Ja 544: Candakumārajātakavaṇṇanā

Rājāsi luddakammo ti idaṁ satthā gijjhakūṭe viharanto devadattaṁ ārabbha kathesi. Tassa vatthu saṅghabhedakakkhandhake āgatam-eva. Taṁ tassa pabbajitakālato paṭṭhāya yāva bimbisārarañño maraṇā tatthāgatanayeneva veditabbaṁ. Taṁ pana mārāpetvā devadatto ajātasattuṁ upasaṅkamitvā: “Mahārāja, tava manoratho matthakaṁ patto, mama manoratho tāva na pāpuṇātī” ti āha. “Ko pana te, bhante, manoratho” ti? “Nanu dasabalaṁ māretvā buddho bhavissāmī” ti. “Amhehettha kiṁ kātabban”-ti? “Mahārāja, dhanuggahe sannipātāpetuṁ vaṭṭatī” ti. “Sādhu, bhante” ti rājā akkhaṇavedhīnaṁ dhanuggahānaṁ pañcasatāni sannipātāpetvā tato ekatiṁsa jane uccinitvā therassa {6.130} santikaṁ pāhesi. So tesaṁ jeṭṭhakaṁ āmantetvā: “Āvuso samaṇo gotamo gijjhakūṭe viharati, asukasmiṁ nāma divāṭṭhāne caṅkamati. Tvaṁ tattha gantvā taṁ visapītena sallena vijjhitvā jīvitakkhayaṁ pāpetvā asukena nāma maggena ehī” ti vatvā pesetvā tasmiṁ magge dve dhanuggaheṭhapesi: “Tumhākaṁ ṭhitamaggena eko puriso āgamissati, taṁ tumhe jīvitā voropetvā asukena nāma maggena ethā” ti, tasmiṁ magge cattāro purise ṭhapesi: “Tumhākaṁ ṭhitamaggena dve purisā āgamissanti, tumhe te jīvitā voropetvā asukena nāma maggena ethā” ti, tasmiṁ magge aṭṭha jane ṭhapesi: “Tumhākaṁ ṭhitamaggena cattāro puriso āgamissanti, tumhe te jīvitā voropetvā asukena nāma maggena ethā” ti, tasmiṁ magge soḷasa purise ṭhapesi: “Tumhākaṁ ṭhitamaggena aṭṭha purisā āgamissanti, tumhe te jīvitā voropetvā asukena nāma maggena ethā” ti.

Kasmā panesa evamakāsīti? Attano kammassa paṭicchādanatthaṁ. Atha so jeṭṭhakadhanuggaho vāmato khaggaṁ laggetvā piṭṭhiyā tuṇīraṁ bandhitvā meṇḍasiṅgamahādhanuṁ gahetvā tathāgatassa santikaṁ gantvā: “Vijjhissāmi nan”-ti saññāya dhanuṁ āropetvā saraṁ sannayhitvā ākaḍḍhitvā vissajjetuṁ nāsakkhi. So saraṁ oropetum-pi asakkonto phāsukā bhijjantiyo viya mukhato kheḷena paggharantena kilantarūpo ahosi, sakalasarīraṁ thaddhaṁ jātaṁ, yantena pīḷitākārappattaṁ viya ahosi. So maraṇabhayatajjito aṭṭhāsi. Atha naṁ satthā disvā madhurassaraṁ nicchāretvā etad-avoca: “Mā bhāyi bho, purisa, ito ehī” ti. So tasmiṁ khaṇe āvudhāni chaḍḍetvā bhagavato pādesu sirasā nipatitvā: “Accayo maṁ, bhante, accagamā yathābālaṁ yathāmūḷhaṁ yathāakusalaṁ, svāhaṁ tumhākaṁ guṇe ajānanto andhabālassa devadattassa vacanena tumhe jīvitā voropetuṁ āgatomhi, khamatha me, bhante” ti khamāpetvā ekamante nisīdi. Atha naṁ satthā dhammaṁ desento saccāni pakāsetvā sotāpattiphale patiṭṭhāpetvā: “Āvuso, devadattena ācikkhitamaggaṁ appaṭipajjitvā aññena maggena yāhī” ti uyyojesi. Uyyojetvā ca pana caṅkamā oruyha aññatarasmiṁ rukkhamūle nisīdi.

