Ja 541: Nimijātakavaṇṇanā

Accheraṁ vata lokasmin-ti idaṁ satthā mithilaṁ upanissāya maghadevaambavane viharanto sitapātukammaṁ ārabbha kathesi. Ekadivasañhi satthā sāyanhasamaye sambahulehi bhikkhūhi saddhiṁ tasmiṁ ambavane cārikaṁ caramāno ekaṁ ramaṇīyaṁ bhūmippadesaṁ disvā attano pubbacariyaṁ kathetukāmo hutvā sitapātukammaṁ katvā āyasmatā ānandattherena sitapātukammakāraṇaṁ puṭṭho: “Ānanda, ayaṁ bhūmippadeso pubbe mayā maghadevarājakāle jhānakīḷhaṁ kīḷantena ajjhāvuṭṭhapubbo” ti vatvā tena yācito paññattāsane nisīditvā atītaṁ āhari.

Atīte videharaṭṭhe mithilanagare maghadevo nāma rājā rajjaṁ kāresi. So caturāsītivassasahassāni kumārakīḷhaṁ kīḷi, caturāsītivassasahassāni uparajjaṁ kāresi, caturāsītivassasahassāni rajjaṁ kārento: “Yadā me samma kappaka, sirasmiṁ palitāni passeyyāsi, tadā me āroceyyāsī” ti āha. Aparabhāge kappako palitāni disvā rañño ārocesi. Rājā palitaṁ suvaṇṇasaṇḍāsena uddharāpetvā hatthatale patiṭṭhāpetvā palitaṁ oloketvā maccurājena āgantvā nalāṭe laggaṁ viya maraṇaṁ sampassamāno {6.96} “idāni me pabbajitakālo” ti kappakassa gāmavaraṁ datvā jeṭṭhaputtaṁ pakkosāpetvā: “Tāta, rajjaṁ paṭiccha, ahaṁ pabbajissāmī” ti vatvā: “Kiṁ kāraṇā devā” ti vutte:

Uttamaṅgaruhā mayhaṁ, ime jātā vayoharā,
Pātubhūtā devadūtā, pabbajjāsamayo mamā ti.

Vatvā puttaṁ rajje abhisiñcitvā: “Tāta, tvam-pi evarūpaṁ palitaṁ disvāva pabbajeyyāsī” ti taṁ ovaditvā nagarā nikkhamitvā ambavane isipabbajjaṁ pabbajitvā caturāsītivassasahassāni cattāro brahmavihāre bhāvetvā brahmaloke nibbatti. Putto pissa eteneva upāyena pabbajitvā brahmalokaparāyaṇo ahosi. Tathā tassa putto, tathā tassa puttoti evaṁ dvīhi ūnāni caturāsītikhattiyasahassāni sīse palitaṁ disvāva imasmiṁ ambavane pabbajitvā cattāro brahmavihāre bhāvetvā brahmaloke nibbattiṁsu.

Tesaṁ sabbapaṭhamaṁ nibbatto maghadevarājā brahmaloke ṭhito va attano vaṁsaṁ olokento dvīhi ūnāni caturāsītikhattiyasahassāni pabbajitāni disvā tuṭṭhamānaso hutvā: “Ito nu kho paraṁ pavattissati, na pavattissatī” ti olokento appavattanabhāvaṁ ñatvā: “Mama vaṁsaṁ aham-eva ghaṭessāmī” ti cintetvā tato cavitvā mithilanagare rañño aggamahesiyā kucchimhi paṭisandhiṁ gaṇhitvā dasamāsaccayena mātu kucchito nikkhami. Rājā tassa nāmaggahaṇadivase nemittake brāhmaṇe pakkosāpetvā pucchi. Te tassa lakkhaṇāni oloketvā: “Mahārāja, ayaṁ kumāro tumhākaṁ vaṁsaṁ ghaṭento uppanno. Tumhākañhi vaṁso pabbajitavaṁso, imassa parato nāgamissatī” ti vadiṁsu. Taṁ sutvā rājā: “Ayaṁ kumāro rathacakkanemi viya mama vaṁsaṁ ghaṭento jāto, tasmā tassa ‘nimikumāro’ ti nāmaṁ karissāmī” ti cintetvā: “Nimikumāro” tissa nāmaṁ akāsi.

So daharakālato paṭṭhāya dāne sīle uposathakamme ca abhirato ahosi. Athassa pitā purimanayeneva palitaṁ disvā kappakassa gāmavaraṁ datvā puttassa rajjaṁ niyyādetvā ambavane pabbajitvā brahmalokaparāyaṇo ahosi. Nimirājā pana dānajjhāsayatāya catūsu nagaradvāresu nagaramajjhe cāti pañcasu ṭhānesu pañca dānasālāyo kārāpetvā mahādānaṁ {6.97} pavattesi. Ekekāya dānasālāya satasahassaṁ satasahassaṁ katvā devasikaṁ pañca pañca kahāpaṇasatasahassāni pariccaji, niccaṁ pañca sīlāni rakkhi, pakkhadivasesu uposathaṁ samādiyi, mahājanam-pi dānādīsu puññesu samādapesi, saggamaggaṁ ācikkhitvā nirayabhayena tajjetvā dhammaṁ desesi. Tassa ovāde ṭhitā manussā dānādīni puññāni katvā tato cutā devaloke nibbattiṁsu, devaloko paripūri, nirayo tuccho viya ahosi. Tadā tāvatiṁsabhavane devasaṅghā sudhammāyaṁ devasabhāyaṁ sannipatitvā: “Aho, vata amhākaṁ ācariyo nimirājā, taṁ nissāya mayaṁ imaṁ buddhaññaṇena pi aparicchindanīyaṁ dibbasampattiṁ anubhavāmā” ti vatvā mahāsattassa guṇe vaṇṇayiṁsu. Manussaloke pi mahāsamuddapiṭṭhe āsittatelaṁ viya mahāsattassa guṇakathā patthari. Satthā tamatthaṁ āvibhūtaṁ katvā bhikkhusaṅghassa kathento āha:

1. Accheraṁ vata lokasmiṁ, uppajjanti vicakkhaṇā,
Yadā ahu nimirājā, paṇḍito kusalatthiko.

2. Rājā sabbavidehānaṁ, adā dānaṁ arindamo,
Tassa taṁ dadato dānaṁ, saṅkappo udapajjatha,
Dānaṁ vā brahmacariyaṁ vā, katamaṁ su mahapphalan-ti.

Tattha yadā ahū ti bhikkhave, yadā paṇḍito attano ca paresañca kusalatthiko nimirājā ahosi, tadā devamanussā: “Accheraṁ vata, bho, evarūpā pi nāma anuppanne buddhañāṇe mahājanassa buddhakiccaṁ sādhayamānā lokasmiṁ vicakkhaṇā uppajjantī” ti evaṁ tassa guṇakathaṁ kathesunti attho. “Yathā ahū” ti pi pāṭho. Tassattho: yathā ahu nimirājā paṇḍito kusalatthiko yeva, tathārūpā mahājanassa buddhakiccaṁ sādhayamānā uppajjanti vicakkhaṇā. Yaṁ tesaṁ uppannaṁ, taṁ accheraṁ vata lokasminti. Iti satthā sayam-eva acchariyajāto evamāha. Sabbavidehānan-ti sabbavideharaṭṭhavāsīnaṁ. Katamaṁ sū ti etesu dvīsu katamaṁ nu kho mahapphalanti attho.

So kira pannarasīuposathadivase uposathiko hutvā sabbābharaṇāni omuñcitvā sirisayanapiṭṭhe nipanno va dve yāme niddaṁ okkamitvā pacchimayāme pabuddho pallaṅkaṁ ābhujitvā: “Ahaṁ mahājanassa aparimāṇaṁ dānam-pi demi, sīlam-pi rakkhāmi, dānassa nu kho mahantaṁ phalaṁ, udāhu brahmacariyassā” ti cintetvā attano kaṅkhaṁ chindituṁ nāsakkhi. Tasmiṁ khaṇe sakkassa bhavanaṁ uṇhākāraṁ dassesi. Sakko āvajjento taṁ tathā vitakkentaṁ disvā: “Kaṅkhamassa {6.98} chindissāmī” ti ekako va sīghaṁ āgantvā sakalanivesanaṁ ekobhāsaṁ katvā sirigabbhaṁ pavisitvā obhāsaṁ pharitvā ākāse ṭhatvā tena puṭṭho byākāsi. Tamatthaṁ pakāsento satthā āha:

3. Tassa saṅkappamaññāya, maghavā devakuñjaro,
Sahassanetto pāturahu, vaṇṇena vihanaṁ tamaṁ.

4. Salomahaṭṭho manujindo, vāsavaṁ avacā nimi,
Devatā nusi gandhabbo, adu sakko purindado.

5. Na ca me tādiso vaṇṇo, diṭṭho vā yadi vā suto,
Ācikkha me tvaṁ bhaddante, kathaṁ jānemu taṁ mayaṁ.

6. Salomahaṭṭhaṁ ñatvāna, vāsavo avacā nimiṁ,
Sakkohamasmi devindo, āgatosmi tavantike,
Alomahaṭṭho manujinda, puccha pañhaṁ yamicchasi.

7. So ca tena katokāso, vāsavaṁ avacā nimi,
Pucchāmi taṁ mahārāja, sabbabhūtānamissara,
Dānaṁ vā brahmacariyaṁ vā, katamaṁsu mahapphalaṁ’.

8. So puṭṭho naradevena, vāsavo avacā nimiṁ,
Vipākaṁ brahmacariyassa, jānaṁ akkhāsijānato.

9. Hīnena brahmacariyena, khattiye upapajjati,
Majjhimena ca devattaṁ, uttamena visujjhati.

10. Na hete sulabhā kāyā, yācayogena kenaci,
Ye kāye upapajjanti, anāgārā tapassino ti.

Tattha salomahaṭṭho ti bhikkhave, so nimirājā obhāsaṁ disvā ākāsaṁ olokento taṁ dibbābharaṇapaṭimaṇḍitaṁ disvāva bhayena lomahaṭṭho hutvā: “Devatā nusi gandhabbo” ti ādinā pucchi. Alomahaṭṭho ti nibbhayo ahaṭṭhalomo hutvā puccha, mahārājāti. Vāsavaṁ avacā ti tuṭṭhamānaso hutvā sakkaṁ avoca. Jānaṁ akkhāsijānato ti bhikkhave, so sakko atīte attanā paccakkhato diṭṭhapubbaṁ brahmacariyassa vipākaṁ jānanto tassa ajānato akkhāsi.

Hīnenāti ādīsu puthutitthāyatane methunaviratimattaṁ sīlaṁ hīnaṁ nāma, tena khattiyakule upapajjati. Jhānassa upacāramattaṁ majjhimaṁ nāma, tena devattaṁ upapajjati. Aṭṭhasamāpattinibbattanaṁ pana uttamaṁ nāma, tena brahmaloke nibbattati, taṁ bāhirakā nibbānanti kathenti. Tenāha: “Visujjhatī” ti. Imasmiṁ pana buddhasāsane parisuddhasīlassa bhikkhuno aññataraṁ devanikāyaṁ patthentassa brahmacariyacetanā hīnatāya hīnaṁ nāma, tena yathāpatthite devaloke nibbattati. Parisuddhasīlassa bhikkhuno aṭṭhasamāpattinibbattanaṁ majjhimaṁ nāma, tena brahmaloke nibbattati {6.99}. Parisuddhasīlassa vipassanaṁ vaḍḍhetvā arahattuppatti uttamaṁ nāma, tena visujjhatīti. Iti sakko: “Mahārāja, dānato sataguṇena sahassaguṇena satasahassaguṇena brahmacariyavāso va mahapphalo” ti vaṇṇeti. Kāyā ti brahmaghaṭā. Yācayogenā ti yācanayuttakena yaññayuttakena vāti ubhayatthā pi dāyakassevetaṁ nāmaṁ. Tapassino ti tapanissitakā.

Imāya gāthāya brahmacariyavāsasseva mahapphalabhāvaṁ dīpetvā idāni ye atīte mahādānaṁ datvā kāmāvacaraṁ atikkamituṁ nāsakkhiṁsu, te rājāno dassento āha:

11. Dudīpo sāgaro selo, mujakindo bhagīraso,
Usindaro kassapo ca, asako ca puthujjano.

12. Ete caññe ca rājāno, khattiyā brāhmaṇā bahū,
Puthuyaññaṁ yajitvāna, petattaṁ nātivattisun-ti.

Tassattho: mahārāja, pubbe bārāṇasiyaṁ dudīpo nāma rājā dānaṁ datvā maraṇacakkena chinno kāmāvacare yeva nibbatti. Tathā sāgarādayo aṭṭhāti ete ca aññe ca bahū rājāno ceva khattiyā brāhmaṇā ca puthuyaññaṁ yajitvāna anekappakāraṁ dānaṁ datvā kāmāvacarabhūmisaṅkhātaṁ petattaṁ nātivattiṁsū ti attho. Kāmāvacaradevatā hi rūpādino kilesavatthussa kāraṇā paraṁ paccāsīsanato kapaṇatāya: “Petā” ti vuccanti. Vuttam-pi cetaṁ:

Ye adutiyā na ramanti ekikā, vivekajaṁ ye na labhanti pītiṁ,
Kiñcā pi te indasamānabhogā, te ve parādhīnasukhā varākā ti.

