷasavassabbhantare yeva tayo vede ca sabbasippāni ca uggaṇhi {6.34}, soḷasavassikakāle pana uttamarūpadharo ahosi. Atha so: “Pitu santakaṁ rajjaṁ gaṇhissāmī” ti cintetvā mātaraṁ pucchi: “Amma, kiñci dhanaṁ te hatthe atthi, udāhu no, ahaṁ vohāraṁ katvā dhanaṁ uppādetvā pitu santakaṁ rajjaṁ gaṇhissāmī” ti. Atha naṁ mātā āha: “tāta, nāhaṁ tucchahatthā āgatā, tayo me hatthe dhanasārā atthi, muttasāro, maṇisāro, vajirasāroti, tesu ekeko rajjaggahaṇappamāṇo, taṁ gahetvā rajjaṁ gaṇha, mā vohāraṁ karī” ti. “Amma, idam-pi dhanaṁ mayham-eva upaḍḍhaṁ katvā dehi, taṁ pana gahetvā suvaṇṇabhūmiṁ gantvā bahuṁ dhanaṁ āharitvā rajjaṁ gaṇhissāmī” ti. So upaḍḍhaṁ āharāpetvā bhaṇḍikaṁ katvā suvaṇṇabhūmiṁ gamikehi vāṇijehi saddhiṁ nāvāya bhaṇḍaṁ āropetvā puna nivattitvā mātaraṁ vanditvā: “Amma, ahaṁ suvaṇṇabhūmiṁ gamissāmī” ti āha. Atha naṁ mātā āha: “tāta, samuddo nāma appasiddhiko bahuantarāyo, mā gaccha, rajjaggahaṇāya te dhanaṁ bahū” ti. So: “Gacchissām-eva ammā” ti mātaraṁ vanditvā gehā nikkhamma nāvaṁ abhiruhi.

Taṁ divasam-eva polajanakassa sarīre rogo uppajji, anuṭṭhānaseyyaṁ sayi. Tadā satta jaṅghasatāni nāvaṁ abhiruhiṁsu. Nāvā sattadivasehi satta yojanasatāni gatā. Sā aticaṇḍavegena gantvā attānaṁ vahituṁ nāsakkhi, phalakāni bhinnāni, tato tato udakaṁ uggataṁ, nāvā samuddamajjhe nimuggā. Mahājanā rodanti paridevanti, nānādevatāyo namassanti. Mahāsatto pana neva rodati na paridevati, na devatāyo namassati, nāvāya pana nimujjanabhāvaṁ ñatvā sappinā sakkharaṁ omadditvā kucchipūraṁ khāditvā dve maṭṭhakasāṭake telena temetvā daḷhaṁ nivāsetvā kūpakaṁ nissāya ṭhito nāvāya nimujjanasamaye kūpakaṁ abhiruhi. Mahājanā macchakacchapabhakkhā jātā, samantā udakaṁ aḍḍhūsabhamattaṁ lohitaṁ ahosi. Mahāsatto kūpakamatthake ṭhitova: “Imāya nāma disāya mithilanagaran”-ti disaṁ vavatthapetvā kūpakamatthakā uppatitvā macchakacchape atikkamma mahābalavatāya usabhamatthake pati. Taṁ divasam-eva polajanako kālamakāsi. Tato paṭṭhāya mahāsatto maṇivaṇṇāsu ūmīsu parivattanto suvaṇṇakkhandho viya samuddaṁ {6.35} tarati. So yathā ekadivasaṁ, evaṁ sattāhaṁ tarati, “idāni puṇṇamīdivaso” ti velaṁ pana oloketvā loṇodakena mukhaṁ vikkhāletvā uposathiko hoti.

Tadā ca: “Ye mātupaṭṭhānādiguṇayuttā samudde marituṁ ananucchavikā sattā, te uddhārehī” ti catūhi lokapālehi maṇimekhalā nāma devadhītā samuddarakkhikā ṭhapitā hoti. Sā satta divasāni samuddaṁ na olokesi, dibbasampattiṁ anubhavantiyā kirassā sati pamuṭṭhā. “Devasamāgamaṁ gatā” ti pi vadanti. Atha sā: “Ajja me sattamo divaso samuddaṁ anolokentiyā, kā nu kho pavattī” ti olokentī mahāsattaṁ disvā: “Sace mahājanakakumāro samudde nassissa, devasamāgamapavesanaṁ na labhissan”-ti cintetvā mahāsattassa avidūre alaṅkatena sarīrena ākāse ṭhatvā mahāsattaṁ vīmaṁsamānā paṭhamaṁ gāthamāha.

1. Koyaṁ majjhe samuddasmiṁ, apassaṁ tīramāyuhe,
Kaṁ tvaṁ atthavasaṁ ñatvā, evaṁ vāyamase bhusan-ti.

Tattha apassaṁ tīramāyuhe ti tīraṁ apassanto va āyūhati vīriyaṁ karoti.

Atha mahāsatto tassā vacanaṁ sutvā: “Ajja me sattamo divaso samuddaṁ tarantassa, na me dutiyo satto diṭṭhapubbo, ko nu maṁ vadatī” ti ākāsaṁ olokento taṁ disvā dutiyaṁ gāthamāha.

2. Nisamma vattaṁ lokassa, vāyāmassa ca devate,
Tasmā majjhe samuddasmiṁ, apassaṁ tīramāyuhe ti.

Tattha nisamma vattaṁ lokassā ti ahaṁ lokassa vattakiriyaṁ disvā upadhāretvā viharāmī ti attho. Vāyāmassa cā ti vāyāmassa ca ānisaṁsaṁ nisāmetvā viharāmīti dīpeti. Tasmā ti yasmā nisamma viharāmi, “purisakāro nāma na nassati, sukhe patiṭṭhāpetī” ti jānāmi, tasmā tīraṁ apassanto pi āyūhāmi vīriyaṁ karomi, na ukkaṇṭhāmīti.

Sā tassa dhammakathaṁ sutvā uttari sotukāmā hutvā puna gāthamāha.

3. Gambhīre appameyyasmiṁ, tīraṁ yassa na dissati,
Mogho te purisavāyāmo, appatvāva marissasī ti.

Tattha appatvā ti tīraṁ appatvā yeva.

Atha naṁ mahāsatto: “Devate, kiṁ nāmetaṁ kathesi, vāyāmaṁ katvā maranto pi garahato muccissāmī” ti vatvā gāthamāha.

4. Anaṇo {6.36} ñātinaṁ hoti, devānaṁ pitunañca so,
Karaṁ purisakiccāni, na ca pacchānutappatī ti.

Tattha anaṇo ti vāyāmaṁ karonto ñātīnañceva devatānañca brahmānañca antare anaṇo hoti agarahito anindito. Karaṁ purisakiccānī ti yathā so puggalo purisehi kattabbāni kammāni karaṁ pacchākāle na ca anutappati, yathā nānusocati, evāham-pi vīriyaṁ karonto pacchākāle nānutappāmi nānusocāmī ti attho.

Atha naṁ devadhītā gāthamāha.

5. Apāraneyyaṁ yaṁ kammaṁ, aphalaṁ kilamathuddayaṁ,
Tattha ko vāyāmenattho, maccu yassābhinippatan-ti.

Tattha apāraneyyan-ti vāyāmena matthakaṁ apāpetabbaṁ. Maccu yassābhinippatan-ti yassa aṭṭhāne vāyāmakaraṇassa maraṇam-eva nipphannaṁ, tattha ko vāyāmenatthoti.

Evaṁ devadhītāya vutte taṁ appaṭibhānaṁ karonto mahāsatto uttari gāthā āha:

6. Apāraneyyamaccantaṁ, yo viditvāna devate,
Na rakkhe attano pāṇaṁ, jaññā so yadi hāpaye.

7. Adhippāyaphalaṁ eke, asmiṁ lokasmi devate,
Payojayanti kammāni, tāni ijjhanti vā na vā.

8. Sandiṭṭhikaṁ kammaphalaṁ, nanu passasi devate,
Sannā aññe tarāmahaṁ, tañca passāmi santike.

9. So ahaṁ vāyamissāmi, yathāsatti yathābalaṁ,
Gacchaṁ pāraṁ samuddassa, kassaṁ purisakāriyan-ti.

Tattha accantan-ti yo: “Idaṁ kammaṁ vīriyaṁ katvā nipphādetuṁ na sakkā, accantam-eva apāraneyyan”-ti viditvā caṇḍahatthi-ādayo apariharanto attano pāṇaṁ na rakkhati. Jaññā so yadi hāpaye ti so yadi tādisesu ṭhānesu vīriyaṁ hāpeyya, jāneyya tassa kusītabhāvassa phalaṁ. Tvaṁ yaṁ vā taṁ vā niratthakaṁ vadasīti dīpeti. Pāḷiyaṁ pana: “Jaññā so yadi hāpayan”-ti likhitaṁ, taṁ aṭṭhakathāsu natthi. Adhippāyaphalan-ti attano adhippāyaphalaṁ sampassamānā ekacce purisā kasivaṇijjādīni kammāni payojayanti, tāni ijjhanti vā na vā ijjhanti. “Ettha gamissāmi, idaṁ uggahessāmī” ti pana kāyikacetasikavīriyaṁ karontassa taṁ ijjhateva, tasmā taṁ kātuṁ vaṭṭatiyevā ti dasseti. Sannā aññe tarāmahan-ti aññe janā mahāsamudde sannā nimuggā vīriyaṁ akarontā macchakacchapabhakkhā jātā, ahaṁ pana ekako va tarāmi. Tañca passāmi santike ti idaṁ me vīriyaphalaṁ passa, mayā iminā attabhāvena devatā nāma {6.37} na diṭṭhapubbā, sohaṁ tañca iminā dibbarūpena mama santike ṭhitaṁ passāmi. Yathāsatti yathābalan-ti attano sattiyā ca balassa ca anurūpaṁ. Kassan-ti karissāmi.

Tato devatā tassa taṁ daḷhavacanaṁ sutvā thutiṁ karontī gāthamāha.

10. Yo tvaṁ evaṁ gate oghe, appameyye mahaṇṇave,
Dhammavāyāmasampanno, kammunā nāvasīdasi,
So tvaṁ tattheva gacchāhi, yattha te nirato mano ti.

Tattha evaṁ gate ti evarūpe gambhīre vitthate mahāsamudde. Dhammavāyāmasampanno ti dhammavāyāmena samannāgato. Kammunā ti attano purisakārakammena. Nāvasīdasī ti na avasīdasi. Yattha te ti yasmiṁ ṭhāne tava mano nirato, tattheva gacchāhīti.

Sā evañca pana vatvā: “Paṇḍita mahāparakkama, kuhiṁ taṁ nemī” ti pucchi. “Mithilanagaran”-ti vutte sā mahāsattaṁ pupphakalāpaṁ viya ukkhipitvā ubhohi hatthehi pariggayha ure nipajjāpetvā piyaputtaṁ ādāya gacchantī viya ākāse pakkhandi. Mahāsatto sattāhaṁ loṇodakena upakkasarīro hutvā dibbaphassena phuṭṭho niddaṁ okkami. Atha naṁ sā mithilaṁ netvā ambavanuyyāne maṅgalasilāpaṭṭe dakkhiṇapassena nipajjāpetvā uyyānadevatāhi tassa ārakkhaṁ gāhāpetvā sakaṭṭhānam-eva gatā.

Tadā polajanakassa putto natthi. Ekā panassa dhītā ahosi, sā sīvalidevī nāma paṇḍitā byattā. Amaccā tamenaṁ maraṇamañce nipannaṁ pucchiṁsu: “Mahārāja, tumhesu divaṅgatesu rajjaṁ kassa dassāmā” ti? Atha ne rājā: “Tātā, mama dhītaraṁ sīvalideviṁ ārādhetuṁ samatthassa rajjaṁ detha, yo vā pana caturassapallaṅkassa ussīsakaṁ jānāti, yo vā pana sahassathāmadhanuṁ āropetuṁ sakkoti, yo vā pana soḷasa mahānidhī nīharituṁ sakkoti, tassa rajjaṁ dethā” ti āha. Amaccā: “Deva, tesaṁ no nidhīnaṁ uddānaṁ kathethā” ti āhaṁsu. Atha rājā:

Sūriyuggamane nidhi, atho okkamane nidhi,
Anto nidhi bahi nidhi, na anto na bahi nidhi.

Ārohane {6.38} mahānidhi, atho orohane nidhi,
Catūsu mahāsālesu, samantā yojane nidhi.

Dantaggesu mahānidhi, vālaggesu ca kepuke,
Rukkhaggesu mahānidhi, soḷasete mahānidhī.
Sahassathāmo pallaṅko, sīvali-ārādhanena cā ti.

Mahānidhīhi saddhiṁ itaresam-pi uddānaṁ kathesi. Rājā imaṁ kathaṁ vatvā kālamakāsi.