Evam-pi dānaphalato brahmacariyaphalasseva mahantabhāvaṁ dassetvā idāni brahmacariyavāsena petabhavanaṁ atikkamitvā brahmaloke nibbattatāpase dassento āha:

13. Atha yīme avattiṁsu, anāgārā tapassino,
Sattisayo yāmahanu, somayāmo manojavo.

14. Samuddo māgho bharato ca, isi kālapurakkhato,
Aṅgīraso kassapo ca, kisavaccho akatti cā ti.

Tattha avattiṁsū ti kāmāvacaraṁ atikkamiṁsu. Tapassino ti sīlatapañceva samāpattitapañca nissitā. Sattisayo ti yāmahanuādayo satta bhātaro va sandhāyāha. Aṅgīrasādīhi catūhi saddhiṁ ekādasete avattiṁsu atikkamiṁsū ti attho.

Evaṁ {6.100} tāva sutavaseneva dānaphalato brahmacariyavāsasseva mahapphalataṁ vaṇṇetvā idāni attanā diṭṭhapubbaṁ āharanto āha:

15. Uttarena nadī sīdā, gambhīrā duratikkamā,
Naḷaggivaṇṇā jotanti, sadā kañcanapabbatā.

16. Parūḷhakacchā tagarā, rūḷhakacchā vanā nagā,
Tatrāsuṁ dasasahassā, porāṇā isayo pure.

17. Ahaṁ seṭṭhosmi dānena, saṁyamena damena ca,
Anuttaraṁ vataṁ katvā, pakiracārī samāhite.

18. Jātimantaṁ ajaccañca, ahaṁ ujugataṁ naraṁ,
Ativelaṁ namassissaṁ, kammabandhū hi māṇavā.

19. Sabbe vaṇṇā adhammaṭṭhā, patanti nirayaṁ adho,
Sabbe vaṇṇā visujjhanti, caritvā dhammamuttaman-ti.

Tattha uttarenā ti mahārāja, atīte uttarahimavante dvinnaṁ suvaṇṇapabbatānaṁ antare pavattā sīdā nāma nadī gambhīrā nāvāhi pi duratikkamā ahosi. Kiṁ kāraṇā? Sā hi atisukhumodakā, sukhumattā udakassa antamaso morapiñcha-mattam-pi tattha patitaṁ naṁ saṇṭhāti, osīditvā heṭṭhātalam-eva gacchati. Teneva sā sīdā nāma ahosi. Te pana tassā tīresu kañcanapabbatā sadā naḷaggivaṇṇā hutvā jotanti obhāsanti. Parūḷhakacchā tagarā ti tassā pana nadiyā tīre kacchā parūḷhatagarā ahesuṁ tagaragandhasugandhino. Rūḷhakacchā vanā nagā ti ye tattha aññe pi pabbatā, tesam-pi antare kacchā rūḷhavanā ahesuṁ, pupphaphalūpagarukkhasañchannā ti attho. Tatrāsun-ti tasmiṁ evaṁ ramaṇīye bhūmibhāge dasasahassā isayo ahesuṁ. Te sabbe pi abhiññāsamāpattilābhino va. Tesu bhikkhācāravelāya keci uttarakuruṁ gacchanti, keci mahājambudīpe jambuphalaṁ āharanti, keci himavante yeva madhuraphalāphalāni āharitvā khādanti, keci jambudīpatale taṁ taṁ nagaraṁ gacchanti. Eko pi rasataṇhābhibhūto natthi, jhānasukheneva vītināmenti. Tadā eko tāpaso ākāsena bārāṇasiṁ gantvā sunivattho supāruto piṇḍāya caranto purohitassa gehadvāraṁ pāpuṇi. So tassa upasame pasīditvā antonivesanaṁ ānetvā bhojetvā katipāhaṁ paṭijagganto vissāse uppanne: “Bhante, tumhe kuhiṁ vasathā” ti pucchi. “Asukaṭṭhāne nāmāvuso” ti. “Kiṁ pana tumhe ekako va tattha vasatha, udāhu aññe pi atthī” ti? “Kiṁ vadesi, āvuso, tasmiṁ padese dasasahassā isayo vasanti, sabbeva abhiññāsamāpattilābhino” ti. Tassa tesaṁ guṇaṁ sutvā pabbajjāya cittaṁ nami. Atha naṁ so āha: “bhante, mam-pi tattha netvā pabbājethā” ti. “Āvuso, tvaṁ rājapuriso, na taṁ sakkā pabbājetun”-ti. “Tena hi, bhante, ajjāhaṁ rājānaṁ āpucchissāmi, tumhe sve pi āgaccheyyāthā” ti. So adhivāsesi.

Itaro pi bhuttapātarāso rājānaṁ upasaṅkamitvā: “Icchāmahaṁ, deva {6.101}, pabbajitun”-ti āha. “Kiṁ kāraṇā pabbajissasī” ti? “Kāmesu dosaṁ nekkhamme ca ānisaṁsaṁ disvā” ti. “Tena hi pabbajāhi, pabbajito pi maṁ dasseyyāsī” ti. So: “Sādhū” ti sampaṭicchitvā attano gehaṁ gantvā puttadāraṁ anusāsitvā sabbaṁ sāpateyyaṁ dassetvā attano pabbajitaparikkhāraṁ gahetvā tāpasassa āgamanamaggaṁ olokento va nisīdi. Tāpaso pi tatheva ākāsenāgantvā antonagaraṁ pavisitvā tassa gehaṁ pāvisi. So taṁ sakkaccaṁ parivisitvā: “Bhante, mayā kathaṁ kātabban”-ti āha. So taṁ bahinagaraṁ netvā hatthe ādāya attano ānubhāvena tattha netvā pabbājetvā punadivase taṁ tattheva ṭhapetvā bhattaṁ āharitvā datvā kasiṇaparikammaṁ ācikkhi. So katipāheneva abhiññāsamāpattiyo nibbattetvā sayam-eva piṇḍāya carati.

So aparabhāge: “Ahaṁ rañño attānaṁ dassetuṁ paṭiññaṁ adāsiṁ, dassessāmassa attānan”-ti cintetvā tāpase vanditvā ākāsena bārāṇasiṁ gantvā bhikkhaṁ caranto rājadvāraṁ pāpuṇi. Rājā taṁ disvā sañjānitvā antonivesanaṁ pavesetvā sakkāraṁ katvā: “Bhante, kuhiṁ vasathā” ti pucchi. “Uttarahimavantapadese kañcanapabbatantare pavattāya sīdānadiyā tīre, mahārājā” ti. “Kiṁ pana, bhante, ekako va tattha vasatha, udāhu aññe pi atthī” ti. “Kiṁ vadesi, mahārāja, tattha dasasahassā isayo vasanti, sabbeva abhiññāsamāpattilābhino” ti? Rājā tesaṁ guṇaṁ sutvā sabbesaṁ bhikkhaṁ dātukāmo ahosi. Atha naṁ rājā āha: “bhante, ahaṁ tesaṁ isīnaṁ bhikkhaṁ dātukāmomhi, kiṁ karomī” ti? “Mahārāja, te isayo jivhāviññeyyarase agiddhā, na sakkā idhānetun”-ti. “Bhante, tumhe nissāya te bhojessāmi, upāyaṁ me ācikkhathā” ti. “Tena hi, mahārāja, sace tesaṁ dānaṁ dātukāmosi, ito nikkhamitvā sīdānadītīre vasanto tesaṁ dānaṁ dehī” ti.

So: “Sādhū” ti sampaṭicchitvā sabbūpakaraṇāni gāhāpetvā caturaṅginiyā senāya saddhiṁ nikkhamitvā attano rajjasīmaṁ pāpuṇi. Atha naṁ tāpaso attano ānubhāvena saddhiṁ senāya sīdānadītīraṁ netvā nadītīre khandhāvāraṁ kārāpetvā ākāsena attano vasanaṭṭhānaṁ gantvā punadivase paccāgami. Atha naṁ rājā sakkaccaṁ bhojetvā: “Sve, bhante, dasasahasse isayo ādāya idheva āgacchathā” ti āha. So: “Sādhū” ti sampaṭicchitvā gantvā punadivase bhikkhācāravelāya tesaṁ isīnaṁ ārocesi: “Mārisā, bārāṇasirājā ‘tumhākaṁ bhikkhaṁ dassāmī’ ti āgantvā sīdānadītīre nisinno sve vo nimanteti, tassānukampāya khandhāvāraṁ gantvā bhikkhaṁ gaṇhathā” ti. Te: “Sādhū” ti sampaṭicchitvā ākāsena gantvā khandhāvārassa avidūre otariṁsu. Rājā te disvā paccuggamanaṁ katvā khandhāvāraṁ pavesetvā paññattāsanesu nisīdāpetvā isigaṇaṁ paṇītenāhārena santappetvā tesaṁ iriyāpathe pasanno svātanāya pi nimantesi. Etenupāyena dasannaṁ tāpasasahassānaṁ dasavassasahassāni dānaṁ adāsi. Dadanto ca tasmiṁ yeva padese nagaraṁ māpetvā sassakammaṁ kāresi. Na kho pana, mahārāja, tadā so rājā añño ahosi, atha kho ahaṁ seṭṭhosmi dānena, aham-eva hi tadā dānena seṭṭho hutvā taṁ mahādānaṁ datvā imaṁ petalokaṁ atikkamitvā brahmaloke nibbattituṁ nāsakkhiṁ. Mayā dinnaṁ pana dānaṁ bhuñjitvā sabbeva te tāpasā kāmāvacaraṁ atikkamitvā brahmaloke nibbattā, imināpetaṁ veditabbaṁ: “Brahmacariyavāso va mahapphalo” ti.

Evaṁ dānena attano seṭṭhabhāvaṁ pakāsetvā {6.102} itarehi tīhi padehi tesaṁ isīnaṁ guṇaṁ pakāseti. Tattha saṁyamenā ti sīlena. Damenā ti indriyadamena. Anuttaran-ti etehi guṇehi nirantaraṁ uttamaṁ vataṁ samādānaṁ caritvā. Pakiracārī ti gaṇaṁ pakiritvā paṭikkhipitvā pahāya ekacārike, ekībhāvaṁ gateti attho. Samāhite ti upacārappanāsamādhīhi samāhitacitte. Evarūpe ahaṁ tapassino upaṭṭhahinti dasseti. Ahaṁ ujugatan-ti ahaṁ, mahārāja, tesaṁ dasasahassānaṁ isīnaṁ antare kāyavaṅkādīnaṁ abhāvena ujugataṁ ekam-pi naraṁ hīnajacco vā hotu jātisampanno vā, jātiṁ avicāretvā tesaṁ guṇesu pasannamānaso hutvā sabbam-eva ativelaṁ namassissaṁ, niccakālam-eva namassissanti vadati. Kiṁ kāraṇā? Kammabandhū hi māṇavāti, sattā hi nāmete kammabandhū kammapaṭisaraṇā, teneva kāraṇena sabbe vaṇṇāti veditabbā.

Evañca pana vatvā: “Kiñcā pi, mahārāja, dānato brahmacariyam-eva mahapphalaṁ, dve pi panete mahāpurisavitakkāva, tasmā dvīsu pi appamatto va hutvā dānañca dehi, sīlañca rakkhāhī” ti taṁ ovaditvā sakaṭṭhānam-eva gato. Tamatthaṁ pakāsento satthā āha:

20. Idaṁ vatvāna maghavā, devarājā sujampati,
Vedehamanusāsitvā, saggakāyaṁ apakkamī ti.

Tattha apakkamī ti pakkami, sudhammādevasabhāyaṁ nisinnam-eva attānaṁ dassesī ti attho.

Atha naṁ devagaṇā āhaṁsu: “Mahārāja, nanu na paññāyittha, kuhiṁ gatatthā” ti? “Mārisā mithilāyaṁ nimirañño ekā kaṅkhā uppajji, tassa pañhaṁ kathetvā taṁ rājānaṁ nikkaṅkhaṁ katvā āgatomhī” ti vatvā puna taṁ kāraṇaṁ gāthāya kathetuṁ āha:

21. Imaṁ bhonto nisāmetha, yāvantettha samāgatā,
Dhammikānaṁ manussānaṁ, vaṇṇaṁ uccāvacaṁ bahuṁ.

22. Yathā ayaṁ nimirājā, paṇḍito kusalatthiko,
Rājā sabbavidehānaṁ, adā dānaṁ arindamo.

23. Tassa taṁ dadato dānaṁ, saṅkappo udapajjatha,
Dānaṁ vā brahmacariyaṁ vā, katamaṁ su mahapphalan-ti.

Tattha iman-ti dhammikānaṁ kalyāṇadhammānaṁ manussānaṁ mayā vuccamānaṁ sīlavasena uccaṁ dānavasena avacaṁ bahuṁ imaṁ vaṇṇaṁ nisāmetha suṇāthā ti attho. Yathā ayan-ti ayaṁ nimirājā yathā ativiya paṇḍitoti.

Iti {6.103} so aparihāpetvā rañño vaṇṇaṁ kathesi. Taṁ sutvā devasaṅghā rājānaṁ daṭṭhukāmā hutvā: “Amhākaṁ nimirājā ācariyo, tassovāde ṭhatvā taṁ nissāya amhehi ayaṁ dibbasampatti laddhā, mayaṁ daṭṭhukāmamhā, taṁ pakkosāpehi, mahārājā” ti vadiṁsu. Sakko: “Sādhū” ti sampaṭicchitvā mātaliṁ pakkosāpetvā: “Samma mātali, vejayantarathaṁ yojetvā mithilaṁ gantvā nimirājānaṁ dibbayāne āropetvā ānehī” ti āha. So: “Sādhū” ti sampaṭicchitvā rathaṁ yojetvā pāyāsi. Sakkassa pana devehi saddhiṁ kathentassa mātaliṁ āṇāpentassa ca rathaṁ yojentassa ca manussagaṇanāya māso atikkanto. Iti nimirañño puṇṇamāyaṁ uposathikassa pācīnasīhapañjaraṁ vivaritvā mahātale nisīditvā amaccagaṇaparivutassa sīlaṁ paccavekkhantassa pācīnalokadhātuto uggacchantena candamaṇḍalena saddhiṁ yeva so ratho paññāyati. Manussā bhuttasāyamāsā gharadvāresu nisīditvā sukhakathaṁ kathentā: “Ajja dve candā uggatā” ti āhaṁsu. Atha nesaṁ sallapantānaññeva ratho pākaṭo ahosi. Mahājano: “Nāyaṁ, cando, ratho” ti vatvā anukkamena sindhavasahassayutte mātalisaṅgāhake vejayantarathe ca pākaṭe jāte: “Kassa nu kho idaṁ dibbayānaṁ āgacchatī” ti cintetvā: “Na kassaci aññassa, amhākaṁ rājā dhammiko, sakkena vejayantaratho pesito bhavissati, amhākaṁ rañño va anucchaviko” ti tuṭṭhappahaṭṭho gāthamāha.

24. Abbhuto vata lokasmiṁ, uppajji lomahaṁsano,
Dibbo ratho pāturahu, vedehassa yasassino ti.

Tattha abbhuto ti abhūtapubbo. Acchariyoti te vimhayavasenevamāhaṁsu.

Tassa pana mahājanassa evaṁ kathentasseva mātali vātavegena āgantvā rathaṁ nivattetvā sīhapañjaraummāre pacchābhāgena ṭhapetvā ārohaṇasajjaṁ katvā ārohaṇatthāya rājānaṁ nimantesi {6.104}. Tamatthaṁ pakāsento satthā āha:

25. Devaputto mahiddhiko, mātali devasārathi,
Nimantayittha rājānaṁ, vedehaṁ mithilaggahaṁ.

26. Ehimaṁ rathamāruyha, rājaseṭṭha disampati,
Devā dassanakāmā te, tāvatiṁsā saindakā,
Saramānā hi te devā, sudhammāyaṁ samacchare ti.

Tattha mithilaggahan-ti mithilāyaṁ patiṭṭhitagehaṁ, catūhi vā saṅgahavatthūhi mithilāyaṁ saṅgāhakaṁ. Samacchare ti taveva guṇakathaṁ kathentā nisinnāti.

Taṁ sutvā rājā: “Adiṭṭhapubbaṁ devalokañca passissāmi, mātalissa ca me saṅgaho kato bhavissati, gacchissāmī” ti cintetvā antepurañca mahājanañca āmantetvā: “Ahaṁ nacirasseva āgamissāmi, tumhe appamattā dānādīni puññāni karothā” ti vatvā rathaṁ abhiruhi. Tamatthaṁ pakāsento satthā āha:

27. Tato rājā taramāno, vedeho mithilaggaho,
Āsanā vuṭṭhahitvāna, pamukho rathamāruhi.

28. Abhirūḷhaṁ rathaṁ dibbaṁ, mātali etadabravi,
Kena taṁ nemi maggena, rājaseṭṭha disampati,
Yena vā pāpakammantā, puññakammā ca ye narā ti.

Tattha pamukho ti uttamo, abhimukho vā, mahājanassa piṭṭhiṁ datvā ārūḷhoti attho. Yena vā ti yena maggena gantvā yattha pāpakammantā vasanti, taṁ ṭhānaṁ sakkā daṭṭhuṁ, yena vā gantvā ye puññakammā narā vasanti, tesaṁ ṭhānaṁ sakkā daṭṭhuṁ, etesu dvīsu kena maggena taṁ nemi. Idaṁ so sakkena anāṇatto pi attano dūtavisesadassanatthaṁ āha.

Atha naṁ rājā: “Mayā dve ṭhānāni adiṭṭhapubbāni, dve pi passissāmī” ti cintetvā āha:

29. Ubhayeneva maṁ nehi, mātali devasārathi,
Yena vā pāpakammantā, puññakammā ca ye narā ti.

Tato mātali: “Dve pi ekapahāreneva na sakkā dassetuṁ, pucchissāmi nan”-ti pucchanto puna gāthamāha.

30. Kena taṁ paṭhamaṁ nemi, rājaseṭṭha disampati,
Yena vā pāpakammantā, puññakammā ca ye narā ti.

Nirayakaṇḍaṁ

Tato {6.105} rājā: “Ahaṁ avassaṁ devalokaṁ gamissāmi, nirayaṁ tāva passissāmī” ti cintetvā anantaraṁ gāthamāha.

31. Niraye tāva passāmi, āvāse pāpakamminaṁ,
Ṭhānāni luddakammānaṁ, dussīlānañca yā gatī ti.

Tattha yā gatī ti yā etesaṁ nibbatti, tañca passāmīti.

Athassa vetaraṇiṁ nadiṁ tāva dassesi. Tamatthaṁ pakāsento satthā āha:

32. Dassesi mātali rañño, duggaṁ vetaraṇiṁ nadiṁ,
Kuthitaṁ khārasaṁyuttaṁ, tattaṁ aggisikhūpaman-ti.

Tattha vetaraṇin-ti bhikkhave, mātali rañño kathaṁ sutvā nirayābhimukhaṁ rathaṁ pesetvā kammapaccaye utunā samuṭṭhitaṁ vetaraṇiṁ nadiṁ tāva dassesi. Tattha nirayapālā jalitāni asisattitomarabhindivālamuggarādīni āvudhāni gahetvā nerayikasatte paharanti vijjhanti viheṭhenti. Te taṁ dukkhaṁ asahantā vetaraṇiyaṁ patanti. Sā upari bhindivālappamāṇāhi sakaṇṭakāhi vettalatāhi sañchannā. Te tattha bahūni vassasahassāni pacciṁsu. Tesu pajjalantesu khuradhārātikhiṇesu kaṇṭakesu khaṇḍākhaṇḍikā honti. Tesaṁ heṭṭhā tālakkhandhappamāṇāni pajjalitaayasūlāni uṭṭhahanti. Nerayikasattā bahuṁ addhānaṁ vītināmetvā vettalatāhi gaḷitvā sūlesu patitvā viddhasarīrā sūlesu āvuṇitamacchā viya ciraṁ paccanti. Tāni sūlāni pi pajjalanti, nerayikasattā pi pajjalanti. Sūlānaṁ heṭṭhā udakapiṭṭhe jalitāni khuradhārāsadisāni tikhiṇāni ayopokkharapattāni honti. Te sūlehi gaḷitvā ayapokkharapattesu patitvā ciraṁ dukkhavedanaṁ anubhavanti. Tato khārodake patanti, udakaṁ pajjalati, nerayikasattā pi pajjalanti, dhūmo pi uṭṭhahati. Udakassa pana heṭṭhā nadītalaṁ khuradhārāhi sañchannaṁ. Te: “Heṭṭhā nu kho kīdisan”-ti udake nimujjitvā khuradhārāsu khaṇḍākhaṇḍikā honti. Te taṁ mahādukkhaṁ adhivāsetuṁ asakkontā mahantaṁ bheravaṁ viravantā vicaranti. Kadāci anusotaṁ vuyhanti, kadāci paṭisotaṁ. Atha ne tīre ṭhitā nirayapālā ususattitomarādīni ukkhipitvā macche viya vijjhanti. Te dukkhavedanāppattā mahāviravaṁ ravanti. Atha ne pajjalitehi ayabaḷisehi uddharitvā parikaḍḍhitvā pajjalitaayapathaviyaṁ nipajjāpetvā tesaṁ mukhe tattaṁ ayoguḷhaṁ pakkhipanti.

Iti nimirājā vetaraṇiyaṁ mahādukkhapīḷite nerayikasatte disvā bhītatasito saṅkampitahadayo hutvā: “Kiṁ nāmete sattā pāpakammaṁ akaṁsū” ti mātaliṁ pucchi. So pissa byākāsi. Tamatthaṁ pakāsento āha:

33. Nimī have mātalimajjhabhāsatha, disvā janaṁ patamānaṁ vidugge,
Bhayañhi {6.106} maṁ vindati sūta disvā, pucchāmi taṁ mātali devasārathi,
Ime nu maccā kimakaṁsu pāpaṁ, yeme janā vetaraṇiṁ patanti.

34. Tassa puṭṭho viyākāsi, mātali devasārathi,
Vipākaṁ pāpakammānaṁ, jānaṁ akkhāsijānato.

35. Ye dubbale balavantā jīvaloke, hiṁ santi rosenti supāpadhammā,
Te luddakammā pasavetva pāpaṁ, teme janā vetaraṇiṁ patantī ti.

Tattha vindatī ti ahaṁ attano anissaro hutvā bhayasantako viya jāto. Disvā ti patamānaṁ disvā. Jānan-ti bhikkhave, so mātali sayaṁ jānanto tassa ajānato akkhāsi. Dubbale ti sarīrabalabhogabalaāṇābalavirahite. Balavantā ti tehi balehi samannāgatā. Hiṁsantī ti pāṇippahārādīhi kilamenti. Rosentī ti nānappakārehi akkosavatthūhi akkosanti ghaṭenti. Pasavetvā ti janetvā, katvā ti attho.

Evaṁ mātali tassa pañhaṁ byākaritvā raññā vetaraṇiniraye diṭṭhe taṁ padesaṁ antaradhāpetvā purato rathaṁ pesetvā sunakhādīhi khādanaṭṭhānaṁ dassetvā taṁ disvā bhītena raññā pañhaṁ puṭṭho byākāsi. Tamatthaṁ pakāsento satthā āha:

36. Sāmā ca soṇā sabalā ca gijjhā, kākolasaṅghā adanti bheravā,
Bhayañhi maṁ vindati sūta disvā, pucchāmi taṁ mātali devasārathi,
Ime nu maccā kiṁmakaṁsu pāpaṁ, yeme jane kākolasaṅghā adanti.

37. Tassa puṭṭho viyākāsi, mātali devasārathi,
Vipākaṁ pāpakammānaṁ, jānaṁ akkhāsijānato.

38. Ye kecime maccharino kadariyā, paribhāsakā samaṇabrāhmaṇānaṁ,
Hiṁ santi rosenti supāpadhammā, te luddakammā pasavetva pāpaṁ,
Teme jane kākolasaṅghā adantī ti.