Amaccā rañño accayena tassa matakiccaṁ katvā sattame divase sannipatitvā mantayiṁsu: “Ambho raññā ‘attano dhītaraṁ ārādhetuṁ samatthassa rajjaṁ dātabban’-ti vuttaṁ, ko taṁ ārādhetuṁ sakkhissatī” ti. Te: “Senāpati vallabho” ti vatvā tassa sāsanaṁ pesesuṁ. So sāsanaṁ sutvā: “Sādhū” ti sampaṭicchitvā rajjatthāya rājadvāraṁ gantvā attano āgatabhāvaṁ rājadhītāya ārocāpesi. Sā tassa āgatabhāvaṁ ñatvā: “Atthi nu khvassa setacchattasiriṁ dhāretuṁ dhitī” ti tassa vīmaṁsanatthāya: “Khippaṁ āgacchatū” ti āha. So tassā sāsanaṁ sutvā taṁ ārādhetukāmo sopānapādamūlato paṭṭhāya javenāgantvā tassā santike aṭṭhāsi. Atha naṁ sā vīmaṁsamānā: “Mahātale javena dhāvā” ti āha. So: “Rājadhītaraṁ tosessāmī” ti vegena pakkhandi. Atha naṁ: “Puna ehī” ti āha. So puna vegena āgato. Sā tassa dhitiyā virahitabhāvaṁ ñatvā: “Ehi samma, pāde me sambāhā” ti āha. So tassā ārādhanatthaṁ nisīditvā pāde sambāhi. Atha naṁ sā ure pādena paharitvā uttānakaṁ pātetvā: “Imaṁ andhabālapurisaṁ dhitivirahitaṁ pothetvā gīvāyaṁ gahetvā nīharathā” ti dāsīnaṁ saññaṁ adāsi. Tā tathā kariṁsu. So tehi: “Kiṁ senāpatī” ti puṭṭho: “Mā kathetha, sā neva manussitthī, yakkhinī” ti āha. Tato bhaṇḍāgāriko gato, tam-pi tatheva lajjāpesi. Tathā seṭṭhiṁ, chattaggāhaṁ, asiggāhanti sabbe pi te lajjāpesi yeva.

Atha amaccā sannipatitvā: “Rājadhītaraṁ ārādhetuṁ samattho nāma natthi, sahassathāmadhanuṁ āropetuṁ samatthassa rajjaṁ dethā” ti āha, tam-pi koci āropetuṁ nāsakkhi. Tato: “Caturassapallaṅkassa ussīsakaṁ jānantassa rajjaṁ dethā” ti āha, tam-pi koci na jānāti. Tato soḷasa mahānidhī nīharituṁ samatthassa rajjaṁ dethā” ti āha, te pi koci nīharituṁ {6.39} nāsakkhi. Tato: “Ambho arājikaṁ nāma raṭṭhaṁ pāletuṁ na sakkā, kiṁ nu kho kātabban”-ti mantayiṁsu. Atha ne purohito āha: “bho tumhe mā cintayittha, phussarathaṁ nāma vissajjetuṁ vaṭṭati, phussarathena hi laddharājā sakalajambudīpe rajjaṁ kāretuṁ samattho hotī” ti. Te: “Sādhū” ti sampaṭicchitvā nagaraṁ alaṅkārāpetvā maṅgalarathe cattāro kumudavaṇṇe asse yojetvā uttamapaccattharaṇaṁ attharitvā pañca rājakakudhabhaṇḍāni āropetvā caturaṅginiyā senāya parivāresuṁ. “Sasāmikassa rathassa purato tūriyāni vajjanti, asāmikassa pacchato vajjanti, tasmā sabbatūriyāni pacchato vādethā” ti vatvā suvaṇṇabhiṅkārena rathadhurañca patodañca abhisiñcitvā: “Yassa rajjaṁ kāretuṁ puññaṁ atthi, tassa santikaṁ gacchatū” ti rathaṁ vissajjesuṁ. Atha ratho rājagehaṁ padakkhiṇaṁ katvā vegena mahāvīthiṁ abhiruhi.

Senāpati ādayo: “Phussaratho mama santikaṁ āgacchatū” ti cintayiṁsu. So sabbesaṁ gehāni atikkamitvā nagaraṁ padakkhiṇaṁ katvā pācīnadvārena nikkhamitvā uyyānābhimukho pāyāsi. Atha naṁ vegena gacchantaṁ disvā: “Nivattethā” ti āhaṁsu. Purohito: “Mā nivattayittha, icchanto yojanasatam-pi gacchatu, mā nivārethā” ti āha. Ratho uyyānaṁ pavisitvā maṅgalasilāpaṭṭaṁ padakkhiṇaṁ katvā ārohanasajjo hutvā aṭṭhāsi. Purohito mahāsattaṁ nipannakaṁ disvā amacce āmantetvā: “Ambho eko silāpaṭṭe nipannako puriso dissati, setacchattānucchavikā panassa dhiti atthīti vā natthīti vā na jānāma, sace esa puññavā bhavissati, amhe na olokessati, kāḷakaṇṇisatto sace bhavissati, bhītatasito uṭṭhāya kampamāno olokessati, tasmā khippaṁ sabbatūriyāni paggaṇhathā” ti āha. Tāvadeva anekasatāni tūriyāni paggaṇhiṁsu. Tadā tūriyasaddo sāgaraghoso viya ahosi.

Mahāsatto tena saddena pabujjhitvā sīsaṁ vivaritvā olokento mahājanaṁ disvā: “Setacchattena me āgatena bhavitabban”-ti cintetvā puna sīsaṁ pārupitvā parivattitvā vāmapassena nipajji. Purohito tassa pāde vivaritvā lakkhaṇāni olokento: “Tiṭṭhatu ayaṁ eko dīpo, catunnam-pi mahādīpānaṁ rajjaṁ kāretuṁ samattho hotī” ti puna tūriyāni paggaṇhāpesi. Atha mahāsatto {6.40} mukhaṁ vivaritvā parivattitvā dakkhiṇapassena nipajjitvā mahājanaṁ olokesi. Tadā purohito parisaṁ ussāretvā añjaliṁ paggayha avakujjo hutvā: “Uṭṭhehi, deva, rajjaṁ te pāpuṇātī” ti āha. Atha naṁ mahāsatto: “Rājā vo kuhīn”-ti pucchitvā: “Kālakato devā” ti vutte: “Tassa putto vā bhātā vā natthī” ti pucchitvā: “Natthi devā” ti vutte: “Tena hi sādhu rajjaṁ kāressāmī” ti vatvā uṭṭhāya silāpaṭṭe pallaṅkena nisīdi. Atha naṁ tattheva abhisiñciṁsu. So mahājanako nāma rājā ahosi. So rathavaraṁ abhiruyha mahantena sirivibhavena nagaraṁ pavisitvā rājanivesanaṁ abhiruhanto: “Senāpati ādīnaṁ tāneva ṭhānāni hontū” ti vicāretvā mahātalaṁ abhiruhi.

Rājadhītā pana purimasaññāya eva tassa vīmaṁsanatthaṁ ekaṁ purisaṁ āṇāpesi: “Tāta, tvaṁ gaccha, rājānaṁ upasaṅkamitvā evaṁ vadehi ‘deva, sīvalidevī tumhe pakkosati, khippaṁ kirāgacchatū” ti. So gantvā tathā ārocesi. Rājā paṇḍito tassa vacanaṁ sutvā pi assuṇanto viya: “Aho sobhano vatāyaṁ pāsādo” ti pāsādam-eva vaṇṇeti. So taṁ sāvetuṁ asakkonto gantvā rājadhītāya taṁ pavattiṁ ārocesi: “Ayye, rājā tumhākaṁ vacanaṁ na suṇāti, pāsādam-eva vaṇṇeti, tumhākaṁ vacanaṁ tiṇaṁ viya na gaṇetī” ti. Sā tassa vacanaṁ sutvā: “So mahajjhāsayo puriso bhavissatī” ti cintetvā dutiyam-pi tatiyam-pi pesesi. Rājā pi attano ruciyā pakatigamanena sīho viya vijambhamāno pāsādaṁ abhiruhi. Tasmiṁ upasaṅkamante rājadhītā tassa tejena sakabhāvena saṇṭhātuṁ asakkontī āgantvā hatthālambakaṁ adāsi.

So tassā hatthaṁ olambitvā mahātalaṁ abhiruhitvā samussitasetacchatte rājapallaṅke nisīditvā amacce āmantetvā: “Ambho, atthi pana vo raññā kālaṁ karontena koci ovādo dinno” ti pucchitvā: “Āma, devā” ti vutte: “Tena hi vadethā” ti āha. Deva: “Sīvalideviṁ ārādhetuṁ samatthassa rajjaṁ dethā” ti tena vuttanti. Sīvalideviyā āgantvā hatthālambako dinno, ayaṁ tāva ārādhitā nāma, aññaṁ vadethāti. Deva: “Caturassapallaṅkassa ussīsakaṁ jānituṁ samatthassa rajjaṁ dethā” ti tena vuttanti. Rājā: “Idaṁ dujjānaṁ, upāyena sakkā jānitun”-ti cintetvā sīsato suvaṇṇasūciṁ nīharitvā sīvalideviyā hatthe ṭhapesi: “Imaṁ ṭhapehī” ti {6.41}. Sā taṁ gahetvā pallaṅkassa ussīsake ṭhapesi. “Khaggaṁ adāsī” ti pi vadanti yeva. So tāya saññāya: “Idaṁ ussīsakan”-ti ñatvā tesaṁ kathaṁ assuṇanto viya: “Kiṁ kathethā” ti vatvā puna tehi tathā vutte: “Idaṁ jānituṁ na garu, etaṁ ussīsakan”-ti vatvā: “Aññaṁ vadethā” ti āha. Deva, “sahassathāmadhanuṁ āropetuṁ samatthassa rajjaṁ dethā” ti tena vuttanti. “Tena hi āharatha nan”-ti āharāpetvā so dhanuṁ pallaṅke yathānisinno va itthīnaṁ kappāsaphoṭanadhanuṁ viya āropetvā: “Aññaṁ vadethā” ti āha. “Deva, soḷasa mahānidhī nīharituṁ samatthassa rajjaṁ dethā” ti tena vuttanti. “Tesaṁ kiñci uddānaṁ atthī” ti pucchitvā: “Āma, devā” ti vutte: “Tena hi naṁ kathethā” ti āha. Te: “Sūriyuggamane nidhī” ti uddānaṁ kathayiṁsu. Tassa taṁ suṇantasseva gaganatale puṇṇacando viya so attho pākaṭo ahosi.

Atha ne rājā āha: “ajja, bhaṇe, velā natthi, sve nidhī gaṇhissāmī” ti. So punadivase amacce sannipātetvā pucchi: “Tumhākaṁ rājā paccekabuddhe bhojesī” ti? “Āma, devā” ti. So cintesi: “Sūriyoti nāyaṁ sūriyo, sūriyasadisattā pana paccekabuddhā sūriyā nāma, tesaṁ paccuggamanaṭṭhāne nidhinā bhavitabban”-ti. Tato rājā: “Tesu paccekabuddhesu āgacchantesu paccuggamanaṁ karonto kataraṁ ṭhānaṁ gacchatī” ti pucchitvā: “Asukaṭṭhānaṁ nāma devā” ti vutte: “Taṁ ṭhānaṁ khaṇitvā nidhiṁ nīharathā” ti nidhiṁ nīharāpesi. “Gamanakāle anugacchanto kattha ṭhatvā uyyojesī” ti pucchitvā: “Asukaṭṭhāne nāmā” ti vutte: “Tato pi nidhiṁ nīharathā” ti nidhiṁ nīharāpesi. Atha mahājanā ukkuṭṭhisahassāni pavattentā: “Sūriyuggamane nidhī” ti vuttattā sūriyuggamanadisāyaṁ khaṇantā vicariṁsu. Atho: “Okkamane nidhī” ti vuttattā sūriyatthaṅgamanadisāyaṁ khaṇantā vicariṁsu. “Idaṁ pana dhanaṁ idheva hoti, aho acchariyan”-ti pītisomanassaṁ pavattayiṁsu. Antonidhī ti rājagehe mahādvārassa antoummārā nidhiṁ nīharāpesi. Bahi nidhī ti bahiummārā nidhiṁ nīharāpesi. Na anto na bahi nidhī ti heṭṭhāummārato nidhiṁ nīharāpesi {6.42}. Ārohane nidhī ti maṅgalahatthiṁ ārohanakāle suvaṇṇanisseṇiyā attharaṇaṭṭhānato nidhiṁ nīharāpesi. Atho orohane nidhī ti hatthikkhandhato orohanaṭṭhānato nidhiṁ nīharāpesi. Catūsu mahāsālesū ti bhūmiyaṁ kataupaṭṭhānaṭṭhāne sirisayanassa cattāro mañcapādā sālamayā, tesaṁ heṭṭhā catasso nidhikumbhiyo nīharāpesi. Samantāyojane nidhī ti yojanaṁ nāma rathayugapamāṇaṁ, sirisayanassa samantā rathayugappamāṇato nidhiṁ nīharāpesi. Dantaggesu mahānidhī ti maṅgalahatthiṭṭhāne tassa dvinnaṁ dantānaṁ abhimukhaṭṭhānato nidhiṁ nīharāpesi. Vālaggesū ti maṅgalahatthiṭṭhāne tassa vāladhisammukhaṭṭhānato nidhiṁ nīharāpesi. Kepuke ti kepukaṁ vuccati udakaṁ, maṅgalapokkharaṇito udakaṁ nīharāpetvā nidhiṁ dassesi. Rukkhaggesu mahānidhī ti uyyāne mahāsālarukkhamūle ṭhitamajjhanhikasamaye parimaṇḍalāya rukkhacchāyāya anto nidhiṁ nīharāpesi. Evaṁ soḷasa mahānidhayo nīharāpetvā: “Aññaṁ kiñci atthī” ti pucchi. “Natthi devā” ti vadiṁsu. Mahājano haṭṭhatuṭṭho ahosi.