Ito {6.107} paresu pañhesu ceva byākaraṇesu ca eseva nayo. Tattha sāmā ti rattavaṇṇā. Soṇā ti sunakhā. Sabalā cā ti kabaravaṇṇā ca, setakāḷapītalohitavaṇṇā cāti evaṁ pañcavaṇṇasunakhe dasseti. Te kira mahāhatthippamāṇā jalitaayapathaviyaṁ nerayikasatte mige viya anubandhitvā piṇḍikamaṁsesu ḍaṁsitvā tesaṁ tigāvutappamāṇaṁ sarīraṁ jalitaayapathaviyaṁ pātetvā mahāravaṁ ravantānaṁ dvīhi purimapādehi uraṁ akkamitvā aṭṭhim-eva sesetvā maṁsaṁ luñcitvā khādanti. Gijjhā ti mahābhaṇḍasakaṭappamāṇā lohatuṇḍā gijjhā. Ete tesaṁ kaṇayasadisehi tuṇḍehi aṭṭhīni bhinditvā aṭṭhimiñjaṁ khādanti. Kākolasaṅghā ti lohatuṇḍakākagaṇā. Te ativiya bhayānakā diṭṭhe diṭṭhe khādanti. Yeme jane ti ye ime nerayikasatte kākolasaṅghā khādanti, ime nu maccā kiṁ nāma pāpaṁ akaṁsūti pucchi. Maccharino ti aññesaṁ adāyakā. Kadariyā ti pare dente pi paṭisedhakā thaddhamaccharino. Samaṇabrāhmaṇānan-ti samitabāhitapāpānaṁ.

39. Sajotibhūtā pathaviṁ kamanti, tattehi khandhehi ca pothayanti,
Bhayañhi maṁ vindati sūta disvā, pucchāmi taṁ mātali devasārathi,
Ime nu maccā kimakaṁsu pāpaṁ, yeme janā khandhahatā sayanti.

40. Tassa puṭṭho viyākāsi, mātali devasārathi,
Vipākaṁ pāpakammānaṁ, jānaṁ akkhāsijānato.

41. Ye jīvalokasmi supāpadhammino, narañca nāriñca apāpadhammaṁ,
Hiṁ santi rosenti supāpadhammā, te luddakammā pasavetva pāpaṁ,
Teme janā khandhahatā sayantī ti.

Tattha sajotibhūtā ti pajjalitasarīrā. Pathavin-ti pajjalitaṁ navayojanabahalaṁ ayapathaviṁ. Kamantī ti akkamanti. Khandhehi ca pothayantī ti nirayapālā anubandhitvā tālappamāṇehi jalitaayakkhandhehi jaṅghādīsu paharitvā pātetvā teheva khandhehi pothayanti, cuṇṇavicuṇṇaṁ karonti. Supāpadhammino ti attanā suṭṭhu pāpadhammā hutvā. Apāpadhamman-ti sīlācārādisampannaṁ, niraparādhaṁ vā.

42. Aṅgārakāsuṁ apare phuṇanti, narā rudantā paridaḍḍhagattā,
Bhayañhi {6.108} maṁ vindati sūta disvā, pucchāmi taṁ mātali devasārathi,
Ime nu maccā kiṁ makaṁsu pāpaṁ, yeme janā aṅgārakāsuṁ phuṇanti.

43. Tassa puṭṭho viyākāsi, mātali devasārathi,
Vipākaṁ pāpakammānaṁ, jānaṁ akkhāsijānato.

44. Ye keci pūgāya dhanassa hetu, sakkhiṁ karitvā iṇaṁ jāpayanti,
Te jāpayitvā janataṁ janinda, te luddakammā pasavetva pāpaṁ,
Teme janā aṅgārakāsuṁ phuṇantī ti.

Tattha aṅgārakāsun-ti samma mātali, ke nāmete apare vajaṁ apavisantiyo gāvo viya samparivāretvā nirayapālehi jalitaayaguḷehi pothiyamānā aṅgārakāsuṁ patanti. Tatra ca nesaṁ yāva kaṭippamāṇā nimuggānaṁ mahatīhi ayapacchīhi ādāya upariaṅgāre okiranti, atha ne aṅgāre sampaṭicchituṁ asakkontā rodantā daḍḍhagattā phuṇanti vidhunanti, kammabalena vā attano sīse aṅgāre phuṇanti okirantī ti attho. Pūgāya dhanassā ti okāse sati dānaṁ vā dassāma, pūjaṁ vā pavattessāma, vihāraṁ vā karissāmāti saṁkaḍḍhitvā ṭhapitassa pūgasantakassa dhanassa hetu. Jāpayantī ti taṁ dhanaṁ yathāruci khāditvā gaṇajeṭṭhakānaṁ lañjaṁ datvā: “Asukaṭṭhāne ettakaṁ vayakaraṇaṁ gataṁ, asukaṭṭhāne amhehi ettakaṁ dinnan”-ti kūṭasakkhiṁ karitvā taṁ iṇaṁ jāpayanti vināsenti.

45. Sajotibhūtā jalitā padittā, padissati mahatī lohakumbhī,
Bhayañhi maṁ vindati sūta disvā, pucchāmi taṁ mātali devasārathi,
Ime nu maccā kimakaṁsu pāpaṁ, yeme janā avaṁsirā lohakumbhiṁ patanti.

46. Tassa puṭṭho viyākāsi, mātali devasārathi,
Vipākaṁ pāpakammānaṁ, jānaṁ akkhāsijānato.

47. Ye sīlavantaṁ samaṇaṁ brāhmaṇaṁ vā, hiṁsanti rosenti supāpadhammā,
Te luddakammā pasavetva pāpaṁ, teme janā avaṁsirā lohakumbhiṁ patantī ti.

Tattha {6.109} padittāti ādittā. Mahatī ti pabbatappamāṇā kappena saṇṭhitaloharasena sampuṇṇā. Avaṁsirā ti bhayānakehi nirayapālehi uddhaṁpāde adhosire katvā khipiyamānā taṁ lohakumbhiṁ patanti. Sīlavantan-ti sīlaācāraguṇasampannaṁ.

48. Luñcanti gīvaṁ atha veṭhayitvā, uṇhodakasmiṁ pakiledayitvā,
Bhayañhi maṁ vindati sūta disvā, pucchāmi taṁ mātali devasārathi,
Ime nu maccā kimakaṁsu pāpaṁ, yeme janā luttasirā sayanti.

49. Tassa puṭṭho viyākāsi, mātali devasārathi,
Vipākaṁ pāpakammānaṁ, jānaṁ akkhāsijānato.

50. Ye jīvalokasmi supāpadhammino, pakkhī gahetvāna viheṭhayanti te,
Viheṭhayitvā sakuṇaṁ janinda, te luddakammā pasavetva pāpaṁ,
Teme janā luttasirā sayan-ti.

Tattha luñcantī ti uppāṭenti. Atha veṭhayitvā ti jalitalohayottehi adhomukhaṁ veṭhayitvā. Uṇhodakasmin-ti kappena saṇṭhitalohaudakasmiṁ. Pakiledayitvā ti temetvā khipitvā. Idaṁ vuttaṁ hoti: samma mātali, yesaṁ ime nirayapālā jalitalohayottehi gīvaṁ veṭhetvā tigāvutappamāṇaṁ sarīraṁ onāmetvā taṁ gīvaṁ samparivattakaṁ luñcitvā jalitaayadaṇḍehi ādāya ekasmiṁ jalitaloharase pakkhipitvā tuṭṭhahaṭṭhā honti, tāya ca gīvāya luñcitāya puna sīsena saddhiṁ gīvā uppajjati yeva. Kiṁ nāmete kammaṁ kariṁsu? Ete hi me disvā bhayaṁ uppajjatīti. Pakkhī gahetvāna viheṭhayantī ti mahārāja, ye jīvalokasmiṁ sakuṇe gahetvā pakkhe luñcitvā gīvaṁ veṭhetvā jīvitakkhayaṁ pāpetvā khādanti vā vikkiṇanti vā, te ime luttasirā sayantīti.

51. Pahūtatoyā anigādhakūlā, nadī ayaṁ sandati suppatitthā,
Ghammābhitattā manujā pivanti, pītañca tesaṁ bhusa hoti pāni.

52. Bhayañhi maṁ vindati sūta disvā, pucchāmi taṁ mātali devasārathi,
Ime nu maccā kimakaṁsu pāpaṁ, pītañca tesaṁ bhusa hoti pāni.

53. Tassa {6.110} puṭṭho viyākāsi, mātali devasārathi,
Vipākaṁ pāpakammānaṁ, jānaṁ akkhāsijānato.

54. Ye suddhadhaññaṁ palāsena missaṁ, asuddhakammā kayino dadanti,
Ghammābhitattāna pipāsitānaṁ, pītañca tesaṁ bhusa hoti pānī ti.

Tattha anigādhakūlā ti agambhīratīrā. Suppatitthā ti sobhanehi titthehi upetā. Bhusa hotī ti vīhibhusaṁ sampajjati. Pānī ti pānīyaṁ. Tasmiṁ kira padese pahūtasalilā ramaṇīyā nadī sandati, nerayikasattā aggisantāpena tattā pipāsaṁ sandhāretuṁ asakkontā bāhā paggayha jalitalohapathaviṁ maddantā taṁ nadiṁ otaranti, taṅkhaṇaññeva tīrā pajjalanti, pānīyaṁ bhusapalāsabhāvaṁ āpajjitvā pajjalati. Te pipāsaṁ sandhāretuṁ asakkontā taṁ jalitaṁ bhusapalāsaṁ khādanti. Taṁ tesaṁ sakalasarīraṁ jhāpetvā adhobhāgena nikkhamati. Te taṁ dukkhaṁ adhivāsetuṁ asakkontā bāhā paggayha kandanti. Suddhadhaññan-ti vīhi-ādisattavidhaṁ parisuddhadhaññaṁ. Palāsena missan-ti palāsena vā bhusena vā vālukāmattikādīhi vā missakaṁ katvā. Asuddhakammā ti kiliṭṭhakāyavacīmanokammā. Kayino ti: “Suddhadhaññaṁ dassāmī” ti kayikassa hatthato mūlaṁ gahetvā tathārūpaṁ asuddhadhaññaṁ dadanti.

55. Usūhi sattīhi ca tomarehi, dubhayāni passāni tudanti kandataṁ,
Bhayañhi maṁ vindati sūta disvā, pucchāmi taṁ mātali devasārathi,
Ime nu maccā kimakaṁsu pāpaṁ, yeme janā sattihatā sayanti.

56. Tassa puṭṭho viyākāsi, mātali devasārathi,
Vipākaṁ pāpakammānaṁ, jānaṁ akkhāsijānato.

57. Ye jīvalokasmiṁ asādhukammino, adinnamādāya karonti jīvikaṁ,
Dhaññaṁ dhanaṁ rajataṁ jātarūpaṁ, ajeḷakañcā pi pasuṁ mahiṁsaṁ,
Te luddakammā pasavetva pāpaṁ, teme janā sattihatā sayantī ti.

Tattha dubhayānī ti ubhayāni. Tudantī ti vijjhanti. Kandatan-ti kandantānaṁ. Pharusā nirayapālā araññe luddā migaṁ viya samparivāretvā usuādīhi nānāvudhehi {6.111} dve passāni tudanti, sarīraṁ chiddāvachiddaṁ purāṇapaṇṇaṁ viya khāyati. Adinnamādāyātiparasantakaṁ saviññāṇakāviññāṇakaṁ sandhicchedādīhi ceva vañcanāya ca gahetvā jīvikaṁ kappenti.

58. Gīvāya baddhā kissa ime puneke, aññe vikantā bilakatā sayanti,
Bhayañhi maṁ vindati sūta disvā, pucchāmi taṁ mātali devasārathi,
Ime nu maccā kimakaṁsu pāpaṁ, yeme janā bilakatā sayanti.

59. Tassa puṭṭho viyākāsi, mātali devasārathi,
Vipākaṁ pāpakammānaṁ, jānaṁ akkhāsijānato.

60. Orabbhikā sūkarikā ca macchikā, pasuṁ mahiṁsañca ajeḷakañca,
Hantvāna sūnesu pasārayiṁsu, te luddakammā pasavetva pāpaṁ,
Teme janā bilakatā sayantī ti.

Tattha gīvāya baddhā ti mahantehi jalitalohayottehi gīvāya bandhitvā ākaḍḍhitvā ayapathaviyaṁ pātetvā nānāvudhehi koṭṭiyamāne disvā pucchi. Aññe vikantā ti aññe pana khaṇḍākhaṇḍikaṁ chinnā. Bilakatā ti jalitesu ayaphalakesu ṭhapetvā maṁsaṁ viya potthaniyā koṭṭetvā puñjakatā hutvā sayanti. Macchikā ti macchaghātakā. Pasun-ti gāviṁ. Sūnesu pasārayiṁsū ti maṁsaṁ vikkiṇitvā jīvikakappanatthaṁ sūnāpaṇesu ṭhapesuṁ.

61. Rahado ayaṁ muttakarīsapūro, duggandharūpo asuci pūti vāti,
Khudāparetā manujā adanti, bhayañhi maṁ vindati sūta disvā,
Pucchāmi taṁ mātali devasārathi, ime nu maccā kimakaṁsu pāpaṁ,
Yeme janā muttakarīsabhakkhā.

62. Tassa puṭṭho viyākāsi, mātali devasārathi,
Vipākaṁ pāpakammānaṁ, jānaṁ akkhāsi jānato.

63. Ye kecime kāraṇikā virosakā, paresaṁ hiṁsāya sadā niviṭṭhā,
Te {6.112} luddakammā pasavetva pāpaṁ, mittadduno mīḷhamadanti bālā ti,

Tattha khudāparetā manujā adantī ti ete nerayikā sattā chātakena phuṭṭhā khudaṁ sahituṁ asakkontā pakkuthitaṁ dhūmāyantaṁ pajjalantaṁ kappena saṇṭhitaṁ purāṇamīḷhaṁ piṇḍaṁ piṇḍaṁ katvā adanti khādanti. Kāraṇikā ti kāraṇakārakā. Virosakā ti mittasuhajjānam-pi viheṭhakā. Mittadduno ti ye tesaññeva gehe khāditvā bhuñjitvā paññattāsane nisīditvā sayitvā puna māsakahāpaṇaṁ nāma āharāpenti, lañjaṁ gaṇhanti, te mittadūsakā bālā evarūpaṁ mīḷhaṁ khādanti, mahārājāti.

64. Rahado ayaṁ lohitapubbapūro, duggandharūpo asuci pūti vāti,
Ghammābhitattā manujā pivanti, bhayañhi maṁ vindati sūta disvā,
Pucchāmi taṁ mātali devasārathi, ime nu maccā kimakaṁsu pāpaṁ,
Yeme janā lohitapubbabhakkhā.

65. Tassa puṭṭho viyākāsi, mātali devasārathi,
Vipākaṁ pāpakammānaṁ, jānaṁ akkhāsijānato.

66. Ye mātaraṁ vā pitaraṁ vā jīvaloke, pārājikā arahante hananti,
Te luddakammā pasavetva pāpaṁ, teme janā lohitapubbabhakkhā ti.

Tattha ghammābhitattā ti santāpena pīḷitā. Pārājikā ti parājitā jarājiṇṇe mātāpitaro ghātetvā gihibhāve yeva pārājikaṁ pattā. Arahante ti pūjāvisesassa anucchavike. Hanantī ti dukkarakārake mātāpitaro mārenti. Apica: “Arahante” ti padena buddhasāvake pi saṅgaṇhāti.

Aparasmim-pi ussadaniraye nirayapālā nerayikānaṁ tālappamāṇena jalitaayabaḷisena jivhaṁ vijjhitvā ākaḍḍhitvā te satte jalitaayapathaviyaṁ pātetvā usabhacammaṁ viya pattharitvā saṅkusatena hananti. Te thale khittamacchā viya phandanti, tañca dukkhaṁ sahituṁ asakkontā rodantā paridevantā mukhena kheḷaṁ muñcanti. Tasmiṁ rājā mātalinā dassite āha:

67. Jivha ca passa baḷisena viddhaṁ, vihataṁ yathā saṅkusatena cammaṁ,
Phandanti {6.113} macchāva thalamhi khittā, muñcanti kheḷaṁ rudamānā kimete.

68. Bhayañhi maṁ vindati sūta disvā, pucchāmi taṁ mātali devasārathi,
Ime nu maccā kimakaṁsu pāpaṁ, yeme janā vaṅkaghastā sayantī ti.

69. Tassa puṭṭho viyākāsi, mātali devasārathi,
Vipākaṁ pāpakammānaṁ, jānaṁ akkhāsijānato.

70. Ye keci sandhānagatā manussā, agghena agghaṁ kayaṁ hāpayanti,
Kūṭena kūṭaṁ dhanalobhahetu, channaṁ yathā vāricaraṁ vadhāya.

71. Na hi kūṭakārissa bhavanti tāṇā, sakehi kammehi purakkhatassa,
Te luddakammā pasavetva pāpaṁ, teme janā vaṅkaghastā sayantī ti.

Tattha kimete ti kiṁkāraṇā ete. Vaṅkaghastā ti gilitabaḷisā. Sandhānagatā ti sandhānaṁ mariyādaṁ gatā, agghāpanakaṭṭhāne ṭhitā ti attho. Agghena agghan-ti taṁ taṁ agghaṁ lañjaṁ gahetvā hatthiassādīnaṁ vā jātarūparajatādīnaṁ vā tesaṁ tesaṁ saviññāṇakāviññāṇakānaṁ agghaṁ hāpenti. Kayan-ti taṁ hāpentā kāyikānaṁ kayaṁ hāpenti, sate dātabbe paṇṇāsaṁ dāpenti, itaraṁ tehi saddhiṁ vibhajitvā gaṇhanti. Kūṭena kūṭan-ti tulākūṭādīsu taṁ taṁ kūṭaṁ. Dhanalobhahetū ti dhanalobhena etaṁ kūṭakammaṁ karonti. Channaṁ yathā vāricaraṁ vadhāyā ti taṁ pana kammaṁ karontā pi madhuravācāya tathā katabhāvaṁ paṭicchannaṁ katvā yathā vāricaraṁ macchaṁ vadhāya upagacchantā baḷisaṁ āmisena paṭicchannaṁ katvā taṁ vadhenti, evaṁ paṭicchannaṁ katvā taṁ kammaṁ karonti. Na hi kūṭakārissā ti paṭicchannaṁ mama kammaṁ, na taṁ koci jānātīti maññamānassa hi kūṭakārissa tāṇā nāma na honti. So tehi kammehi purakkhato patiṭṭhaṁ na labhati.

72. Nārī imā samparibhinnagattā, paggayha kandanti bhuje dujaccā,
Sammakkhitā lohitapubbalittā, gāvo yathā āghātane vikantā,
Tā bhūmibhāgasmiṁ sadā nikhātā, khandhātivattanti sajotibhūtā.

73. Bhayañhi {6.114} maṁ vindati sūta disvā, pucchāmi taṁ mātali devasārathi,
Imā nu nāriyo kimakaṁsu pāpaṁ, yā bhūmibhāgasmiṁ sadā nikhātā,
Khandhātivattanti sajotibhūtā.

74. Tassa puṭṭho viyākāsi, mātali devasārathi,
Vipākaṁ pāpakammānaṁ, jānaṁ akkhāsijānato.

75. Kolitthiyāyo idha jīvaloke, asuddhakammā asataṁ acāruṁ,
Tā dittarūpā pati vippahāya, aññaṁ acāruṁ ratikhiḍḍahetu,
Tā jīvalokasmiṁ ramāpayitvā, khandhātivattanti sajotibhūtā ti.

Tattha nārī ti itthiyo. Samparibhinnagattā ti suṭṭhu samantato bhinnasarīrā. Dujaccā ti dujjātikā virūpā jegucchā. Āghātane ti gāvaghātaṭṭhāne. Vikantā ti chinnasīsā gāvo viya pubbalohitalittā hutvā. Sadā nikhātā ti niccaṁ jalitaayapathaviyaṁ kaṭimattaṁ pavesetvā nikhaṇitvā ṭhapitā viya ṭhitā. Khandhātivattantī ti samma mātali, tā nāriyo ete pabbatakkhandhā atikkamanti. Tāsaṁ kira evaṁ kaṭippamāṇaṁ pavisitvā ṭhitakāle puratthimāya disāya jalitaayapabbato samuṭṭhahitvā asani viya viravanto āgantvā sarīraṁ saṇhakaraṇī viya pisanto gacchati. Tasmiṁ ativattitvā pacchimapasse ṭhite puna ca tāsaṁ sarīraṁ pātu bhavati. Tā dukkhaṁ adhivāsetuṁ asakkontiyo bāhā paggayha kandanti. Sesadisāsu vuṭṭhitesu jalitapabbatesu pi eseva nayo. Dve pabbatā samuṭṭhāya ucchughaṭikaṁ viya pīḷenti, lohitaṁ pakkuthitaṁ sandati. Kadāci tayo pabbatā samuṭṭhāya pīḷenti. Kadāci cattāro pabbatā samuṭṭhāya tāsaṁ sarīraṁ pīḷenti. Tenāha: “Khandhātivattantī” ti.

Kolitthiyāyo ti kule patiṭṭhitā kuladhītaro. Asataṁ acārun-ti asaññatakammaṁ kariṁsu. Dittarūpā ti saṭharūpā dhuttajātikā hutvā. Pati vippahāyā ti attano patiṁ pajahitvā. Acārun-ti agamaṁsu. Ratikhiḍḍahetū ti kāmaratihetu ceva khiḍḍāhetu ca. Ramāpayitvā ti parapurisehi saddhiṁ attano cittaṁ ramāpayitvā idha upapannā. Atha tāsaṁ sarīraṁ ime khandhātivattanti sajotibhūtāti.

76. Pāde gahetvā kissa ime puneke, avaṁsirā narake pātayanti,
Bhayañhi maṁ vindati sūta disvā, pucchāmi taṁ mātali devasārathi,
Ime {6.115} nu maccā kimakaṁsu pāpaṁ, yeme janā avaṁsirā narake pātayanti.

77. Tassa puṭṭho viyākāsi, mātali devasārathi,
Vipākaṁ pāpakammānaṁ, jānaṁ akkhāsijānato.

78. Ye jīvalokasmiṁ asādhukammino, parassa dārāni atikkamanti,
Te tādisā uttamabhaṇḍathenā, teme janā avaṁsirā narake pātayanti.

79. Te vassapūgāni bahūni tattha, nirayesu dukkhaṁ vedanaṁ vedayanti,
Na hi pāpakārissa bhavanti tāṇā, sakehi kammehi purakkhatassa,
Te luddakammā pasavetva pāpaṁ, teme janā avaṁsirā narake pātayantī ti.

Tattha narake ti jalitaaṅgārapuṇṇe mahāāvāṭe. Te kira vajaṁ apavisantiyo gāvo viya nirayapālehi nānāvudhāni gahetvā vijjhiyamānā pothiyamānā yadā taṁ narakaṁ upagacchanti, atha te nirayapālā uddhaṁpāde katvā tattha pātayanti khipanti. Evaṁ te pātiyamāne disvā pucchanto evamāha. Uttamabhaṇḍathenā ti manussehi piyāyitassa varabhaṇḍassa thenakā.

Evañca pana vatvā mātalisaṅgāhako taṁ nirayaṁ antaradhāpetvā rathaṁ purato pesetvā micchādiṭṭhikānaṁ paccanaṭṭhānaṁ nirayaṁ dassesi. Tena puṭṭho cassa viyākāsi.

80. Uccāvacāme vividhā upakkamā, nirayesu dissanti sughorarūpā,
Bhayañhi maṁ vindati sūta disvā, pucchāmi taṁ mātali devasārathi,
Ime nu maccā kimakaṁsu pāpaṁ, yeme janā adhimattā dukkhā tibbā,
Kharā kaṭukā vedanā vedayanti.

81. Tassa puṭṭho viyākāsi, mātali devasārathi,
Vipākaṁ pāpakammānaṁ, jānaṁ akkhāsijānato.

82. Ye jīvalokasmiṁ supāpadiṭṭhino, vissāsakammāni karonti mohā,
Parañca diṭṭhīsu samādapenti, te {6.116} pāpadiṭṭhiṁ pasavetva pāpaṁ,
Teme janā adhimattā dukkhā tibbā, kharā kaṭukā vedanā vedayantī ti.

Tattha uccāvacāme ti uccā avacā ime, khuddakā ca mahantā cā ti attho. Upakkamā ti kāraṇappayogā. Supāpadiṭṭhino ti: “Natthi dinnan”-ti ādikāya dasavatthukāya micchādiṭṭhiyā suṭṭhu pāpadiṭṭhino. Vissāsakammānī ti tāya diṭṭhiyā vissāsena tannissitā hutvā nānāvidhāni pāpakammāni karonti. Teme ti te ime janā evarūpaṁ dukkhaṁ anubhavanti.

Iti rañño micchādiṭṭhikānaṁ paccananirayaṁ ācikkhi. Devaloke pi devagaṇā rañño āgamanamaggaṁ olokayamānā sudhammāyaṁ devasabhāyaṁ nisīdiṁsu yeva. Sakko pi: “Kiṁ nu kho, mātali, cirāyatī” ti upadhārento taṁ kāraṇaṁ ñatvā: “Mātali, attano dūtavisesaṁ dassetuṁ ‘mahārāja, asukakammaṁ katvā asukaniraye nāma paccantī’ ti niraye dassento vicarati, nimirañño pana appam-eva āyu khīyetha, nirayadassanaṁ nāssa pariyantaṁ gaccheyyā” ti ekaṁ mahājavaṁ devaputtaṁ pesesi: “Tvaṁ ‘sīghaṁ rājānaṁ gahetvā āgacchatū’ ti mātalissa vadehī” ti. So: “Sādhū” ti sampaṭicchitvā javena gantvā ārocesi. Mātali, tassa vacanaṁ sutvā: “Na sakkā cirāyitun”-ti rañño ekapahāreneva catūsu disāsu bahū niraye dassetvā gāthamāha.