Atha rājā: “Idaṁ dhanaṁ dānamukhe vikirissāmī” ti nagaramajjhe ceva catūsu nagaradvāresu cāti pañcasu ṭhānesu pañca dānasālāyo kārāpetvā mahādānaṁ paṭṭhapesi, kālacampānagarato attano mātarañca brāhmaṇañca pakkosāpetvā mahantaṁ sakkāraṁ akāsi. Tassa taruṇarajje yeva sakalaṁ videharaṭṭhaṁ: “Ariṭṭhajanakarañño kira putto mahājanako nāma rājā rajjaṁ kāreti, so kira paṇḍito upāyakusalo, passissāma nan”-ti dassanatthāya saṅkhubhitaṁ ahosi. Tato tato bahuṁ paṇṇākāraṁ gahetvā āgamiṁsu, nāgarā pi mahāchaṇaṁ sajjayiṁsu. Rājanivesane attharaṇādīni santharitvā gandhadāmamālādāmādīni osāretvā vippakiṇṇalājākusumavāsadhūmagandhākāraṁ kāretvā nānappakāraṁ pānabhojanaṁ upaṭṭhāpesuṁ. Rañño paṇṇākāratthāya rajatasuvaṇṇabhājanādīsu anekappakārāni khādanīyabhojanīyamadhuphāṇitaphalādīni gahetvā {6.43} tattha tattha parivāretvā aṭṭhaṁsu. Ekato amaccamaṇḍalaṁ nisīdi, ekato brāhmaṇagaṇo, ekato seṭṭhi-ādayo nisīdiṁsu, ekato uttamarūpadharā nāṭakitthiyo nisīdiṁsu, brāhmaṇā pi sotthikārena mukhamaṅgalikāni kathenti, naccagītādīsu kusalā naccagītādīni pavattayiṁsu, anekasatāni tūriyāni pavajjiṁsū. Tadā rājanivesanaṁ yugandharavātavegena pahaṭā sāgarakucchi viya ekaninnādaṁ ahosi. Olokitolokitaṭṭhānaṁ kampati.

Atha mahāsatto setacchattassa heṭṭhā rājāsane nisinno va sakkasirisadisaṁ mahantaṁ sirivilāsaṁ oloketvā attano mahāsamudde katavāyāmaṁ anussari. Tassa: “Vīriyaṁ nāma kattabbayuttakaṁ, sacāhaṁ mahāsamudde vīriyaṁ nākarissaṁ, na imaṁ sampattiṁ alabhissan”-ti taṁ vāyāmaṁ anussarantassa pīti uppajji. So pītivegena udānaṁ udānento āha:

11. Āsīsetheva puriso, na nibbindeyya paṇḍito,
Passāmi vohaṁ attānaṁ, yathā icchiṁ tathā ahu.

12. Āsīsetheva puriso, na nibbindeyya paṇḍito,
Passāmi vohaṁ attānaṁ, udakā thalamubbhataṁ.

13. Vāyametheva puriso, na nibbindeyya paṇḍito,
Passāmi vohaṁ attānaṁ, yathā icchiṁ tathā ahu.

14. Vāyametheva puriso, na nibbindeyya paṇḍito,
Passāmi vohaṁ attānaṁ, udakā thalamubbhataṁ.

15. Dukkhūpanīto pi naro sapañño, āsaṁ na chindeyya sukhāgamāya,
Bahū hi phassā ahitā hitā ca, avitakkitā maccumupabbajanti.

16. Acintitam-pi bhavati, cintitam-pi vinassati,
Na hi cintāmayā bhogā, itthiyā purisassa vā ti.

Tattha āsīsethevā ti āsāchedakammaṁ akatvā attano kammaṁ āsaṁ karotheva. Na nibbindeyyā ti vīriyaṁ karonto na nibbindeyya na alaseyya. Yathā icchin-ti yathā rājabhāvaṁ icchiṁ, tatheva rājā jātomhi. Ubbhatan-ti nīhaṭaṁ. Dukkhūpanīto ti kāyikacetasikadukkhena phuṭṭhopī ti attho. Ahitā hitā cā ti dukkhaphassā ahitā, sukhaphassā hitā. Avitakkitā ti avitakkitāro acintitāro. Idaṁ vuttaṁ hoti: tesu phassesu ahitaphassena phuṭṭhā sattā: “Hitaphasso pi atthīti vīriyaṁ karontā taṁ {6.44} pāpuṇantī” ti acintetvā vīriyaṁ na karonti, te imassa atthassa avitakkitāro hitaphassaṁ alabhitvāva maccumupabbajan-ti maraṇaṁ pāpuṇanti, tasmā vīriyaṁ kattabbamevā ti.

Acintitampī ti imesaṁ sattānaṁ acintitam-pi hoti, cintitam-pi vinassati. Mayā pi hi: “Ayujjhitvāva rajjaṁ labhissāmī” ti idaṁ acintitaṁ, “suvaṇṇabhūmito dhanaṁ āharitvā yujjhitvā pitu santakaṁ rajjaṁ gaṇhissāmī” ti pana cintitaṁ, idāni me cintitaṁ naṭṭhaṁ, acintitaṁ jātaṁ. Na hi cintāmayā bhogā ti imesaṁ sattānañhi bhogā cintāya anipphajjanato cintāmayā nāma na honti, tasmā vīriyam-eva kattabbaṁ. Vīriyavato hi acintitam-pi hotīti.

So tato paṭṭhāya dasa rājadhamme akopetvā dhammena samena rajjaṁ kāresi, paccekabuddhe ca upaṭṭhāsi. Aparabhāge sīvalidevī dhaññapuññalakkhaṇasampannaṁ puttaṁ vijāyi, “dīghāvukumāro” tissa nāmaṁ kariṁsu. Tassa vayappattassa rājā uparajjaṁ datvā sattavassasahassāni rajjaṁ kāresi. So ekadivasaṁ uyyānapālena phalāphalesu ceva nānāpupphesu ca ābhatesu tāni disvā tuṭṭho hutvā tassa sammānaṁ kāretvā: “Samma uyyānapāla, ahaṁ uyyānaṁ passissāmi, tvaṁ alaṅkarohi nan”-ti āha. So: “Sādhu, devā” ti sampaṭicchitvā tathā katvā rañño paṭivedesi. So hatthikkhandhavaragato mahantena parivārena nagarā nikkhamitvā uyyānadvāraṁ pāpuṇi. Tatra ca dve ambā atthi nīlobhāsā. Eko aphalo, eko phaladharo. So pana atimadhuro, raññā aggaphalassa aparibhuttattā tato koci phalaṁ gahetuṁ na ussahati. Rājā hatthikkhandhavaragato va tato ekaṁ phalaṁ gahetvā paribhuñji, tassa taṁ jivhagge ṭhapitamattam-eva dibbojaṁ viya upaṭṭhāsi. So: “Nivattanakāle bahū khādissāmī” ti cintesi. “Raññā aggaphalaṁ paribhuttan”-ti ñatvā uparājānaṁ ādiṁ katvā antamaso hatthimeṇḍaassameṇḍādayo pi phalaṁ gahetvā paribhuñjiṁsu. Aññe phalaṁ alabhantā daṇḍehi sākhaṁ bhinditvā nipaṇṇamakaṁsu. Rukkho obhaggavibhaggo aṭṭhāsi, itaro pana maṇipabbato viya vilāsamāno ṭhito.

Rājā uyyānā nikkhanto taṁ disvā: “Idaṁ kin”-ti amacce pucchati. “Devena aggaphalaṁ paribhuttanti mahājanena vilumpito devā” ti āhaṁsu. “Kiṁ nu kho bhaṇe, imassa pana neva pattaṁ, na vaṇṇo khīṇo” ti? “Nipphalatāya na khīṇo, devā” ti. Taṁ sutvā rājā saṁvegaṁ paṭilabhitvā: “Ayaṁ rukkho nipphalatāya {6.45} nīlobhāso ṭhito, ayaṁ pana saphalatāya obhaggavibhaggo ṭhito. Idam-pi rajjaṁ saphalarukkhasadisaṁ, pabbajjā pana nipphalarukkhasadisā. Sakiñcanasseva bhayaṁ, nākiñcanassa. Tasmā ahaṁ phalarukkho viya ahutvā nipphalarukkhasadiso bhavissāmi, imaṁ sampattiṁ cajitvā nikkhamma pabbajissāmī” ti daḷhaṁ samādānaṁ katvā manaṁ adhiṭṭhahitvā nagaraṁ pavisitvā pāsādadvāre ṭhito va senāpatiṁ pakkosāpetvā: “Mahāsenāpati, ajja me paṭṭhāya bhattahārakañceva mukhodakadantakaṭṭhadāyakañca ekaṁ upaṭṭhākaṁ ṭhapetvā aññe maṁ daṭṭhuṁ mā labhantu, porāṇakavinicchayāmacce gahetvā rajjaṁ anusāsatha, ahaṁ ito paṭṭhāya uparipāsādatale samaṇadhammaṁ karissāmī” ti vatvā pāsādamāruyha ekako va samaṇadhammaṁ akāsi. Evaṁ gate kāle mahājano rājaṅgaṇe sannipatitvā mahāsattaṁ adisvā: “Na no rājā porāṇako viya hotī” ti vatvā gāthādvayamāha:

17. Aporāṇaṁ vata bho rājā, sabbabhummo disampati,
Najja nacce nisāmeti, na gīte kurute mano.

18. Na mige na pi uyyāne, na pi haṁse udikkhati,
Mūgo va tuṇhimāsīno, na atthamanusāsatī ti.

Tattha mige ti sabbasaṅgāhikavacanaṁ, pubbe hatthī yujjhāpeti, meṇḍe yujjhāpeti, ajja te pi na oloketī ti attho. Uyyāne ti uyyānakīḷam-pi nānubhoti. Haṁse ti pañcapadumasañchannāsu uyyānapokkharaṇīsu haṁsagaṇaṁ na oloketi. Mūgovā ti bhattahārakañca upaṭṭhākañca pucchiṁsu: “Bho rājā, tumhehi saddhiṁ kiñci atthaṁ mantetī” ti. Te: “Na mantetī” ti vadiṁsu. Tasmā evamāhaṁsu.

Rājā kāmesu anallīyantena vivekaninnena cittena attano kulūpakapaccekabuddhe anussaritvā: “Ko nu kho me tesaṁ sīlādiguṇayuttānaṁ akiñcanānaṁ vasanaṭṭhānaṁ ācikkhissatī” ti tīhi gāthāhi udānaṁ udānesi:

19. Sukhakāmā rahosīlā, vadhabandhā upāratā,
Kassa nu ajja ārāme, daharā vuddhā ca acchare.

20. Atikkantavanathā {6.46} dhīrā, namo tesaṁ mahesinaṁ,
Ye ussukamhi lokamhi, viharanti manussukā.

21. Te chetvā maccuno jālaṁ, tataṁ māyāvino daḷhaṁ,
Chinnālayattā gacchanti, ko tesaṁ gatimāpaye ti.

Tattha sukhakāmā ti nibbānasukhakāmā. Rahosīlā ti paṭicchannasīlā na attano guṇappakāsanā. Daharā vuḍḍhā cā ti daharā ceva mahallakā ca. Acchare ti vasanti.

Tassevaṁ tesaṁ guṇe anussarantassa mahatī pīti uppajji. Atha mahāsatto pallaṅkato uṭṭhāya uttarasīhapañjaraṁ vivaritvā uttaradisābhimukho sirasi añjaliṁ patiṭṭhāpetvā: “Evarūpehi guṇehi samannāgatā paccekabuddhā” ti namassamāno: “Atikkantavanathā” ti ādimāha. Tattha atikkantavanathā ti pahīnataṇhā. Mahesinan-ti mahante sīlakkhandhādayo guṇe esitvā ṭhitānaṁ. Ussukamhī ti rāgādīhi ussukkaṁ āpanne lokasmiṁ. Maccuno jālan-ti kilesamārena pasāritaṁ taṇhājālaṁ. Tataṁ māyāvino ti atimāyāvino. Ko tesaṁ gatimāpaye ti ko maṁ tesaṁ paccekabuddhānaṁ nivāsaṭṭhānaṁ pāpeyya, gahetvā gaccheyyā ti attho.

Tassa pāsāde yeva samaṇadhammaṁ karontassa cattāro māsā atītā. Athassa ativiya pabbajjāya cittaṁ nami, agāraṁ lokantarikanirayo viya khāyi, tayo bhavā ādittā viya upaṭṭhahiṁsu. So pabbajjābhimukhena cittena: “Kadā nu kho imaṁ sakkabhavanaṁ viya alaṅkatappaṭiyattaṁ mithilaṁ pahāya himavantaṁ pavisitvā pabbajitavesagahaṇakālo mayhaṁ bhavissatī” ti cintetvā mithilavaṇṇanaṁ nāma ārabhi:

22. Kadāhaṁ mithilaṁ phītaṁ, vibhattaṁ bhāgaso mitaṁ,
Pahāya pabbajissāmi, taṁ kudāssu bhavissati.

23. Kadāhaṁ mithilaṁ phītaṁ, visālaṁ sabbatopabhaṁ,
Pahāya pabbajissāmi, taṁ kudāssu bhavissati.

24. Kadāhaṁ mithilaṁ phītaṁ, bahupākāratoraṇaṁ,
Pahāya pabbajissāmi, taṁ kudāssu bhavissati.

25. Kadāhaṁ mithilaṁ phītaṁ, daḷhamaṭṭālakoṭṭhakaṁ,
Pahāya pabbajissāmi, taṁ kudāssu bhavissati.

26. Kadāhaṁ mithilaṁ phītaṁ, suvibhattaṁ mahāpathaṁ,
Pahāya pabbajissāmi, taṁ kudāssu bhavissati.

27. Kadāhaṁ mithilaṁ phītaṁ, suvibhattantarāpaṇaṁ,
Pahāya pabbajissāmi, taṁ kudāssu bhavissati.

28. Kadāhaṁ mithilaṁ phītaṁ, gavāssarathapīḷitaṁ,
Pahāya pabbajissāmi, taṁ kudāssu bhavissati.

29. Kadāhaṁ {6.47} mithilaṁ phītaṁ, ārāmavanamāliniṁ,
Pahāya pabbajissāmi, taṁ kudāssu bhavissati.

30. Kadāhaṁ mithilaṁ phītaṁ, uyyānavanamāliniṁ,
Pahāya pabbajissāmi, taṁ kudāssu bhavissati.

31. Kadāhaṁ mithilaṁ phītaṁ, pāsādavanamāliniṁ,
Pahāya pabbajissāmi, taṁ kudāssu bhavissati.

32. Kadāhaṁ mithilaṁ phītaṁ, tipuraṁ rājabandhuniṁ,
Māpitaṁ somanassena, vedehena yasassinā,
Pahāya pabbajissāmi, taṁ kudāssu bhavissati.

33. Kadāhaṁ vedehe phīte, nicite dhammarakkhite,
Pahāya pabbajissāmi, taṁ kudāssu bhavissati.

34. Kadāhaṁ vedehe phīte, ajeyye dhammarakkhite,
Pahāya pabbajissāmi, taṁ kudāssu bhavissati.

35. Kadāhaṁ antepuraṁ rammaṁ, vibhattaṁ bhāgaso mitaṁ,
Pahāya pabbajissāmi, taṁ kudāssu bhavissati.

36. Kadāhaṁ antepuraṁ rammaṁ, sudhāmattikalepanaṁ,
Pahāya pabbajissāmi, taṁ kudāssu bhavissati.

37. Kadāhaṁ antepuraṁ rammaṁ, sucigandhaṁ manoramaṁ,
Pahāya pabbajissāmi, taṁ kudāssu bhavissati.

38. Kadāhaṁ kūṭāgāre ca, vibhatte bhāgaso mite,
Pahāya pabbajissāmi, taṁ kudāssu bhavissati.

39. Kadāhaṁ kūṭāgāre ca, sudhāmattikalepane,
Pahāya pabbajissāmi, taṁ kudāssu bhavissati.

40. Kadāhaṁ kūṭāgāre ca, sucigandhe manorame,
Pahāya pabbajissāmi, taṁ kudāssu bhavissati.

41. Kadāhaṁ kūṭāgāre ca, litte candanaphosite,
Pahāya pabbajissāmi, taṁ kudāssu bhavissati.

42. Kadāhaṁ soṇṇapallaṅke, gonake cittasanthate,
Pahāya pabbajissāmi, taṁ kudāssu bhavissati.

43. Kadāhaṁ maṇipallaṅke, gonake cittasanthate,
Pahāya pabbajissāmi, taṁ kudāssu bhavissati.

44. Kadāhaṁ kappāsakoseyyaṁ, khomakoṭumbarāni ca,
Pahāya pabbajissāmi, taṁ kudāssu bhavissati.

45. Kadāhaṁ pokkharaṇī rammā, cakkavākapakūjitā,
Mandālakehi sañchannā, padumuppalakehi ca,
Pahāya pabbajissāmi, taṁ kudāssu bhavissati.

46. Kadāhaṁ hatthigumbe ca, sabbālaṅkārabhūsite,
Suvaṇṇakacche mātaṅge, hemakappanavāsase.

47. Ārūḷhe gāmaṇīyehi, tomaraṅkusapāṇibhi,
Pahāya pabbajissāmi, taṁ kudāssu bhavissati.

48. Kadāhaṁ assagumbe ca, sabbālaṅkārabhūsite,
Ājānī yeva jātiyā, sindhave sīghavāhane.

49. Ārūḷhe gāmaṇīyehi, illiyācāpadhāribhi,
Pahāya pabbajissāmi, taṁ kudāssu bhavissati.

50. Kadāhaṁ {6.48} rathaseniyo, sannaddhe ussitaddhaje,
Dīpe atho pi veyyagghe, sabbālaṅkārabhūsite.

51. Ārūḷhe gāmaṇīyehi, cāpahatthehi vammibhi,
Pahāya pabbajissāmi, taṁ kudāssu bhavissati.

52. Kadāhaṁ sovaṇṇarathe, sannaddhe ussitaddhaje,
Dīpe atho pi veyyagghe, sabbālaṅkārabhūsite.

53. Ārūḷhe gāmaṇīyehi, cāpahatthehi vammibhi,
Pahāya pabbajissāmi, taṁ kudāssu bhavissati.

54. Kadāhaṁ sajjhurathe ca, sannaddhe ussitaddhaje,
Dīpe atho pi veyyagghe, sabbālaṅkārabhūsite.

55. Ārūḷhe gāmaṇīyehi, cāpahatthehi vammibhi,
Pahāya pabbajissāmi, taṁ kudāssu bhavissati.

56. Kadāhaṁ assarathe ca, sannaddhe ussitaddhaje,
Dīpe atho pi veyyagghe, sabbālaṅkārabhūsite.

57. Ārūḷhe gāmaṇīyehi, cāpahatthehi vammibhi,
Pahāya pabbajissāmi, taṁ kudāssu bhavissati.

58. Kadāhaṁ oṭṭharathe ca, sannaddhe ussitaddhaje,
Dīpe atho pi veyyagghe, sabbālaṅkārabhūsite.

59. Ārūḷhe gāmaṇīyehi, cāpahatthehi vammibhi,
Pahāya pabbajissāmi, taṁ kudāssu bhavissati.

60. Kadāhaṁ goṇarathe ca, sannaddhe ussitaddhaje,
Dīpe atho pi veyyagghe, sabbālaṅkārabhūsite.

61. Ārūḷhe gāmaṇīyehi, cāpahatthehi vammibhi,
Pahāya pabbajissāmi, taṁ kudāssu bhavissati.

62. Kadāhaṁ ajarathe ca, sannaddhe ussitaddhaje,
Dīpe atho pi veyyagghe, sabbālaṅkārabhūsite.

63. Ārūḷhe gāmaṇīyehi, cāpahatthehi vammibhi,
Pahāya pabbajissāmi, taṁ kudāssu bhavissati.

64. Kadāhaṁ meṇḍarathe ca, sannaddhe ussitaddhaje,
Dīpe atho pi veyyagghe, sabbālaṅkārabhūsite.

65. Ārūḷhe gāmaṇīyehi, cāpahatthehi vammibhi,
Pahāya pabbajissāmi, taṁ kudāssu bhavissati.

66. Kadāhaṁ migarathe ca, sannaddhe ussitaddhaje,
Dīpe atho pi veyyagghe, sabbālaṅkārabhūsite.

67. Ārūḷhe gāmaṇīyehi, cāpahatthehi vammibhi,
Pahāya pabbajissāmi, taṁ kudāssu bhavissati.

68. Kadāhaṁ hatthārohe ca, sabbālaṅkārabhūsite,
Nīlavammadhare sūre, tomaraṅkusapāṇine,
Pahāya pabbajissāmi, taṁ kudāssu bhavissati.

69. Kadāhaṁ assārohe ca, sabbālaṅkārabhūsite,
Nīlavammadhare sūre, illiyācāpadhārine,
Pahāya pabbajissāmi, taṁ kudāssu bhavissati.

70. Kadāhaṁ rathārohe ca, sabbālaṅkārabhūsite,
Nīlavammadhare sūre, cāpahatthe kalāpine,
Pahāya pabbajissāmi, taṁ kudāssu bhavissati.

71. Kadāhaṁ {6.49} dhanuggahe ca, sabbālaṅkārabhūsite,
Nīlavammadhare sūre, cāpahatthe kalāpine,
Pahāya pabbajissāmi, taṁ kudāssu bhavissati.

72. Kadāhaṁ rājaputte ca, sabbālaṅkārabhūsite,
Citravammadhare sūre, kañcanāveḷadhārine,
Pahāya pabbajissāmi, taṁ kudāssu bhavissati.

73. Kadāhaṁ ariyagaṇe ca, vatavante alaṅkate,
Haricandanalittaṅge, kāsikuttamadhārine,
Pahāya pabbajissāmi, taṁ kudāssu bhavissati.

74. Kadāhaṁ amaccagaṇe ca, sabbālaṅkārabhūsite,
Pītavammadhare sūre, purato gacchamāline,
Pahāya pabbajissāmi, taṁ kudāssu bhavissati.

75. Kadāhaṁ sattasatā bhariyā, sabbālaṅkārabhūsitā,
Pahāya pabbajissāmi, taṁ kudāssu bhavissati.

76. Kadāhaṁ sattasatā bhariyā, susaññā tanumajjhimā,
Pahāya pabbajissāmi, taṁ kudāssu bhavissati.

77. Kadāhaṁ sattasatā bhariyā, assavā piyabhāṇinī,
Pahāya pabbajissāmi, taṁ kudāssu bhavissati.

78. Kadāhaṁ satapalaṁ kaṁsaṁ, sovaṇṇaṁ satarājikaṁ,
Pahāya pabbajissāmi, taṁ kudāssu bhavissati.

79. Kadāssu maṁ hatthigumbā, sabbālaṅkārabhūsitā,
Suvaṇṇakacchā mātaṅgā, hemakappanavāsasā.

80. Ārūḷhā gāmaṇīyehi, tomaraṅkusapāṇibhi,
Yantaṁ maṁ nānuyissanti, taṁ kudāssu bhavissati.

81. Kadāssu maṁ assagumbā, sabbālaṅkārabhūsitā,
Ājānīyāva jātiyā, sindhavā sīghavāhanā.

82. Ārūḷhā gāmaṇīyehi, illiyācāpadhāribhi,
Yantaṁ maṁ nānuyissanti, taṁ kudāssu bhavissati.

83. Kadāssu maṁ rathasenī, sannaddhā ussitaddhajā,
Dīpā atho pi veyyagghā, sabbālaṅkārabhūsitā.

84. Ārūḷhā gāmaṇīyehi, cāpahatthehi vammibhi,
Yantaṁ maṁ nānuyissanti, taṁ kudāssu bhavissati.

85. Kadāssu maṁ soṇṇarathā, sannaddhā ussitaddhajā,
Dīpā atho pi veyyagghā, sabbālaṅkārabhūsitā.

86. Ārūḷhā gāmaṇīyehi, cāpahatthehi vammibhi,
Yantaṁ maṁ nānuyissanti, taṁ kudāssu bhavissati.

87. Kadāssu {6.50} maṁ sajjhurathā, sannaddhā ussitaddhajā,
Dīpā atho pi veyyagghā, sabbālaṅkārabhūsitā.

88. Ārūḷhā gāmaṇīyehi, cāpahatthehi vammibhi,
Yantaṁ maṁ nānuyissanti, taṁ kudāssu bhavissati.

89. Kadāssu maṁ assarathā, sannaddhā ussitaddhajā,
Dīpā atho pi veyyagghā, sabbālaṅkārabhūsitā.

90. Ārūḷhā gāmaṇīyehi, cāpahatthehi vammibhi,
Yantaṁ maṁ nānuyissanti, taṁ kudāssu bhavissati.

91. Kadāssu maṁ oṭṭharathā, sannaddhā ussitaddhajā,
Dīpā atho pi veyyagghā, sabbālaṅkārabhūsitā.

92. Ārūḷhā gāmaṇīyehi, cāpahatthehi vammibhi,
Yantaṁ maṁ nānuyissanti, taṁ kudāssu bhavissati.

93. Kadāssu maṁ goṇarathā, sannaddhā ussitaddhajā,
Dīpā atho pi veyyagghā, sabbālaṅkārabhūsitā.

94. Ārūḷhā gāmaṇīyehi, cāpahatthehi vammibhi,
Yantaṁ maṁ nānuyissanti, taṁ kudāssu bhavissati.

95. Kadāssu maṁ ajarathā, sannaddhā ussitaddhajā,
Dīpā atho pi veyyagghā, sabbālaṅkārabhūsitā.

96. Ārūḷhā gāmaṇīyehi, cāpahatthehi vammibhi,
Yantaṁ maṁ nānuyissanti, taṁ kudāssu bhavissati.

97. Kadāssu maṁ meṇḍarathā, sannaddhā ussitaddhajā,
Dīpā atho pi veyyagghā, sabbālaṅkārabhūsitā.

98. Ārūḷhā gāmaṇīyehi, cāpahatthehi vammibhi,
Yantaṁ maṁ nānuyissanti, taṁ kudāssu bhavissati.

99. Kadāssu maṁ migarathā, sannaddhā ussitaddhajā,
Dīpā atho pi veyyagghā, sabbālaṅkārabhūsitā.

100. Ārūḷhā gāmaṇīyehi, cāpahatthehi vammibhi,
Yantaṁ maṁ nānuyissanti, taṁ kudāssu bhavissati.

101. Kadāssu maṁ hatthārohā, sabbālaṅkārabhūsitā,
Nīlavammadharā sūrā, tomaraṅkusapāṇino,
Yantaṁ maṁ nānuyissanti, taṁ kudāssu bhavissati.