83. Viditāni te mahārāja, āvāsaṁ pāpakamminaṁ,
Ṭhānāni luddakammānaṁ, dussīlānañca yā gati,
Uyyāhi dāni rājīsi, devarājassa santike ti.

Tassattho: mahārāja, imaṁ pāpakammīnaṁ sattānaṁ āvāsaṁ disvā luddakammānañca ṭhānāni tayā viditāni. Dussīlānañca yā gati nibbatti, sā pi te viditā. Idāni devarājassa santike dibbasampattiṁ dassanatthaṁ uyyāhi gacchāhi, mahārājāti.

Nirayakaṇḍaṁ niṭṭhitaṁ.

Saggakaṇḍaṁ

Evañca pana vatvā mātali devalokābhimukhaṁ rathaṁ pesesi. Rājā devalokaṁ gacchanto dvādasayojanikaṁ maṇimayaṁ pañcathūpikaṁ sabbālaṅkārapaṭimaṇḍitaṁ uyyānapokkharaṇisampannaṁ {6.117} kapparukkhaparivutaṁ bīraṇiyā devadhītāya ākāsaṭṭhakavimānaṁ disvā, tañca devadhītaraṁ antokūṭāgāre sayanapiṭṭhe nisinnaṁ accharāsahassaparivutaṁ maṇisīhapañjaraṁ vivaritvā olokentiṁ disvā mātaliṁ pucchanto gāthamāha. Itaro pissa byākāsi.

84. Pañcathūpaṁ dissatidaṁ vimānaṁ, mālāpiḷandhā sayanassa majjhe,
Tatthacchati nārī mahānubhāvā, uccāvacaṁ iddhi vikubbamānā.

85. Vittī hi maṁ vindati sūta disvā, pucchāmi taṁ mātali devasārathi,
Ayaṁ nu nārī kimakāsi sādhuṁ, yā modati saggapattā vimāne.

86. Tassa puṭṭho viyākāsi, mātali devasārathi,
Vipākaṁ puññakammānaṁ, jānaṁ akkhāsijānato.

87. Yadi te sutā bīraṇī jīvaloke, āmāyadāsī ahu brāhmaṇassa,
Sā pattakālaṁ atithiṁ viditvā, mātāva puttaṁ sakimābhinandī,
Saṁyamā saṁvibhāgā ca, sā vimānasmi modatī ti.

Tattha pañcathūpan-ti pañcahi kūṭāgārehi samannāgataṁ. Mālāpiḷandhā ti mālādīhi sabbābharaṇehi paṭimaṇḍitā ti attho. Tatthacchatī ti tasmiṁ vimāne acchati. Uccāvacaṁ iddhi vikubbamānā ti nānappakāraṁ deviddhiṁ dassayamānā. Disvā ti etaṁ disvā ṭhitaṁ maṁ vitti vindati paṭilabhati, vittisantako viya homi tuṭṭhiyā atibhūtattā ti attho. Āmāyadāsī ti gehadāsiyā kucchimhi jātadāsī. Ahu brāhmaṇassā ti sā kira kassapadasabalassa kāle ekassa brāhmaṇassa dāsī ahosi. Sā pattakālan-ti tena brāhmaṇena aṭṭha salākabhattāni saṅghassa pariccattāni ahesuṁ. So gehaṁ gantvā: “Sve paṭṭhāya ekekassa bhikkhussa ekekaṁ kahāpaṇagghanakaṁ katvā aṭṭha salākabhattāni sampādeyyāsī” ti brāhmaṇiṁ āha. Sā: “Sāmi, bhikkhu nāma dhutto, nāhaṁ sakkhissāmī” ti paṭikkhi pi. Dhītaro pissa paṭikkhipiṁsu. So dāsiṁ: “Sakkhissasi ammā” ti āha. Sā: “Sakkhissāmi ayyā” ti sampaṭicchitvā sakkaccaṁ yāgukhajjakabhattādīni sampādetvā salākaṁ labhitvā āgataṁ pattakālaṁ atithiṁ viditvā haritagomayupalitte katapupphupahāre supaññattāsane nisīdāpetvā yathā nāma vippavāsā āgataṁ puttaṁ mātā sakiṁ abhinandati, tathā niccakālaṁ abhinandati, sakkaccaṁ parivisati, attano santakam-pi kiñci {6.118} deti. Saṁyamā saṁvibhāgā cā ti sā sīlavatī ahosi cāgavatī ca, tasmā tena sīlena ceva cāgena ca imasmiṁ vimāne modati. Atha vā saṁyamā ti indriyadamanā.

Evañca pana vatvā mātali purato rathaṁ pesetvā soṇadinnadevaputtassa satta kanakavimānāni dassesi. So tāni ca tassa ca sirisampattiṁ disvā tena katakammaṁ pucchi. Itaro pissa byākāsi.

88. Daddallamānā ābhenti, vimānā satta nimmitā,
Tattha yakkho mahiddhiko, sabbābharaṇabhūsito,
Samantā anupariyāti, nārīgaṇapurakkhato.

89. Vittī hi maṁ vindati sūta disvā, pucchāmi taṁ mātali devasārathi,
Ayaṁ nu macco kimakāsi sādhuṁ, yo modati saggapatto vimāne.

90. Tassa puṭṭho viyākāsi, mātali devasārathi,
Vipākaṁ puññakammānaṁ, jānaṁ akkhāsijānato.

91. Soṇadinno gahapati, esa dānapatī ahu,
Esa pabbajituddissa, vihāre satta kārayi.

92. Sakkaccaṁ te upaṭṭhāsi, bhikkhavo tattha vāsike,
Acchādanañca bhattañca, senāsanaṁ padīpiyaṁ,
Adāsi ujubhūtesu, vippasannena cetasā.

93. Cātuddasiṁ pañcadasiṁ, yā ca pakkhassa aṭṭhamī,
Pāṭihāriyapakkhañca, aṭṭhaṅgasusamāgataṁ.

94. Uposathaṁ upavasī, sadā sīlesu saṁvuto,
Saṁyamā saṁvibhāgā ca, so vimānasmi modatī ti.

Tattha daddallamānā ti jalamānā. Ābhentī ti taruṇasūriyo viya obhāsanti. Tatthā ti tesu paṭipāṭiyā ṭhitesu sattasu vimānesu. Yakkho ti eko devaputto. Soṇadinno ti mahārāja, ayaṁ pubbe kassapadasabalassa kāle kāsiraṭṭhe aññatarasmiṁ nigame soṇadinno nāma gahapati dānapati ahosi. So pabbajite uddissa satta vihārakuṭiyo kāretvā tattha vāsike bhikkhū catūhi paccayehi sakkaccaṁ upaṭṭhāsi, uposathañca upavasi, niccaṁ sīlesu ca saṁvuto ahosi. So tato cavitvā idhūpapanno modatī ti attho. Ettha ca pāṭihāriyapakkhan-ti idaṁ pana aṭṭhamīuposathassa paccuggamanānugamanavasena sattaminavamiyo, cātuddasīpannarasīnaṁ paccuggamanānugamanavasena terasīpāṭipade ca sandhāya vuttaṁ.

Evaṁ {6.119} soṇadinnassa katakammaṁ kathetvā purato rathaṁ pesetvā phalikavimānaṁ dassesi. Taṁ ubbedhato pañcavīsatiyojanaṁ anekasatehi sattaratanamayatthambhehi samannāgataṁ, anekasatakūṭāgārapaṭimaṇḍitaṁ, kiṅkiṇikajālāparikkhittaṁ, samussitasuvaṇṇarajatamayadhajaṁ, nānāpupphavicittauyyānavanavibhūsitaṁ, ramaṇīyapokkharaṇisamannāgataṁ, naccagītavāditādīsu chekāhi accharāhi samparikiṇṇaṁ. Taṁ disvā rājā tāsaṁ accharānaṁ katakammaṁ pucchi, itaro pissa byākāsi.

95. Pabhāsati midaṁ byamhaṁ, phalikāsu sunimmitaṁ,
Nārīvaragaṇākiṇṇaṁ, kūṭāgāravarocitaṁ,
Upetaṁ annapānehi, naccagītehi cūbhayaṁ.

96. Vittī hi maṁ vindati sūta disvā, pucchāmi taṁ mātali devasārathi,
Ime nu maccā kimakaṁsu sādhuṁ, yā modare saggapattā vimāne.

97. Tassa puṭṭho viyākāsi, mātali devasārathi,
Vipākaṁ puññakammānaṁ, jānaṁ akkhāsijānato.

98. Yā kāci nāriyo idha jīvaloke, sīlavantiyo upāsikā,
Dāne ratā niccaṁ pasannacittā, sacce ṭhitā uposathe appamattā,
Saṁyamā saṁvibhāgā ca, tā vimānasmi modare ti.

Tattha byamhan-ti vimānaṁ, pāsādoti vuttaṁ hoti. Phalikāsū ti phalikabhittīsu. Nārīvaragaṇākiṇṇan-ti varanārigaṇehi ākiṇṇaṁ. Kūṭāgāravarocitan-ti varakūṭāgārehi ocitaṁ samocitaṁ, vaḍḍhitanti attho. Ubhayan-ti ubhayehi. “Yā kācī” ti idaṁ kiñcā pi aniyametvā vuttaṁ, tā pana kassapabuddhasāsane bārāṇasiyaṁ upāsikā hutvā gaṇabandhanena etāni vuttappakārāni puññāni katvā taṁ dibbasampattiṁ pattāti veditabbā.

Athassa so purato rathaṁ pesetvā ekaṁ ramaṇīyaṁ maṇivimānaṁ dassesi. Taṁ same bhūmibhāge patiṭṭhitaṁ ubbedhasampannaṁ maṇipabbato viya obhāsamānaṁ tiṭṭhati, dibbagītavāditaninnāditaṁ bahūhi devaputtehi samparikiṇṇaṁ. Taṁ disvā rājā tesaṁ devaputtānaṁ katakammaṁ pucchi, itaro pissa byākāsi.

99. Pabhāsati {6.120} midaṁ byamhaṁ, veḷuriyāsu nimmitaṁ,
Upetaṁ bhūmibhāgehi, vibhattaṁ bhāgaso mitaṁ.

100. Āḷambarā mudiṅgā ca, naccagītā suvāditā,
Dibbā saddā niccharanti, savanīyā manoramā.

101. Nāhaṁ evaṁgataṁ jātu, evaṁsuruciraṁ pure,
Saddaṁ samabhijānāmi, diṭṭhaṁ vā yadi vā sutaṁ.

102. Vittī hi maṁ vindati sūta disvā, pucchāmi taṁ mātali devasārathi,
Ime nu maccā kimakaṁsu sādhuṁ, ye modare saggapattā vimāne.

103. Tassa puṭṭho viyākāsi, mātali devasārathi,
Vipākaṁ puññakammānaṁ, jānaṁ akkhāsijānato.

104. Ye keci maccā idha jīvaloke, sīlavantā upāsakā,
Ārāme udapāne ca, papā saṅkamanāni ca,
Arahante sītibhūte, sakkaccaṁ paṭipādayuṁ.

105. Cīvaraṁ piṇḍapātañca, paccayaṁ sayanāsanaṁ,
Adaṁsu ujubhūtesu, vippasannena cetasā.

106. Cātuddasiṁ pañcadasiṁ, yā ca pakkhassa aṭṭhamī,
Pāṭihāriyapakkhañca, aṭṭhaṅgasusamāgataṁ.

107. Uposathaṁ upavasuṁ, sadā sīlesu saṁvutā,
Saṁyamā saṁvibhāgā ca, te vimānasmi modare ti.

Tattha veḷuriyāsū ti veḷuriyabhittīsu. Bhūmibhāgehī ti ramaṇīyehi bhūmibhāgehi upetaṁ. Āḷambarā mudiṅgā cā ti ete dve ettha vajjanti. Naccagītā suvāditā ti nānappakārāni naccāni ceva gītāni ca aparesam-pi tūriyānaṁ suvāditāni cettha pavattanti. Evaṁgatan-ti evaṁ manoramabhāvaṁ gataṁ. “Ye kecī” ti idam-pi kāmaṁ aniyametvā vuttaṁ, te pana kassapabuddhakāle bārāṇasivāsino upāsakā hutvā gaṇabandhanena etāni puññāni katvā taṁ sampattiṁ pattāti veditabbā. Tattha paṭipādayun-ti paṭipādayiṁsu, tesaṁ adaṁsū ti attho. Paccayan-ti gilānapaccayaṁ. Adaṁsū ti evaṁ nānappakārakaṁ dānaṁ adaṁsūti.