102. Kadāssu maṁ assārohā, sabbālaṅkārabhūsitā,
Nīlavammadharā sūrā, illiyācāpadhārino,
Yantaṁ maṁ nānuyissanti, taṁ kudāssu bhavissati.

103. Kadāssu maṁ rathārohā, sabbālaṅkārabhūsitā,
Nīlavammadharā sūrā, cāpahatthā kalāpino,
Yantaṁ maṁ nānuyissanti, taṁ kudāssu bhavissati.

104. Kadāssu maṁ dhanuggahā, sabbālaṅkārabhūsitā,
Nīlavammadharā sūrā, cāpahatthā kalāpino,
Yantaṁ maṁ nānuyissanti, taṁ kudāssu bhavissati.

105. Kadāssu maṁ rājaputtā, sabbālaṅkārabhūsitā,
Citravammadharā sūrā, kañcanāveḷadhārino,
Yantaṁ maṁ nānuyissanti, taṁ kudāssu bhavissati.

106. Kadāssu maṁ ariyagaṇā, vatavantā alaṅkatā,
Haricandanalittaṅgā, kāsikuttamadhārino,
Yantaṁ maṁ nānuyissanti, taṁ kudāssu bhavissati.

107. Kadāssu maṁ amaccagaṇā, sabbālaṅkārabhūsitā,
Pītavammadharā sūrā, purato gacchamālino,
Yantaṁ maṁ nānuyissanti, taṁ kudāssu bhavissati.

108. Kadāssu maṁ sattasatā bhariyā, sabbālaṅkārabhūsitā,
Yantaṁ maṁ nānuyissanti, taṁ kudāssu bhavissati.

109. Kadāssu {6.51} maṁ sattasatā bhariyā, susaññā tanumajjhimā,
Yantaṁ maṁ nānuyissanti, taṁ kudāssu bhavissati.

110. Kadāssu maṁ sattasatā bhariyā, assavā piyabhāṇinī,
Yantaṁ maṁ nānuyissanti, taṁ kudāssu bhavissati.

111. Kadāhaṁ pattaṁ gahetvāna, muṇḍo saṅghāṭipāruto,
Piṇḍikāya carissāmi, taṁ kudāssu bhavissati.

112. Kadāhaṁ paṁsukūlānaṁ, ujjhitānaṁ mahāpathe,
Saṅghāṭiṁ dhārayissāmi, taṁ kudāssu bhavissati.

113. Kadāhaṁ sattāhasammeghe, ovaṭṭho allacīvaro,
Piṇḍikāya carissāmi, taṁ kudāssu bhavissati.

114. Kadāhaṁ sabbattha gantvā, rukkhā rukkhaṁ vanā vanaṁ,
Anapekkho gamissāmi, taṁ kudāssu bhavissati.

115. Kadāhaṁ giriduggesu, pahīnabhayabheravo,
Adutiyo gamissāmi, taṁ kudāssu bhavissati.

116. Kadāhaṁ vīṇaṁva rujjako, sattatantiṁ manoramaṁ,
Cittaṁ ujuṁ karissāmi, taṁ kudāssu bhavissati.

117. Kadāhaṁ rathakārova, parikantaṁ upāhanaṁ,
Kāmasaññojane checchaṁ, ye dibbe ye ca mānuse ti.

Tattha kadā ti kālaparivitakko. Phītan-ti vatthālaṅkārādīhi supupphitaṁ. Vibhattaṁ bhāgaso mitan-ti chekehi nagaramāpakehi rājanivesanādīnaṁ vasena vibhattaṁ dvāravīthīnaṁ vasena koṭṭhāsato mitaṁ. Taṁ kudāssu bhavissatī ti taṁ evarūpaṁ nagaraṁ pahāya pabbajanaṁ kudā nāma me bhavissati. Sabbatopabhan-ti samantato alaṅkārobhāsena yuttaṁ. Bahupākāratoraṇan-ti bahalena puthulena pākārena ceva dvāratoraṇehi ca samannāgataṁ. Daḷhamaṭṭālakoṭṭhakan-ti daḷhehi aṭṭālakehi dvārakoṭṭhakehi ca samannāgataṁ. Pīḷitan-ti samākiṇṇaṁ. Tipuran-ti tīhi purehi samannāgataṁ, tipākāranti attho. Atha vā tipuran-ti tikkhattuṁ puṇṇaṁ. Rājabandhunīn-ti rājaññatakeheva puṇṇaṁ. Somanassenā ti evaṁnāmakena videharājena.

Nicite ti dhanadhaññanicayādinā sampanne. Ajeyye ti paccāmittehi ajetabbe. Candanaphosite ti lohitacandanena paripphosite. Koṭumbarānī ti koṭumbararaṭṭhe uṭṭhitavatthāni. Hatthigumbe ti hatthighaṭāyo. Hemakappanavāsase ti hemamayena sīsālaṅkārasaṅkhātena kappanena ca hemajālena ca samannāgate. Gāmaṇīyehī ti {6.52} hatthācariyehi. Ājānī yeva jātiyā ti jātiyā kāraṇākāraṇajānanatāya ājānī yeva, tādisānaṁ assānaṁ gumbe. Gāmaṇīyehī ti assācariyehi. Illiyācāpadhāribhī ti illiyañca cāpañca dhārentehi. Rathaseniyo ti rathaghaṭāyo. Sannandhe ti suṭṭhu naddhe. Dīpe atho pi veyyagghe ti dīpibyagghacammaparikkhitte. Gāmaṇīyehī ti rathācariyehi. Sajjhurathe ti rajatarathe. Ajarathameṇḍarathamigarathe sobhanatthāya yojenti.

Ariyagaṇe ti brāhmaṇagaṇe. Te kira tadā ariyācārā ahesuṁ, tena te evamāha. Haricandanalittaṅge ti kañcanavaṇṇena candanena littasarīre. Sattasatā bhariyā ti piyabhariyā yeva sandhāyāha. Susaññā ti suṭṭhu saññitā. Assavā ti sāmikassa vacanakārikā. Satapalan-ti palasatena suvaṇṇena kāritaṁ. Kaṁsan-ti pātiṁ. Satarājikan-ti piṭṭhipasse rājisatena samannāgataṁ. Yantaṁ man-ti anitthigandhavanasaṇḍe ekam-eva gacchantaṁ maṁ kadā nu te nānuyissanti. Sattāhasammeghe ti sattāhaṁ samuṭṭhite mahāmeghe, sattāhavaddaliketi attho. Ovaṭṭho ti onatasīso. Sabbatthā ti sabbadisaṁ. Rujjako ti vīṇāvādako. Kāmasaṁyojane ti kāmasaṁyojanaṁ. Dibbe ti dibbaṁ. Mānuse ti mānusaṁ.

So kira dasavassasahassāyukakāle nibbatto sattavassasahassāni rajjaṁ kāretvā tivassasahassāvasiṭṭhe āyumhi pabbajito. Pabbajanto panesa uyyānadvāre ambarukkhassa diṭṭhakālato paṭṭhāya cattāro māse agāre vasitvā: “Imamhā rājavesā pabbajitaveso varataro, pabbajissāmī” ti cintetvā upaṭṭhākaṁ rahassena āṇāpesi: “Tāta, kañci ajānāpetvā antarāpaṇato kāsāyavatthāni ceva mattikāpattañca kiṇitvā āharā” ti. So tathā akāsi. Rājā kappakaṁ pakkosāpetvā kesamassuṁ ohārāpetvā kappakassa gāmavaraṁ datvā kappakaṁ uyyojetvā ekaṁ kāsāvaṁ nivāsetvā ekaṁ pārupitvā ekaṁ aṁse katvā mattikāpattam-pi thavikāya osāretvā aṁse laggesi. Tato kattaradaṇḍaṁ gahetvā mahātale katipaye vāre paccekabuddhalīlāya aparāparaṁ caṅkami. So taṁ divasaṁ tattheva vasitvā punadivase sūriyuggamanavelāya pāsādā otarituṁ ārabhi.

Tadā sīvalidevī tā sattasatā vallabhitthiyo pakkosāpetvā: “Ciraṁ diṭṭho no rājā, cattāro māsā atītā, ajja naṁ passissāma, sabbālaṅkārehi alaṅkaritvā yathābalaṁ itthikuttahāsavilāse dassetvā kilesabandhanena bandhituṁ vāyameyyāthā” ti vatvā alaṅkatappaṭiyattāhi tāhi saddhiṁ: “Rājānaṁ passissāmā” ti pāsādaṁ {6.53} abhiruhantī taṁ otarantaṁ disvā pi na sañjāni. “Rañño ovādaṁ dātuṁ āgato paccekabuddho bhavissatī” ti saññāya vanditvā ekamantaṁ aṭṭhāsi. Mahāsatto pi pāsādā otari. Itarā pi pāsādaṁ abhiruhitvā sirisayanapiṭṭhe bhamaravaṇṇakese ca pasādhanabhaṇḍañca disvā: “Na so paccekabuddho, amhākaṁ piyasāmiko bhavissati, etha naṁ yācitvā nivattāpessāmī” ti mahātalā otaritvā rājaṅgaṇaṁ sampāpuṇi. Pāpuṇitvā ca pana sabbāhi tāhi saddhiṁ kese mocetvā piṭṭhiyaṁ vikiritvā ubhohi hatthehi uraṁ saṁsumbhitvā: “Kasmā evarūpaṁ kammaṁ karotha, mahārājā” ti atikaruṇaṁ paridevamānā rājānaṁ anubandhi, sakalanagaraṁ saṅkhubhitaṁ ahosi. Tepi: “Rājā kira no pabbajito, kuto pana evarūpaṁ dhammikarājānaṁ labhissāmā” ti rodamānā rājānaṁ anubandhiṁsu. Tatra tāsaṁ itthīnaṁ paridevanañceva paridevantiyo pi tā pahāya rañño gamanañca āvikaronto satthā āha:

118. Tā ca sattasatā bhariyā, sabbālaṅkārabhūsitā,
Bāhā paggayha pakkanduṁ, kasmā no vijahissasi.

119. Tā ca sattasatā bhariyā, susaññā tanumajjhimā,
Bāhā paggayha pakkanduṁ, kasmā no vijahissasi.

120. Tā ca sattasatā bhariyā, assavā piyabhāṇinī,
Bāhā paggayha pakkanduṁ, kasmā no vijahissasi.

121. Tā ca sattasatā bhariyā, sabbālaṅkārabhūsitā,
Hitvā sampaddavī rājā, pabbajjāya purakkhato.

122. Tā ca sattasatā bhariyā, susaññā tanumajjhimā,
Hitvā sampaddavī rājā, pabbajjāya purakkhato.

123. Tā ca sattasatā bhariyā, assavā piyabhāṇinī,
Hitvā sampaddavī rājā, pabbajjāya purakkhato.

124. Hitvā {6.54} satapalaṁ kaṁsaṁ, sovaṇṇaṁ satarājikaṁ,
Aggahī mattikaṁ pattaṁ, taṁ dutiyābhisecanan-ti.

Tattha bāhā paggayhā ti bāhā ukkhipitvā. Sampaddavī ti bhikkhave, so mahājanako rājā, tā ca sattasatā bhariyā: “Kiṁ no, deva, pahāya gacchasi, ko amhākaṁ doso” ti vilapantiyo va chaḍḍetvā sampaddavī gato, “pabbajjāya yāhī” ti codiyamāno viya purakkhato hutvā gatoti attho. Taṁ dutiyābhisecanan-ti bhikkhave, taṁ mattikāpattaggahaṇaṁ dutiyābhisecanaṁ katvā so rājā nikkhantoti.

Sīvalidevī pi paridevamānā rājānaṁ nivattetuṁ asakkontī: “Attheso upāyo” ti cintetvā mahāsenaguttaṁ pakkosāpetvā: “Tāta, rañño purato gamanadisābhāge jiṇṇagharajiṇṇasālādīsu aggiṁ dehi, tiṇapaṇṇāni saṁharitvā tasmiṁ tasmiṁ ṭhāne dhūmaṁ kārehī” ti āṇāpesi. So tathā kāresi. Sā rañño santikaṁ gantvā pādesu patitvā mithilāya ādittabhāvaṁ ārocentī gāthādvayamāha:

125. Bhesmā aggisamā jālā, kosā ḍayhanti bhāgaso,
Rajataṁ jātarūpañca, muttā veḷuriyā bahū.

126. Maṇayo saṅkhamuttā ca, vatthikaṁ haricandanaṁ,
Ajinaṁ dantabhaṇḍañca, lohaṁ kāḷāyasaṁ bahū,
Ehi rāja nivattassu, mā tetaṁ vinasā dhanan-ti.

Tattha bhesmā ti bhayānakā. Aggisamā jālā ti tesaṁ tesaṁ manussānaṁ gehāni aggi gaṇhi, so esa mahājāloti attho. Kosā ti suvaṇṇarajatakoṭṭhāgārādīni. Bhāgaso ti koṭṭhāsato suvibhattā pi no ete agginā ḍayhanti, devā ti. Lohan-ti tambalohādikaṁ. Mā tetaṁ vinasā dhanan-ti mā te etaṁ dhanaṁ vinassatu, ehi naṁ nibbāpeti, pacchā gamissasi, “mahājanako nagaraṁ ḍayhamānaṁ anoloketvāva nikkhanto” ti tumhākaṁ garahā bhavissati, tāya te lajjā pi vippaṭisāro pi bhavissati, ehi amacce āṇāpetvā aggiṁ nibbāpehi, devā ti.