Itissa so tesaṁ katakammaṁ ācikkhitvā purato rathaṁ pesetvā aparam-pi phalikavimānaṁ dassesi. Taṁ anekakūṭāgārapaṭimaṇḍitaṁ, nānākusumasañchannadibbataruṇavanapaṭimaṇḍitatīrāya, vividhavihaṅgamaninnāditāya nimmalasalilāya nadiyā parikkhittaṁ {6.121}, accharāgaṇaparivutassekassa puññavato nivāsabhūtaṁ. Taṁ disvā rājā tassa katakammaṁ pucchi, itaro pissa byākāsi.

108. Pabhāsati midaṁ byamhaṁ, phalikāsu sunimmitaṁ,
Nārīvaragaṇākiṇṇaṁ, kūṭāgāravarocitaṁ.

109. Upetaṁ annapānehi, naccagītehi cūbhayaṁ,
Najjo cānupariyāti, nānāpupphadumāyutā.

110. Vittī hi maṁ vindati sūta disvā, pucchāmi taṁ mātali devasārathi,
Ayaṁ nu macco kiṁmakāsi sādhuṁ, yo modatī saggapatto vimāne.

111. Tassa puṭṭho viyākāsi, mātali devasārathi,
Vipākaṁ puññakammānaṁ, jānaṁ akkhāsijānato.

112. Mithilāyaṁ gahapati, esa dānapatī ahu,
Ārāme udapāne ca, papā saṅkamanāni ca,
Arahante sītibhūte, sakkaccaṁ paṭipādayi.

113. Cīvaraṁ piṇḍapātañca, paccayaṁ sayanāsanaṁ,
Adāsi ujubhūtesu, vippasannena cetasā.

114. Cātuddasiṁ pañcadasiṁ, yā ca pakkhassa aṭṭhamī,
Pāṭihāriyapakkhañca, aṭṭhaṅgasusamāgataṁ.

115. Uposathaṁ upavasī, sadā sīlesu saṁvuto,
Saṁyamā saṁvibhāgā ca, so vimānasmi modatī ti.

Tattha najjo ti vacanavipallāso, ekā nadī taṁ vimānaṁ parikkhipitvā gatā ti attho. Nānāpupphadumāyutā ti sā nadī nānāpupphehi dumehi āyutā. Mithilāyan-ti esa mahārāja, kassapabuddhakāle mithilanagare eko gahapati dānapati ahosi. So etāni ārāmaropanādīni puññāni katvā imaṁ sampattiṁ pattoti.

Evamassa tena katakammaṁ ācikkhitvā purato rathaṁ pesetvā aparam-pi phalikavimānaṁ dassesi. Taṁ purimavimānato atirekāya nānāpupphaphalasañchannāya taruṇavanaghaṭāya samannāgataṁ. Taṁ disvā rājā tāya sampattiyā samannāgatassa devaputtassa katakammaṁ pucchi, itaro pissa byākāsi.

116. Pabhāsati midaṁ byamhaṁ, phalikāsu sunimmitaṁ,
Nārīvaragaṇākiṇṇaṁ, kūṭāgāravarocitaṁ.

117. Upetaṁ {6.122} annapānehi, naccagītehi cūbhayaṁ,
Najjo cānupariyāti, nānāpupphadumāyutā.

118. Rājāyatanā kapitthā ca, ambā sālā ca jambuyo,
Tindukā ca piyālā ca, dumā niccaphalā bahū.

119. Vittī hi maṁ vindati sūta disvā, pucchāmi taṁ mātali devasārathi,
Ayaṁ nu macco kimakāsi sādhuṁ, yo modatī saggapatto vimāne.

120. Tassa puṭṭho viyākāsi, mātali devasārathi,
Vipākaṁ puññakammānaṁ, jānaṁ akkhāsijānato.

121. Mithilāyaṁ gahapati, esa dānapatī ahu,
Ārāme udapāne ca, papā saṅkamanāni ca,
Arahante sītibhūte, sakkaccaṁ paṭipādayi.

122. Cīvaraṁ piṇḍapātañca, paccayaṁ sayanāsanaṁ,
Adāsi ujubhūtesu, vippasannena cetasā.

123. Cātuddasiṁ pañcadasiṁ, yā ca pakkhassa aṭṭhamī,
Pāṭihāriyapakkhañca, aṭṭhaṅgasusamāgataṁ.

124. Uposathaṁ upavasī, sadā sīlesu saṁvuto,
Saṁyamā saṁvibhāgā ca, so vimānasmi modatī ti.

Tattha mithilāyan-ti esa, mahārāja, kassapabuddhakāle videharaṭṭhe mithilanagare eko gahapati dānapati ahosi. So etāni puññāni katvā imaṁ sampattiṁ pattoti.

Evamassa tena katakammaṁ ācikkhitvā purato rathaṁ pesetvā purimasadisam-eva aparam-pi veḷuriyavimānaṁ dassetvā tattha sampattiṁ anubhavantassa devaputtassa katakammaṁ puṭṭho ācikkhi.

125. Pabhāsati midaṁ byamhaṁ, veḷuriyāsu nimmitaṁ,
Upetaṁ bhūmibhāgehi, vibhattaṁ bhāgaso mitaṁ.

126. Āḷambarā mudiṅgā ca, naccagītā suvāditā,
Dibyā saddā niccharanti, savanīyā manoramā.

127. Nāhaṁ evaṁgataṁ jātu, evaṁsuruciraṁ pure,
Saddaṁ samabhijānāmi, diṭṭhaṁ vā yadi vā sutaṁ.

128. Vittī hi maṁ vindati sūta disvā, pucchāmi taṁ mātali devasārathi,
Ayaṁ {6.123} nu macco kimakāsi sādhuṁ, yo modatī saggapatto vimāne.

129. Tassa puṭṭho viyākāsi, mātali devasārathi,
Vipākaṁ puññakammānaṁ, jānaṁ akkhāsijānato.

130. Bārāṇasiyaṁ gahapati, esa dānapatī ahu,
Ārāme udapāne ca, papā saṅkamanāni ca,
Arahante sītibhūte, sakkaccaṁ paṭipādayi.

131. Cīvaraṁ piṇḍapātañca, paccayaṁ sayanāsanaṁ,
Adāsi ujubhūtesu, vippasannena cetasā.

132. Cātuddasiṁ pañcadasiṁ, yā ca pakkhassa aṭṭhamī,
Pāṭihāriyapakkhañca, aṭṭhaṅgasusamāgataṁ.

133. Uposathaṁ upavasī, sadā sīlesu saṁvuto,
Saṁyamā saṁvibhāgā ca, so vimānasmi modatī ti.

Athassa purato rathaṁ pesetvā bālasūriyasannibhaṁ kanakavimānaṁ dassetvā tattha nivāsino devaputtassa sampattiṁ puṭṭho ācikkhi.

134. Yathā udayamādicco, hoti lohitako mahā,
Tathūpamaṁ idaṁ byamhaṁ, jātarūpassa nimmitaṁ.

135. Vittī hi maṁ vindati sūta disvā, pucchāmi taṁ mātali devasārathi,
Ayaṁ nu macco kimakāsi sādhuṁ, yo modatī saggapatto vimāne.

136. Tassa puṭṭho viyākāsi, mātali devasārathi,
Vipākaṁ puññakammānaṁ, jānaṁ akkhāsijānato.

137. Sāvatthiyaṁ gahapati, esa dānapatī ahu,
Ārāme udapāne ca, papā saṅkamanāni ca,
Arahante sītibhūte, sakkaccaṁ paṭipādayi.

138. Cīvaraṁ piṇḍapātañca, paccayaṁ sayanāsanaṁ,
Adāsi ujubhūtesu, vippasannena cetasā.

139. Cātuddasiṁ pañcadasiṁ, yā ca pakkhassa aṭṭhamī,
Pāṭihāriyapakkhañca, aṭṭhaṅgasusamāgataṁ.

140. Uposathaṁ upavasī, sadā sīlesu saṁvuto,
Saṁyamā saṁvibhāgā ca, so vimānasmi modatī ti.

Tattha udayamādicco ti uggacchanto ādicco. Sāvatthiyan-ti kassapabuddhakāle sāvatthinagare eko gahapati dānapati ahosi. So etāni puññāni katvā imaṁ sampattiṁ pattoti.

Evaṁ {6.124} tena imesaṁ aṭṭhannaṁ vimānānaṁ kathitakāle sakko devarājā: “Mātali, ativiya cirāyatī” ti aparam-pi javanadevaputtaṁ pesesi. So vegena gantvā ārocesi. So tassa vacanaṁ sutvā: “Na sakkā idāni cirāyitun”-ti catūsu disāsu ekappahāreneva bahūni vimānāni dassesi. Raññā ca tattha sampattiṁ anubhavantānaṁ devaputtānaṁ katakammaṁ puṭṭho ācikkhi.

141. Vehāyasāme bahukā, jātarūpassa nimmitā,
Daddallamānā ābhenti, vijjuvabbhaghanantare.

142. Vittī hi maṁ vindati sūta disvā, pucchāmi taṁ mātali devasārathi,
Ime nu maccā kimakaṁsu sādhuṁ, ye modare saggapattā vimāne.

143. Tassa puṭṭho viyākāsi, mātali devasārathi,
Vipākaṁ puññakammānaṁ, jānaṁ akkhāsijānato.

144. Saddhāya suniviṭṭhāya, saddhamme suppavedite,
Akaṁsu satthu vacanaṁ, sammāsambuddhasāsane,
Tesaṁ etāni ṭhānāni, yāni tvaṁ rāja passasī ti.

Tattha vehāyasāme ti vehāyasā ime ākāse yeva saṇṭhitā. Ākāsaṭṭhakavimānā imeti vadati. Vijjuvabbhaghanantare ti ghanavalāhakantare jalamānā vijju viya. Suniviṭṭhāyā ti maggena āgatattā suppatiṭṭhitāya. Idaṁ vuttaṁ hoti: mahārāja, ete pure niyyānike kassapabuddhasāsane pabbajitvā parisuddhasīlā samaṇadhammaṁ karontā sotāpattiphalaṁ sacchikatvā arahattaṁ nibbattetuṁ asakkontā tato cutā imesu kanakavimānesu uppannā. Etesaṁ kassapabuddhasāvakānaṁ tāni ṭhānāni, yāni tvaṁ, mahārāja, passasīti.

Evamassa ākāsaṭṭhakavimānāni dassetvā sakkassa santikaṁ gamanatthāya ussāhaṁ karonto āha:

145. Viditāni te mahārāja, āvāsaṁ pāpakamminaṁ,
Atho kalyāṇakammānaṁ, ṭhānāni viditāni te,
Uyyāhi dāni rājīsi, devarājassa santike ti.

Tattha āvāsan-ti mahārāja, tayā paṭhamam-eva nerayikānaṁ āvāsaṁ disvā pāpakammānaṁ ṭhānāni viditāni, idāni pana ākāsaṭṭhakavimānāni passantena atho kalyāṇakammānaṁ ṭhānāni viditāni, idāni devarājassa santike sampattiṁ daṭṭhuṁ uyyāhi gacchāhīti.

Evañca {6.125} pana vatvā purato rathaṁ pesetvā sineruṁ parivāretvā ṭhite satta paribhaṇḍapabbate dassesi. Te disvā raññā mātalissa puṭṭhabhāvaṁ āvikaronto satthā āha:

146. Sahassayuttaṁ hayavāhiṁ, dibbayānamadhiṭṭhito,
Yāyamāno mahārājā, addā sīdantare nage,
Disvānāmantayī sūtaṁ, ime ke nāma pabbatā ti.

Tattha hayavāhin-ti hayehi vāhiyamānaṁ. Dibbayānamadhiṭṭhito ti dibbayāne ṭhito hutvā. Addā ti addasa. Sīdantare ti sīdāmahāsamuddassa antare. Tasmiṁ kira mahāsamudde udakaṁ sukhumaṁ, morapiñchamattam-pi pakkhittaṁ patiṭṭhātuṁ na sakkoti sīdateva, tasmā so: “Sīdāmahāsamuddo” ti vuccati. Tassa antare. Nage ti pabbate. Ke nāmā ti ke nāma nāmena ime pabbatāti.