Atha mahāsatto: “Devi, kiṁ kathesi, yesaṁ kiñcanaṁ atthi, tesaṁ taṁ ḍayhati, mayaṁ pana akiñcanā” ti dīpento gāthamāha.

127. Susukhaṁ vata jīvāma, yesaṁ no natthi kiñcanaṁ,
Mithilā ḍayhamānāya, na me kiñci aḍayhathā ti.

Tattha {6.55} kiñcanan-ti yesaṁ amhākaṁ palibuddhakilesasaṅkhātaṁ kiñcanaṁ natthi, te mayaṁ tena akiñcanabhāvena susukhaṁ vata jīvāma. Teneva kāraṇena mithilāya ḍayhamānāya na me kiñci aḍayhatha, appamattakam-pi attano bhaṇḍakaṁ ḍayhamānaṁ na passāmīti vadati.

Evañca pana vatvā mahāsatto uttaradvārena nikkhami. Tāpissa sattasatā bhariyā nikkhamiṁsu. Puna sīvalidevī ekaṁ upāyaṁ cintetvā: “Gāmaghātaraṭṭhavilumpanākāraṁ viya dassethā” ti amacce āṇāpesi. Taṁkhaṇaṁ yeva āvudhahatthe purise tato tato ādhāvante paridhāvante vilumpante viya sarīre lākhārasaṁ siñcitvā laddhappahāre viya phalake nipajjāpetvā vuyhante mate viya ca rañño dassesuṁ. Mahājano upakkosi: “Mahārāja, tumhesu dharantesu yeva raṭṭhaṁ vilumpanti, mahājanaṁ ghātentī” ti. Atha devī pi rājānaṁ vanditvā nivattanatthāya gāthamāha.

128. Aṭaviyo samuppannā, raṭṭhaṁ viddhaṁsayanti taṁ,
Ehi rāja nivattassu, mā raṭṭhaṁ vinasā idan-ti.

Tattha aṭaviyo ti mahārāja, tumhesu dharantesu yeva aṭavicorā samuppannā samuṭṭhitā, taṁ tayā dhammarakkhitaṁ tava raṭṭhaṁ viddhaṁsenti.

Taṁ sutvā rājā: “Mayi dharante yeva corā uṭṭhāya raṭṭhaṁ viddhaṁsentā nāma natthi, sīvalideviyā kiriyā esā bhavissatī” ti cintetvā taṁ appaṭibhānaṁ karonto āha:

129. Susukhaṁ vata jīvāma, yesaṁ no natthi kiñcanaṁ,
Raṭṭhe vilumpamānamhi, na me kiñci ahīratha.

130. Susukhaṁ vata jīvāma, yesaṁ no natthi kiñcanaṁ,
Pītibhakkhā bhavissāma, devā ābhassarā yathā ti.

Tattha vilumpamānamhī ti viluppamāne. Ābhassarā yathā ti yathā te brahmāno pītibhakkhā hutvā samāpattisukhena vītināmenti, tathā vītināmessāmāti.

Evaṁ vutte pi mahājano rājānaṁ anubandhi yeva. Athassa etadahosi: “Ayaṁ mahājano nivattituṁ na icchati, nivattessāmi nan”-ti. So aḍḍhagāvutamattaṁ gatakāle nivattitvā mahāmagge ṭhito va amacce: “Kassidaṁ rajjan”-ti pucchitvā: “Tumhākaṁ {6.56}, devā” ti vutte: “Tena hi imaṁ lekhaṁ antaraṁ karontassa rājadaṇḍaṁ karothā” ti kattaradaṇḍena tiriyaṁ lekhaṁ ākaḍḍhi. Tena tejavatā raññā kataṁ lekhaṁ koci antaraṁ kātuṁ nāsakkhi. Mahājano lekhaṁ ussīsake katvā bāḷhaparidevaṁ paridevi. Devī pi taṁ lekhaṁ antaraṁ kātuṁ asakkontī rājānaṁ piṭṭhiṁ datvā gacchantaṁ disvā sokaṁ sandhāretuṁ asakkontī uraṁ paharitvā mahāmagge tiriyaṁ patitvā parivattamānā agamāsi. Mahājano: “Lekhasāmikehi lekhā bhinnā” ti vatvā deviyā gatamaggeneva gato. Atha mahāsatto pi uttarahimavantābhimukho agamāsi. Devī pi sabbaṁ senāvāhanaṁ ādāya tena saddhiṁ yeva gatā. Rājā mahājanaṁ nivattetuṁ asakkonto yeva saṭṭhiyojanamaggaṁ gato.

Tadā nārado nāma tāpaso himavante suvaṇṇaguhāyaṁ vasitvā pañcābhiñño jhānasukhena vītināmetvā sattāhaṁ atikkāmetvā jhānasukhato vuṭṭhāya: “Aho sukhaṁ, aho sukhan”-ti udānaṁ udānesi. So: “Atthi nu kho koci jambudīpatale idaṁ sukhaṁ pariyesanto” ti dibbacakkhunā olokento mahājanakabuddhaṅkuraṁ disvā: “Rājā mahābhinikkhamanaṁ nikkhanto pi sīvalidevippamukhaṁ mahājanaṁ nivattetuṁ na sakkoti, antarāyampissa kareyya, idāni gantvā bhiyyoso mattāya daḷhasamādānatthaṁ ovādaṁ dassāmī” ti cintetvā iddhibalena gantvā rañño purato ākāse ṭhito va tassa ussāhaṁ janetuṁ imaṁ gāthamāha.

131. Kimheso mahato ghoso, kā nu gām-eva kīḷiyā,
Samaṇa teva pucchāma, kattheso abhisaṭo jano ti.

Tassa taṁ sutvā rājā āha:

132. Mamaṁ ohāya gacchantaṁ, ettheso abhisaṭo jano,
Sīmātikkamanaṁ yantaṁ, munimonassa pattiyā,
Missaṁ nandīhi gacchantaṁ, kiṁ jānamanupucchasī ti.

Tattha kimheso ti kimhi kena kāraṇena eso hatthikāyādivasena mahato samūhassa ghoso. Kā nu gām-eva kīḷiyā ti kā nu esā tayā saddhiṁ āgacchantānaṁ {6.57} gāme viya kīḷi. Kattheso ti kimatthaṁ esa mahājano abhisaṭo sannipatito, taṁ parivāretvā āgacchatīti pucchi. Maman-ti yo ahaṁ etaṁ janaṁ ohāya gacchāmi, taṁ maṁ ohāya gacchantaṁ. Etthā ti etasmiṁ ṭhāne eso mahājano abhisaṭo anubandhanto āgato. Sīmātikkamanaṁ yantan-ti tvaṁ pana taṁ maṁ kilesasīmaṁ atikkamma anagāriyamuniñāṇasaṅkhātassa monassa pattiyā yantaṁ, “pabbajito vatamhī” ti nandiṁ avijahitvā khaṇe khaṇe uppajjamānāhi nandīhi missam-eva gacchantaṁ kiṁ jānanto pucchasi, udāhu ajānanto. Mahājanako kira videharaṭṭhaṁ chaḍḍetvā pabbajitoti kiṁ na sutaṁ tayāti.

Athassa so daḷhasamādānatthāya puna gāthamāha.

133. Māssu tiṇṇo amaññittha, sarīraṁ dhārayaṁ imaṁ,
Atīraṇeyya yamidaṁ, bahū hi paripanthayo ti.

Tattha māssu tiṇṇo amaññitthā ti imaṁ bhaṇḍukāsāvanivatthaṁ sarīraṁ dhārento: “Iminā pabbajitaliṅgaggahaṇamatteneva kilesasīmaṁ tiṇṇo atikkantosmī” ti mā amaññittha. Atīraṇeyya yamidan-ti idaṁ kilesajātaṁ nāma na ettakena tīretabbaṁ. Bahū hi paripanthayo ti saggamaggaṁ āvaritvā ṭhitā tava bahū kilesaparipanthāti.

Tato mahāsatto tassa vacanaṁ sutvā paripanthe pucchanto āha:

134. Ko nu me paripanthassa, mamaṁ evaṁvihārino,
Yo neva diṭṭhe nādiṭṭhe, kāmānamabhipatthaye ti.

Tattha yo neva diṭṭhe nādiṭṭhe ti yo ahaṁ neva diṭṭhe manussaloke, nādiṭṭhe devaloke kāmānaṁ abhipatthemi, tassa mama evaṁ ekavihārino ko nu paripantho assāti vadati.

Athassa so paripanthe dassento gāthamāha.

135. Niddā tandī vijambhitā, aratī bhattasammado,
Āvasanti sarīraṭṭhā, bahū hi paripanthayo ti.

Tattha niddā ti kapiniddā. Tandī ti ālasiyaṁ. Aratī ti ukkaṇṭhitā. Bhattasammado ti bhattapariḷāho. Idaṁ vuttaṁ hoti: “samaṇa, tvaṁ pāsādiko suvaṇṇavaṇṇo rajjaṁ pahāya pabbajito” ti vutte tuyhaṁ paṇītaṁ ojavantaṁ piṇḍapātaṁ dassanti, so tvaṁ pattapūraṁ ādāya yāvadatthaṁ paribhuñjitvā paṇṇasālaṁ pavisitvā kaṭṭhattharaṇe nipajjitvā kākacchamāno niddaṁ okkamitvā antarā pabuddho aparāparaṁ parivattitvā hatthapāde pasāretvā uṭṭhāya cīvaravaṁsaṁ gahetvā laggacīvaraṁ nivāsetvā ālasiyo hutvā neva sammajjaniṁ ādāya sammajjissasi, na pānīyaṁ āharissasi, puna nipajjitvā niddāyissasi {6.58}, kāmavitakkaṁ vitakkessasi, tadā pabbajjāya ukkaṇṭhissasi, bhattapariḷāho te bhavissatīti. Āvasanti sarīraṭṭhā ti ime ettakā paripanthā tava sarīraṭṭhakā hutvā nivasanti, sarīre yeva te nibbattantīti dasseti.

Athassa mahāsatto thutiṁ karonto gāthamāha.

136. Kalyāṇaṁ vata maṁ bhavaṁ, brāhmaṇa manusāsati,
Brāhmaṇa teva pucchāmi, ko nu tvamasi mārisā ti.

Tattha brāhmaṇa manusāsatī ti brāhmaṇa, kalyāṇaṁ vata maṁ bhavaṁ anusāsati.

Tato tāpaso āha:

137. Nārado iti me nāmaṁ, kassapo iti maṁ vidū,
Bhoto sakāsamāgacchiṁ, sādhu sabbhi samāgamo.

138. Tassa te sabbo ānando, vihāro upavattatu,
Yaṁ ūnaṁ taṁ paripūrehi, khantiyā upasamena ca.

139. Pasāraya sannatañca, unnatañca pasāraya,
Kammaṁ vijjañca dhammañca, sakkatvāna paribbajā ti.

Tattha vidū ti gottena maṁ: “Kassapo” ti jānanti. Sabbhī ti paṇḍitehi saddhiṁ samāgamo nāma sādhu hotīti āgatomhi. Ānando ti tassa tava imissā pabbajjāya ānando tuṭṭhi somanassam-eva hotu mā ukkaṇṭhi. Vihāro ti catubbidho brahmavihāro. Upavattatū ti nibbattatu. Yaṁ ūnaṁ tan-ti yaṁ te sīlena kasiṇaparikammena jhānena ca ūnaṁ, taṁ etehi sīlādīhi pūraya. Khantiyā upasamena cāti: “Ahaṁ rājapabbajito” ti mānaṁ akatvā adhivāsanakhantiyā ca kilesūpasamena ca samannāgato hohi. Pasārayā ti mā ukkhipa mā patthara, pajahā ti attho. Sannatañca unnatañcāti: “Ko nāmāhan”-ti ādinā nayena pavattaṁ omānañca: “Ahamasmi jātisampanno” ti ādinā nayena pavattaṁ atimānañca. Kamman-ti dasakusalakammapathaṁ. Vijjan-ti pañcaabhiññā-aṭṭhasamāpattiñāṇaṁ. Dhamman-ti kasiṇaparikammasaṅkhātaṁ samaṇadhammaṁ. Sakkatvāna paribbajā ti ete guṇe sakkatvā vattassu, ete vā guṇe sakkatvā daḷhaṁ samādāya paribbaja, pabbajjaṁ pālehi, mā ukkaṇṭhī ti attho.

Evaṁ so mahāsattaṁ ovaditvā ākāsena sakaṭṭhānam-eva gato. Tasmiṁ gate aparo pi migājino nāma tāpaso tatheva samāpattito vuṭṭhāya olokento bodhisattaṁ disvā: “Mahājanaṁ nivattanatthāya tassa ovādaṁ dassāmī” ti tatthevāgantvā ākāse attānaṁ dassento āha:

140. Bahū {6.59} hatthī ca asse ca, nagare janapadāni ca,
Hitvā janaka pabbajito, kapāle ratimajjhagā.

141. Kacci nu te jānapadā, mittāmaccā ca ñātakā,
Dubbhimakaṁsu janaka, kasmā tetaṁ aruccathā ti.

Tattha kapāle ti mattikāpattaṁ sandhāyāha. Idaṁ vuttaṁ hoti: mahārāja, tvaṁ evarūpaṁ issariyādhipaccaṁ chaḍḍetvā pabbajito imasmiṁ kapāle ratiṁ ajjhagā adhigatoti pabbajjākāraṇaṁ pucchanto evamāha. Dubbhin-ti kiṁ nu ete tava antare kiñci aparādhaṁ kariṁsu, kasmā tava evarūpaṁ issariyasukhaṁ pahāya etaṁ kapālam-eva aruccitthāti.

Tato mahāsatto āha:

142. Na migājina jātucche, ahaṁ kañci kudācanaṁ,
Adhammena jine ñātiṁ, na cā pi ñātayo maman-ti.

Tattha na migājinā ti ambho migājina jātucche ekaṁseneva ahaṁ kañci ñātiṁ kudācanaṁ kismiñci kāle adhammena na jināmi. Te pi ca ñātayo maṁ adhammena na jinanteva, iti na koci mayi dubbhiṁ nāma akāsī ti attho.

Evamassa pañhaṁ paṭikkhipitvā idāni yena kāraṇena pabbajito, taṁ dassento āha:

143. Disvāna lokavattantaṁ, khajjantaṁ kaddamīkataṁ,
Haññare bajjhare cettha, yattha sanno puthujjano,
Etāhaṁ upamaṁ katvā, bhikkhakosmi migājinā ti.

Tattha disvāna lokavattantan-ti vaṭṭānugatassa bālalokassa vattaṁ tantiṁ paveṇiṁ ahamaddasaṁ, taṁ disvā pabbajitomhīti dīpeti. Khajjantaṁ kaddamīkatan-ti kilesehi khajjantaṁ teheva ca kaddamīkataṁ lokaṁ disvā. Yattha sanno puthujjano ti yamhi kilesavatthumhi sanno laggo puthujjano, tattha laggā bahū sattā haññanti ceva andubandhanādīhi ca bajjhanti. Etāhan-ti aham-pi sace ettha bajjhissāmi, ime sattā viya haññissāmi ceva bajjhissāmi cāti evaṁ etadeva kāraṇaṁ attano upamaṁ katvā kaddamīkataṁ lokaṁ disvā bhikkhako jātoti attho. Migājinā ti taṁ nāmena ālapati. Kathaṁ pana tena tassa nāmaṁ ñātanti? Paṭisanthārakāle paṭhamam-eva pucchitattā.

Tāpaso {6.60} taṁ kāraṇaṁ vitthārato sotukāmo hutvā gāthamāha.

144. Ko nu te bhagavā satthā, kassetaṁ vacanaṁ suci,
Na hi kappaṁ vā vijjaṁ vā, paccakkhāya rathesabha,
Samaṇaṁ āhu vattantaṁ, yathā dukkhassatikkamo ti.

Tattha kassetan-ti etaṁ tayā vuttaṁ sucivacanaṁ kassa vacanaṁ nāma. Kappan-ti kappetvā kappetvā pavattitānaṁ abhiññāsamāpattīnaṁ lābhiṁ kammavādiṁ tāpasaṁ. Vijjan-ti āsavakkhayañāṇavijjāya samannāgataṁ paccekabuddhaṁ. Idaṁ vuttaṁ hoti: rathesabha mahārāja, na hi kappasamaṇaṁ vā vijjāsamaṇaṁ vā paccakkhāya tassovādaṁ vinā evaṁ paṭipajjituṁ sakkā. Yathā dukkhassa atikkamo hoti, evaṁ vattantaṁ samaṇaṁ āhu. Tesaṁ pana vacanaṁ sutvā sakkā evaṁ paṭipajjituṁ, tasmā vadehi, ko nu te bhagavā satthāti.

Mahāsatto āha:

145. Na migājina jātucche, ahaṁ kañci kudācanaṁ,
Samaṇaṁ brāhmaṇaṁ vā pi, sakkatvā anupāvisin-ti.

Tattha sakkatvā ti pabbajjāya guṇapucchanatthāya pūjetvā. Anupāvisin-ti na kañci anupaviṭṭhapubbosmi, na mayā añño koci samaṇo pucchitapubboti vadati. Iminā hi paccekabuddhānaṁ santike dhammaṁ suṇantena pi na kadāci odissakavasena pabbajjāya guṇo pucchitapubbo, tasmā evamāha.

Evañca pana vatvā yena kāraṇena pabbajito, taṁ ādito paṭṭhāya dīpento āha:

146. Mahatā cānubhāvena, gacchanto siriyā jalaṁ,
Gīyamānesu gītesu, vajjamānesu vaggusu.

147. Tūriyatāḷasaṅghuṭṭhe, sammatālasamāhite,
Sa migājina maddakkhiṁ, phaliṁ ambaṁ tirocchadaṁ,
Haññamānaṁ manussehi, phalakāmehi jantubhi.

148. So khohaṁ taṁ siriṁ hitvā, orohitvā migājina,
Mūlaṁ ambassupāgacchiṁ, phalino nipphalassa ca.

149. Phaliṁ ambaṁ hataṁ disvā, viddhastaṁ vinaḷīkataṁ,
Athekaṁ itaraṁ ambaṁ, nīlobhāsaṁ manoramaṁ.

150. Evam-eva {6.61} nūnamhe pi, issare bahukaṇṭake,
Amittā no vadhissanti, yathā ambo phalī hato.

151. Ajinamhi haññate dī pi, nāgo dantehi haññate,
Dhanamhi dhanino hanti, aniketamasanthavaṁ,
Phalī ambo aphalo ca, te satthāro ubho mamā ti.

Tattha vaggusū ti madhurassaresu tūriyesu vajjamānesu. Tūriyatāḷasaṅghuṭṭhe ti tūriyānaṁ tāḷitehi saṅghuṭṭhe uyyāne. Sammatālasamāhite ti sammehi ca tālehi ca samannāgate. Sa migājinā ti migājina, so ahaṁ adakkhiṁ. Phaliṁ amban-ti phalitaṁ ambarukkhanti attho. Tirocchadan-ti tiropākāraṁ uyyānassa antoṭhitaṁ bahipākāraṁ nissāya jātaṁ ambarukkhaṁ. Haññamānan-ti pothiyamānaṁ. Orohitvā ti hatthikkhandhā otaritvā. Vinaḷīkatan-ti nipattanaḷaṁ kataṁ.

Evamevā ti evaṁ eva. Phalī ti phalasampanno. Ajinamhī ti cammatthāya cammakāraṇā. Dantehī ti attano dantehi, haññate dantanimittaṁ haññateti attho. Hantī ti haññati. Aniketamasanthavan-ti yo pana niketaṁ pahāya pabbajitattā aniketo nāma sattasaṅkhāravatthukassa taṇhāsanthavassa abhāvā asanthavo nāma, taṁ aniketaṁ asanthavaṁ ko hanissatīti adhippāyo. Te satthāro ti te dve rukkhā mama satthāro ahesunti vadati.

Taṁ sutvā migājino: “Appamatto hohī” ti rañño ovādaṁ datvā sakaṭṭhānam-eva gato. Tasmiṁ gate sīvalidevī rañño pādamūle patitvā āha:

152. Sabbo jano pabyathito, rājā pabbajito iti,
Hatthārohā anīkaṭṭhā, rathikā pattikārakā.

153. Assāsayitvā janataṁ, ṭhapayitvā paṭicchadaṁ,
Puttaṁ rajje ṭhapetvāna, atha pacchā pabbajissasī ti.

Tattha pabyathito ti bhīto utrasto. Paṭicchadan-ti amhe ḍayhamāne pi viluppamāne pi rājā na oloketīti pabyathitassa mahājanassa āvaraṇaṁ rakkhaṁ ṭhapetvā puttaṁ dīghāvukumāraṁ rajje ṭhapetvā abhisiñcitvā pacchā pabbajissasī ti attho.

Tato bodhisatto āha:

154. Cattā mayā jānapadā, mittāmaccā ca ñātakā,
Santi {6.62} puttā videhānaṁ, dīghāvu raṭṭhavaḍḍhano,
Te rajjaṁ kārayissanti, mithilāyaṁ pajāpatī ti.

Tattha santi puttā ti sīvali samaṇānaṁ puttā nāma natthi, videharaṭṭhavāsīnaṁ pana puttā dīghāvu atthi, te rajjaṁ kārayissanti. Pajāpatī ti deviṁ ālapati.

Devī āha: “Deva, tumhesu tāva pabbajitesu ahaṁ kiṁ karomī” ti. Atha naṁ so: “Bhadde, ahaṁ taṁ anusikkhāmi, vacanaṁ me karohī” ti vatvā gāthamāha.

155. Ehi taṁ anusikkhāmi, yaṁ vākyaṁ mama ruccati,
Rajjaṁ tuvaṁ kārayasi, pāpaṁ duccaritaṁ bahuṁ,
Kāyena vācā manasā, yena gacchasi duggatiṁ.

156. Paradinnakena paraniṭṭhitena, piṇḍena yāpehi sa dhīradhammo ti.

Tattha tuvan-ti tvaṁ puttassa chattaṁ ussāpetvā: “Mama puttassa rajjan”-ti rajjaṁ anusāsamānā bahuṁ pāpaṁ karissasi. Gacchasī ti yena kāyādīhi katena bahupāpena duggatiṁ gamissasi. Sa dhīradhammo ti piṇḍiyālopena yāpetabbaṁ, esa paṇḍitānaṁ dhammoti.

Evaṁ mahāsatto tassā ovādaṁ adāsi. Tesaṁ aññamaññaṁ sallapantānaṁ gacchantānaññeva sūriyo atthaṅgato. Devī patirūpe ṭhāne khandhāvāraṁ nivāsāpesi. Mahāsatto pi ekaṁ rukkhamūlaṁ upagato. So tattha rattiṁ vasitvā punadivase sarīrapaṭijagganaṁ katvā maggaṁ paṭipajji. Devīpi: “Senā pacchato va āgacchatū” ti vatvā tassa pacchato va ahosi. Te bhikkhācāravelāyaṁ thūṇaṁ nāma nagaraṁ pāpuṇiṁsu. Tasmiṁ khaṇe antonagare eko puriso sūṇato mahantaṁ maṁsakhaṇḍaṁ kiṇitvā sūlena aṅgāresu pacāpetvā nibbāpanatthāya phalakakoṭiyaṁ ṭhapetvā aṭṭhāsi. Tassa aññavihitassa eko sunakho taṁ ādāya palāyi. So ñatvā taṁ anubandhanto yāva bahidakkhiṇadvāraṁ gantvā nibbindo nivatti. Rājā ca devī ca sunakhassa purato gacchantā dvidhā ahesuṁ {6.63}. So bhayena maṁsakhaṇḍaṁ chaḍḍetvā palāyi.

Mahāsatto taṁ disvā cintesi: “Ayaṁ sunakho chaḍḍetvā anapekkho palāto, añño pissa sāmiko na paññāyati, evarūpo anavajjo paṁsukūlapiṇḍapāto nāma natthi, paribhuñjissāmi nan”-ti. So mattikāpattaṁ nīharitvā taṁ maṁsakhaṇḍaṁ ādāya puñchitvā patte pakkhipitvā udakaphāsukaṭṭhānaṁ gantvā paribhuñjituṁ ārabhi. Tato devī: “Sace esa rajjenatthiko bhaveyya, evarūpaṁ jegucchaṁ paṁsumakkhitaṁ sunakhucchiṭṭhakaṁ na khādeyya. Sace khādeyya, idānesa amhākaṁ sāmiko na bhavissatī” ti cintetvā: “Mahārāja, evarūpaṁ jegucchaṁ khādasī” ti āha. “Devi, tvaṁ andhabālatāya imassa piṇḍapātassa visesaṁ na jānāsī” ti vatvā tasseva patitaṭṭhānaṁ paccavekkhitvā amataṁ viya paribhuñjitvā mukhaṁ vikkhāletvā hatthe dhovati. Tasmiṁ khaṇe devī nindamānā āha:

157. Yo pi catutthe bhattakāle na bhuñje, ajuṭṭhamārīva khudāya miyye,
Na tveva piṇḍaṁ luḷitaṁ anariyaṁ, kulaputtarūpo sappuriso na seve,
Tayidaṁ na sādhu tayidaṁ na suṭṭhu, sunakhucchiṭṭhakaṁ janaka bhuñjase tuvan-ti.

Tattha ajuṭṭhamārīvā ti anāthamaraṇam-eva. Luḷitan-ti paṁsumakkhitaṁ. Anariyan-ti asundaraṁ. Na seve ti na-kāro paripucchanatthe nipāto. Idaṁ vuttaṁ hoti: sace catutthe pi bhattakāle na bhuñjeyya, khudāya mareyya, nanu evaṁ sante pi kulaputtarūpo sappuriso evarūpaṁ piṇḍaṁ na tveva seveyyāti. Tayidan-ti taṁ idaṁ.

Mahāsatto āha:

158. Na cā pi me sīvali so abhakkho, yaṁ hoti cattaṁ gihino sunassa vā,
Ye {6.64} keci bhogā idha dhammaladdhā, sabbo so bhakkho anavayoti vutto ti.

Tattha abhakkho ti so piṇḍapāto mama abhakkho nāma na hoti. Yaṁ hotī ti yaṁ gihino vā sunassa vā cattaṁ hoti, taṁ paṁsukūlaṁ nāma asāmikattā anavajjam-eva hoti. Ye kecī ti tasmā aññe pi ye keci dhammena laddhā bhogā, sabbo so bhakkho. Anavayo ti anuavayo, anupunappunaṁ olokiyamāno pi avayo paripuṇṇaguṇo anavajjo, adhammaladdhaṁ pana sahassagghanakam-pi jigucchanīyamevā ti.