Evaṁ nimiraññā puṭṭho mātali devaputto āha:

147. Sudassano karavīko, īsadharo yugandharo,
Nemindharo vinatako, assakaṇṇo girī brahā.

148. Ete sīdantare nagā, anupubbasamuggatā,
Mahārājānamāvāsā, yāni tvaṁ rāja passasī ti.

Tattha sudassano ti ayaṁ, mahārāja, etesaṁ sabbabāhiro sudassano pabbato nāma, tadanantare karavīko nāma, so sudassanato uccataro. Ubhinnam-pi pana tesaṁ antare eko pi sīdantaramahāsamuddo. Karavīkassa anantare īsadharo nāma, so karavīkato uccataro. Tesam-pi antare eko sīdantaramahāsamuddo. Īsadharassa anantare yugandharo nāma, so īsadharato uccataro. Tesam-pi antare eko sīdantaramahāsamuddo. Yugandharassa anantare nemindharo nāma, so yugandharato uccataro. Tesam-pi antare eko sīdantaramahāsamuddo. Nemindharassa anantare vinatako nāma, so nemindharato uccataro. Tesam-pi antare eko sīdantaramahāsamuddo. Vinatakassa anantare assakaṇṇo nāma, so vinatakato uccataro. Tesam-pi antare eko sīdantaramahāsamuddo. Anupubbasamuggatā ti ete sīdantaramahāsamudde satta pabbatā anupaṭipāṭiyā samuggatā sopānasadisā hutvā ṭhitā. Yānī ti ye tvaṁ, mahārāja, ime pabbate passasi, ete catuṇṇaṁ mahārājānaṁ āvāsāti.

Evamassa cātumahārājikadevalokaṁ dassetvā purato rathaṁ pesetvā tāvatiṁsabhavanassa cittakūṭadvārakoṭṭhakaṁ parivāretvā ṭhitā indapaṭimā dassesi. Taṁ disvā rājā pucchi, itaro pissa byākāsi.

149. Anekarūpaṁ ruciraṁ, nānācitraṁ pakāsati,
Ākiṇṇaṁ indasadisehi, byaggheheva surakkhitaṁ.

150. Vittī {6.126} hi maṁ vindati sūta disvā, pucchāmi taṁ mātali devasārathi,
Imaṁ nu dvāraṁ kimabhaññamāhu, manoramaṁ dissati dūratova.

151. Tassa puṭṭho viyākāsi, mātali devasārathi,
Vipākaṁ puññakammānaṁ, jānaṁ akkhāsijānato.

152. ‘Citrakūṭo’ ti yaṁ āhu, devarājapavesanaṁ,
Sudassanassa girino, dvārañhetaṁ pakāsati.

153. Anekarūpaṁ ruciraṁ, nānācitraṁ pakāsati,
Ākiṇṇaṁ indasadisehi, byaggheheva surakkhitaṁ,
Pavisetena rājīsi, arajaṁ bhūmimakkamā ti.

Tattha anekarūpan-ti anekajātikaṁ. Nānācitran-ti nānāratanacitraṁ. Pakāsatī ti kiṁ nāma etaṁ paññāyati. Ākiṇṇan-ti samparipuṇṇaṁ. Byaggheheva surakkhitan-ti yathā nāma byagghehi vā sīhehi vā mahāvanaṁ, evaṁ indasadiseheva surakkhitaṁ. Tāsañca pana indapaṭimānaṁ ārakkhaṇatthāya ṭhapitabhāvo ekakanipāte kulāvakajātake (Ja. 31) vuttanayena gahetabbo. Kiṁmabhaññamāhū ti kinnāmaṁ vadanti. Pavesanan-ti nikkhamanappavesanatthāya nimmitaṁ. Sudassanassā ti sobhanadassanassa sinerugirino. Dvāraṁ hetan-ti etaṁ sinerumatthake patiṭṭhitassa dasasahassayojanikassa devanagarassa dvāraṁ pakāsati, dvārakoṭṭhako paññāyatī ti attho. Pavisetenā ti etena dvārena devanagaraṁ pavisa. Arajaṁ bhūmimakkamā ti arajaṁ suvaṇṇarajatamaṇimayaṁ nānāpupphehi samākiṇṇaṁ dibbabhūmiṁ dibbayānena akkama, mahārājāti.

Evañca pana vatvā mātali rājānaṁ devanagaraṁ pavesesi. Tena vuttaṁ:

154. Sahassayuttaṁ hayavāhiṁ, dibbayānamadhiṭṭhito,
Yāyamāno mahārājā, addā devasabhaṁ idan-ti.

So dibbayāne ṭhito va gacchanto sudhammādevasabhaṁ disvā mātaliṁ pucchi, so pissa ācikkhi.

155. Yathā sarade ākāse, nīlobhāso padissati,
Tathūpamaṁ idaṁ byamhaṁ, veḷuriyāsu nimmitaṁ.

156. Vittī hi maṁ vindati sūta disvā, pucchāmi taṁ mātali devasārathi,
Imaṁ nu byamhaṁ kimabhaññamāhu, manoramaṁ dissati dūratova.

157. Tassa puṭṭho viyākāsi, mātali devasārathi,
Vipākaṁ puññakammānaṁ, jānaṁ akkhāsijānato.

158. ‘Sudhammā’ {6.127} iti yaṁ āhu, passesā dissate sabhā,
Veḷuriyārucirā citrā, dhārayanti sunimmitā.

159. Aṭṭhaṁsā sukatā thambhā, sabbe veḷuriyāmayā,
Yattha devā tāvatiṁsā, sabbe indapurohitā.

160. Atthaṁ devamanussānaṁ, cintayantā samacchare,
Pavisetena rājīsi, devānaṁ anumodananti.

Tattha idan-ti nipātamattaṁ, devasabhaṁ addasā ti attho. Passesā ti passa esā. Veḷuriyā rucirā ti ruciraveḷuriyā. Citrā ti nānāratanavicitrā. Dhārayantī ti imaṁ sabhaṁ ete aṭṭhaṁsādibhedā sukatā thambhā dhārayanti. Indapurohitā ti indaṁ purohitaṁ purecārikaṁ katvā parivāretvā ṭhitā devamanussānaṁ atthaṁ cintayantā acchanti. Pavisetenā ti iminā maggena yattha devā aññamaññaṁ anumodantā acchanti, taṁ ṭhānaṁ devānaṁ anumodanaṁ pavisa.

Devā pi kho tassāgamanamaggaṁ olokentāva nisīdiṁsu. Te: “Rājā āgato” ti sutvā dibbagandhavāsapupphahatthā yāva cittakūṭadvārakoṭṭhakā paṭimaggaṁ gantvā mahāsattaṁ dibbagandhamālādīhi pūjayantā sudhammādevasabhaṁ ānayiṁsu. Rājā rathā otaritvā devasabhaṁ pāvisi. Devā āsanena nimantayiṁsu. Sakko pi āsanena ceva kāmehi ca nimantesi. Tamatthaṁ pakāsento satthā āha:

161. Taṁ devā paṭinandiṁsu, disvā rājānamāgataṁ,
Svāgataṁ te mahārāja, atho te adurāgataṁ,
Nisīda dāni rājīsi, devarājassa santike.

162. Sakko pi paṭinandittha, vedehaṁ mithilaggahaṁ,
Nimantayittha kāmehi, āsanena ca vāsavo.

163. Sādhu khosi anuppatto, āvāsaṁ vasavattinaṁ,
Vasa devesu rājīsi, sabbakāmasamiddhisu,
Tāvatiṁsesu devesu, bhuñja kāme amānuse ti.

Tattha paṭinandiṁsū ti sampiyāyiṁsu, haṭṭhatuṭṭhāva hutvā sampaṭicchiṁsu. Sabbakāmasamiddhisū ti sabbesaṁ kāmānaṁ samiddhiyuttesu.

Evaṁ sakkena dibbakāmehi ceva āsanena ca nimantito rājā paṭikkhipanto āha:

164. Yathā yācitakaṁ yānaṁ, yathā yācitakaṁ dhanaṁ,
Evaṁ sampadamevetaṁ, yaṁ parato dānapaccayā.

165. Na {6.128} cāhametamicchāmi, yaṁ parato dānapaccayā,
Sayaṁkatāni puññāni, taṁ me āveṇikaṁ dhanaṁ.

166. Sohaṁ gantvā manussesu, kāhāmi kusalaṁ bahuṁ,
Dānena samacariyāya, saṁyamena damena ca,
Yaṁ katvā sukhito hoti, na ca pacchānutappatī ti.

Tattha yaṁ parato dānapaccayā ti yaṁ parato tassa parassa dānapaccayā tena dinnattā labbhati, taṁ yācitakasadisaṁ hoti, tasmā nāhaṁ etaṁ icchāmi. Sayaṁkatānī ti yāni pana mayā attanā katāni puññāni, tam-eva mama parehi asādhāraṇattā āveṇikaṁ dhanaṁ anugāmiyadhanaṁ. Samacariyāyā ti tīhi dvārehi samacariyāya. Saṁyamenā ti sīlarakkhaṇena. Damenā ti indriyadamena.

Evaṁ mahāsatto devānaṁ madhurasaddena dhammaṁ desesi. Dhammaṁ desento yeva manussagaṇanāya satta divasāni ṭhatvā devagaṇaṁ kosetvā devagaṇamajjhe ṭhito va mātalissa guṇaṁ kathento āha:

167. Bahūpakāro no bhavaṁ, mātali devasārathi,
Yo me kalyāṇakammānaṁ, pāpānaṁ paṭidassayī ti.

Tattha yo me kalyāṇakammānaṁ, pāpānaṁ paṭidassayī ti yo esa mayhaṁ kalyāṇakammānaṁ devānañca ṭhānāni pāpakammānaṁ nerayikānañca pāpāni ṭhānāni dassesī ti attho.

Saggakaṇḍaṁ niṭṭhitaṁ.

Atha rājā sakkaṁ āmantetvā: “Icchāmahaṁ, mahārāja, manussalokaṁ gantun”-ti āha. Sakko: “Tena hi, samma mātali, nimirājānaṁ tattheva mithilaṁ nehī” ti āha. So: “Sādhū” ti sampaṭicchitvā rathaṁ upaṭṭhāpesi. Rājā devagaṇehi saddhiṁ sammoditvā deve nivattāpetvā rathaṁ abhiruhi. Mātali rathaṁ pesento pācīnadisābhāgena mithilaṁ pāpuṇi. Mahājano dibbarathaṁ disvā: “Rājā no āgato” ti pamudito ahosi. Mātali mithilaṁ padakkhiṇaṁ katvā tasmiṁ yeva sīhapañjare mahāsattaṁ otāretvā: “Gacchāmahaṁ, mahārājā” ti āpucchitvā sakaṭṭhānam-eva gato. Mahājano pi rājānaṁ parivāretvā: “Kīdiso, deva, devaloko” ti pucchi. Rājā devatānañca sakkassa ca devarañño sampattiṁ vaṇṇetvā: “Tumhe pi dānādīni puññāni karotha, evaṁ tasmiṁ devaloke nibbattissathā” ti mahājanassa dhammaṁ desesi.

So aparabhāge kappakena palitassa jātabhāve ārocite palitaṁ suvaṇṇasaṇḍāsena uddharāpetvā hatthe ṭhapetvā kappakassa {6.129} gāmavaraṁ datvā pabbajitukāmo hutvā puttassa rajjaṁ paṭicchāpesi. Tena ca: “Kasmā, deva, pabbajissasī” ti vutte:

Uttamaṅgaruhā mayhaṁ, ime jātā vayoharā,
Pāhubhūtā devadūtā, pabbajjāsamayo mamā ti.

Gāthaṁ vatvā purimarājāno viya pabbajitvā tasmiṁ yeva ambavane viharanto cattāro brahmavihāre bhāvetvā brahmalokūpago ahosi. Tassevaṁ pabbajitabhāvaṁ āvikaronto satthā osānagāthamāha.

168. Idaṁ vatvā nimirājā, vedeho mithilaggaho,
Puthuyaññaṁ yajitvāna, saṁyamaṁ ajjhupāgamī ti.

Tattha idaṁ vatvāti: “Uttamaṅgaruhā mayhan”-ti imaṁ gāthaṁ vatvā. Puthuyaññaṁ yajitvānā ti mahādānaṁ datvā. Saṁyamaṁ ajjhupāgamī ti sīlasaṁyamaṁ upagato.

Putto panassa kāḷārajanako nāma taṁ vaṁsaṁ upacchindi.

Satthā imaṁ dhammadesanaṁ āharitvā: “Na, bhikkhave, idāneva, pubbe pi tathāgato mahābhinikkhamanaṁ nikkhantoyevā” ti vatvā jātakaṁ samodhānesi: “Tadā sakko anuruddho ahosi, mātali ānando, caturāsīti khattiyasahassāni buddhaparisā, nimirājā pana aham-eva sammāsambuddho ahosin”-ti.

Nimijātakavaṇṇanā catutthā