Evaṁ te aññamaññaṁ kathentāva thūṇanagaradvāraṁ sampāpuṇiṁsu. Tatra dārikāsu kīḷantīsu ekā kumārikā khuddakakullakena vālukaṁ papphoṭeti. Tassā ekasmiṁ hatthe ekaṁ valayaṁ, ekasmiṁ dve valayāni. Tāni aññamaññaṁ saṅghaṭṭenti, itaraṁ nissaddaṁ. Rājā taṁ kāraṇaṁ ñatvā: “Sīvalidevī mama pacchato carati, itthī ca nāma pabbajitassa malaṁ, ‘ayaṁ pabbajitvā pi bhariyaṁ jahituṁ na sakkotī’ ti garahissanti maṁ. Sacāyaṁ kumārikā paṇḍitā bhavissati, sīvalideviyā nivattanakāraṇaṁ kathessati, imissā kathaṁ sutvā sīvalideviṁ uyyojessāmī” ti cintetvā āha:

159. Kumārike upaseniye, niccaṁ niggaḷamaṇḍite,
Kasmā te eko bhujo janati, eko te na janatī bhujo ti.

Tattha upaseniye ti mātaraṁ upagantvā senike. Niggaḷamaṇḍite ti agalitamaṇḍanena maṇḍanasīliketi vadati. Janatī ti saddaṁ karoti.

Kumārikā āha:

160. Imasmiṁ me samaṇa hatthe, paṭimukkā dunīvarā,
Saṅghātā jāyate saddo, dutiyasseva sā gati.

161. Imasmiṁ me samaṇa hatthe, paṭimukko ekanīvaro,
So adutiyo na janati, munibhūto va tiṭṭhati.

162. Vivādappatto dutiyo, keneko vivadissati,
Tassa te saggakāmassa, ekattamuparocatan-ti.

Tattha {6.65} dunīvarā ti dve valayāni. Saṅghātā ti saṁhananato saṅghaṭṭanatoti attho. Gatī ti nibbatti. Dutiyasseva hi evarūpā nibbatti hotī ti attho. So ti so nīvaro. Munibhūtovā ti pahīnasabbakileso ariyapuggalo viya tiṭṭhati. Vivādappatto ti samaṇa dutiyako nāma vivādamāpanno hoti, kalahaṁ karoti, nānāgāhaṁ gaṇhāti. Keneko ti ekako pana kena saddhiṁ vivadissati. Ekattamuparocatan-ti ekībhāvo te ruccatu. Samaṇā nāma bhaginim-pi ādāya na caranti, kiṁ pana tvaṁ evarūpaṁ uttamarūpadharaṁ bhariyaṁ ādāya vicarasi, ayaṁ te antarāyaṁ karissati, imaṁ nīharitvā ekako va samaṇakammaṁ karohīti naṁ ovadati.

So tassā kumārikāya vacanaṁ sutvā paccayaṁ labhitvā deviyā saddhiṁ kathento āha:

163. Suṇāsi sīvali kathā, kumāriyā paveditā,
Pesiyā maṁ garahittho, dutiyasseva sā gati.

164. Ayaṁ dvedhāpatho bhadde, anuciṇṇo pathāvihi,
Tesaṁ tvaṁ ekaṁ gaṇhāhi, ahamekaṁ punāparaṁ.

165. Māvaca maṁ tvaṁ ‘pati me’ ti, nāhaṁ ‘bhariyā’ ti vā punā ti.

Tattha kumāriyā paveditā ti kumārikāya kathitā. Pesiyā ti sacāhaṁ rajjaṁ kāreyyaṁ, esā me pesiyā vacanakārikā bhaveyya, oloketum-pi maṁ na visaheyya. Idāni pana attano pesiyaṁ viya ca maññati, “dutiyasseva sā gatī” ti maṁ ovadati. Anuciṇṇo ti anusañcarito. Pathāvihī ti pathikehi. Ekan-ti tava ruccanakaṁ ekaṁ maggaṁ gaṇha, ahaṁ pana tayā gahitāvasesaṁ aparaṁ gaṇhissāmi. Māvaca maṁ tvan-ti sīvali ito paṭṭhāya puna maṁ: “Pati me” ti mā avaca, ahaṁ vā tvaṁ: “Bhariyā me” ti nāvacaṁ.

Sā tassa vacanaṁ sutvā: “Deva, tumhe uttamā, dakkhiṇamaggaṁ gaṇhatha, ahaṁ vāmamaggaṁ gaṇhissāmī” ti vatvā thokaṁ gantvā sokaṁ sandhāretuṁ asakkontī punāgantvā raññā saddhiṁ kathentī ekato va nagaraṁ pāvisi. Tamatthaṁ pakāsento satthā upaḍḍhagāthamāha.

166a. Imam-eva kathayantā, thūṇaṁ nagarupāgamun-ti.

Tattha {6.66} nagarupāgamun-ti nagaraṁ paviṭṭhā.

Pavisitvā ca pana mahāsatto piṇḍatthāya caranto usukārassa gehadvāraṁ patto. Sīvalidevī pi ekamantaṁ aṭṭhāsi. Tasmiṁ samaye usukāro aṅgārakapalle usuṁ tāpetvā kañjiyena temetvā ekaṁ akkhiṁ nimīletvā ekena akkhinā olokento ujuṁ karoti. Taṁ disvā mahāsatto cintesi: “Sacāyaṁ paṇḍito bhavissati, mayhaṁ ekaṁ kāraṇaṁ kathessati, pucchissāmi nan”-ti. So upasaṅkamitvā pucchati. Tamatthaṁ pakāsento satthā āha:

167. Koṭṭhake usukārassa, bhattakāle upaṭṭhite,
Tatrā ca so usukāro, ekaṁ daṇḍaṁ ujuṁ kataṁ,
Ekañca cakkhuṁ niggayha, jimhamekena pekkhatī ti.

Tattha koṭṭhake ti bhikkhave, so rājā attano bhattakāle upaṭṭhite usukārassa koṭṭhake aṭṭhāsi. Tatrā cā ti tasmiñca koṭṭhake. Niggayhā ti nimīletvā. Jimhamekenā ti ekena akkhinā vaṅkaṁ saraṁ pekkhati.

Atha naṁ mahāsatto āha:

168. Evaṁ no sādhu passasi, usukāra suṇohi me,
Yadekaṁ cakkhuṁ niggayha, jimhamekena pekkhasī ti.

Tassattho: samma usukāra, evaṁ nu tvaṁ sādhu passasi, yaṁ ekaṁ cakkhuṁ nimīletvā ekena cakkhunā vaṅkaṁ saraṁ pekkhasīti.

Athassa so kathento āha:

169. Dvīhi samaṇa cakkhūhi, visālaṁ viya khāyati,
Asampatvā paramaṁ liṅgaṁ, nujubhāvāya kappati.

170. Ekañca cakkhuṁ niggayha, jimhamekena pekkhato,
Sampatvā paramaṁ liṅgaṁ, ujubhāvāya kappati.

171. Vivādappatto dutiyo, keneko vivadissati,
Tassa te saggakāmassa, ekattamuparocatan-ti.

Tattha visālaṁ viyā ti vitthiṇṇaṁ viya hutvā khāyati. Asampatvā paramaṁ liṅgan-ti parato vaṅkaṭṭhānaṁ appatvā. Nujubhāvāyā ti na ujubhāvāya. Idaṁ vuttaṁ hoti: visāle khāyamāne parato ujuṭṭhānaṁ vā vaṅkaṭṭhānaṁ vā na pāpuṇeyya, tasmiṁ asampatte adissamāne ujubhāvāya kiccaṁ na kappati na sampajjatīti. Sampatvā ti cakkhunā patvā {6.67}, disvā ti attho. Vivādappatto ti yathā dutiye akkhimhi ummīlite liṅgaṁ na paññāyati, vaṅkaṭṭhānam-pi ujukaṁ paññāyati, ujuṭṭhānam-pi vaṅkaṁ paññāyatīti vivādo hoti, evaṁ samaṇassa pi dutiyo nāma vivādamāpanno hoti, kalahaṁ karoti, nānāgāhaṁ gaṇhāti. Keneko ti eko pana kena saddhiṁ vivadissati. Ekattamuparocatan-ti ekībhāvo te ruccatu. Samaṇā nāma bhaginim-pi ādāya na caranti, kiṁ pana tvaṁ evarūpaṁ uttamarūpadharaṁ bhariyaṁ ādāya vicarasi. Ayaṁ te antarāyaṁ karissati, imaṁ nīharitvā ekako va samaṇadhammaṁ karohīti so taṁ ovadati.

Evamassa so ovādaṁ datvā tuṇhī ahosi. Mahāsatto pi piṇḍāya caritvā missakabhattaṁ saṁkaḍḍhitvā nagarā nikkhamitvā udakaphāsukaṭṭhāne nisīditvā katabhattakicco mukhaṁ vikkhāletvā pattaṁ thavikāya osāretvā sīvalideviṁ āmantetvā āha:

172. Suṇāsi sīvali kathā, usukārena veditā,
Pesiyā maṁ garahittho, dutiyasseva sā gati.

173. Ayaṁ dvedhāpatho bhadde, anuciṇṇo pathāvihi,
Tesaṁ tvaṁ ekaṁ gaṇhāhi, ahamekaṁ punāparaṁ.

174. Māvaca maṁ tvaṁ ‘pati me’ ti, nāhaṁ ‘bhariyā’ ti vā punā ti.

Tattha suṇāsī ti suṇa, tvaṁ kathā. “Pesiyā man”-ti idaṁ pana kumārikāya ovādam-eva sandhāyāha.

Sā kira: “Māvaca maṁ tvaṁ ‘pati me’ ti” vuttā pi mahāsattaṁ anubandhi yeva. Rājā naṁ nivattetuṁ na sakkoti. Mahājano pi anubandhi. Tato pana aṭavī avidūre hoti. Mahāsatto nīlavanarājiṁ disvā taṁ nivattetukāmo hutvā gacchanto yeva maggasamīpe muñjatiṇaṁ addasa. So tato īsikaṁ luñcitvā: “Passasi sīvali, ayaṁ idha puna ghaṭetuṁ na sakkā, evam-eva puna mayhaṁ tayā saddhiṁ saṁvāso nāma ghaṭetuṁ na sakkā” ti vatvā imaṁ upaḍḍhagāthamāha.

Muñjāvesikā pavāḷhā, ekā vihara sīvalī ti.

Tattha ekā viharā ti ahaṁ ekībhāvena viharissāmi, tvam-pi ekā viharāhīti tassā ovādamadāsi.

Taṁ sutvā sīvalidevī: “Itodāni paṭṭhāya natthi mayhaṁ mahājanakanarindena saddhiṁ saṁvāso” ti sokaṁ sandhāretuṁ asakkontī ubhohi hatthehi uraṁ paharitvā mahāmagge {6.68} pati. Mahāsatto tassā visaññibhāvaṁ ñatvā padaṁ vikopetvā araññaṁ pāvisi. Amaccā āgantvā tassā sarīraṁ udakena siñcitvā hatthapāde parimajjitvā saññaṁ labhāpesuṁ. Sā: “Tātā, kuhiṁ rājā” ti pucchi. “Nanu tumheva jānāthā” ti? “Upadhāretha tātā” ti. Te ito cito dhāvitvā vicinantā pi mahāsattaṁ na passiṁsu. Devī mahāparidevaṁ paridevitvā rañño ṭhitaṭṭhāne cetiyaṁ kāretvā gandhamālādīhi pūjetvā nivatti. Mahāsatto pi himavantaṁ pavisitvā sattāhabbhantare yeva pañca abhiññā ca, aṭṭha samāpattiyo ca nibbattetvā puna manussapathaṁ nāgami. Devī pi usukārena saddhiṁ kathitaṭṭhāne, kumārikāya saddhiṁ kathitaṭṭhāne, maṁsaparibhogaṭṭhāne, migājinena saddhiṁ kathitaṭṭhāne, nāradena saddhiṁ kathitaṭṭhāne cāti sabbaṭṭhānesu cetiyāni kāretvā gandhamālādīhi pūjetvā senaṅgaparivutā mithilaṁ patvā ambavanuyyāne puttassa abhisekaṁ kāretvā taṁ senaṅgaparivutaṁ nagaraṁ pesetvā sayaṁ isipabbajjaṁ pabbajitvā tattheva uyyāne vasantī kasiṇaparikammaṁ katvā jhānaṁ nibbattetvā brahmalokaparāyaṇā ahosi. Mahāsatto pi aparihīnajjhāno hutvā brahmalokaparāyaṇo ahosi.

Satthā imaṁ dhammadesanaṁ āharitvā: “Na, bhikkhave, idāneva, pubbe pi tathāgato mahābhinikkhamanaṁ nikkhantoyevā” ti vatvā jātakaṁ samodhānesi: “tadā samuddarakkhikā devadhītā uppalavaṇṇā ahosi, nārado sāriputto, migājino moggallāno, kumārikā khemā bhikkhunī, usukāro ānando, sīvalidevī rāhulamātā, dīghāvukumāro rāhulo, mātāpitaro mahārājakulāni, mahājanakanarindo pana aham-eva sammāsambuddho ahosin”-ti.

Mahājanakajātakavaṇṇanā dutiyā