Atha tasmiṁ dhanuggahe anāgacchante itare dve janā: “Kiṁ nu kho so cirāyatī” ti paṭimaggena gacchantā dasabalaṁ disvā upasaṅkamitvā vanditvā ekamantaṁ nisīdiṁsu. Satthā tesam-pi dhammaṁ desetvā saccāni pakāsetvā sotāpattiphale patiṭṭhāpetvā: “Āvuso, devadattena kathitamaggaṁ appaṭipajjitvā iminā maggena gacchathā” ti uyyojesi. Iminā upāyena itaresu pi āgantvā nisinnesu sotāpattiphale patiṭṭhāpetvā aññena maggena uyyojesi. Atha so paṭhamamāgato {6.131} jeṭṭhakadhanuggaho devadattaṁ upasaṅkamitvā: “Bhante, devadatta ahaṁ sammāsambuddhaṁ jīvitā voropetuṁ nāsakkhiṁ, mahiddhiko so bhagavā mahānubhāvo” ti ārocesi. Te sabbepi: “Sammāsambuddhaṁ nissāya amhehi jīvitaṁ laddhan”-ti satthu santike pabbajitvā arahattaṁ pāpuṇiṁsu. Ayaṁ pavatti bhikkhusaṅghe pākaṭā ahosi. Bhikkhū dhammasabhāyaṁ kathaṁ samuṭṭhāpesuṁ: “Āvuso devadatto kira ekasmiṁ tathāgate veracittena bahū jane jīvitā voropetuṁ vāyāmamakāsi, te sabbe pi satthāraṁ nissāya jīvitaṁ labhiṁsū” ti. Satthā āgantvā: “Kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā” ti pucchitvā: “Imāya nāmā” ti vutte: “Na, bhikkhave, idāneva, pubbe pi devadatto maṁ ekakaṁ nissāya mayi veracittena bahū jane jīvitā voropetuṁ vāyāmaṁ akāsiyevā” ti vatvā tehi yācito atītaṁ āhari.

Atīte ayaṁ bārāṇasī pupphavatī nāma ahosi. Tattha vasavattirañño putto ekarājā nāma rajjaṁ kāresi, tassa putto candakumāro nāma oparajjaṁ kāresi. Khaṇḍahālo nāma brāhmaṇo purohito ahosi. So rañño atthañca dhammañca anusāsi. Taṁ kira rājā: “Paṇḍito” ti vinicchaye nisīdāpesi. So lañjavittako hutvā lañjaṁ gahetvā asāmike sāmike karoti, sāmike ca asāmike. Athekadivasaṁ eko aḍḍaparājito puriso vinicchayaṭṭhānā upakkosento nikkhamitvā rājupaṭṭhānaṁ āgacchantaṁ candakumāraṁ disvā dhāvitvā tassa pādesu nipatitvā rodi. So: “Kiṁ, bho purisa, rodasī” ti āha. “Sāmi, khaṇḍahālo vinicchaye vilopaṁ khādati, ahaṁ tena lañjaṁ gahetvā parājayaṁ pāpito” ti. Candakumāro: “Mā bhāyī” ti taṁ assāsetvā vinicchayaṁ netvā sāmikam-eva sāmikaṁ, asāmikam-eva asāmikaṁ akāsi. Mahājano mahāsaddena sādhukāramadāsi. Rājā taṁ sutvā: “Kiṁsaddo eso” ti pucchi. “Candakumārena kira aḍḍo suvinicchito, tattheso sādhukārasaddo” ti. Taṁ sutvā rājā tussi. Kumāro āgantvā taṁ vanditvā ekamantaṁ nisīdi. Atha naṁ rājā: “Tāta, eko kira te aḍḍo vinicchito” ti āha. “Āma, devā” ti. “Tena hi, tāta, ito paṭṭhāya tvam-eva vinicchayaṁ paṭṭhapehī” ti vinicchayaṁ kumārassa adāsi.

Tato paṭṭhāya khaṇḍahālassa āyo pacchijji. So tato paṭṭhāya kumāre āghātaṁ bandhitvā okāsaṁ gavesanto antarāpekkho vicari. So pana rājā mandapañño. So ekadivasaṁ rattibhāge supitvā paccūsasamaye supinante alaṅkatadvārakoṭṭhakaṁ, sattaratanamayapākāraṁ, saṭṭhiyojanikasuvaṇṇamayavālukamahāvīthiṁ, yojanasahassubbedhavejayantapāsādapaṭimaṇḍitaṁ nandanavanādivanarāmaṇeyyakanandāpokkharaṇi-ādipokkharaṇirāmaṇeyyakasamannāgataṁ ākiṇṇadevagaṇaṁ tāvatiṁsabhavanaṁ disvā pabujjhitvā tattha gantukāmo cintesi: “sve ācariyakhaṇḍahālassāgamanavelāya devalokagāmimaggaṁ pucchitvā tena desitamaggena devalokaṁ gamissāmī” ti khaṇḍahālo pi pāto va nhatvā bhuñjitvā rājupaṭṭhānaṁ āgantvā rājanivesanaṁ pavisitvā rañño sukhaseyyaṁ pucchi. Athassa rājā āsanaṁ dāpetvā pañhaṁ pucchi. Tamatthaṁ pakāsento satthā āha:

1. Rājāsi luddakammo, ekarājā pupphavatīyā,
So pucchi brahmabandhuṁ, khaṇḍahālaṁ purohitaṁ mūḷhaṁ.

2. Saggāna maggamācikkha, tvaṁsi brāhmaṇa dhammavinayakusalo,
Yathā ito vajanti sugatiṁ, narā puññāni katvānā ti.

Tattha rājāsī ti rājā āsi. Luddakammo ti kakkhaḷapharusakammo. Saggāna maggan-ti saggānaṁ gamanamaggaṁ. Dhammavinayakusalo ti sucaritadhamme ca ācāravinaye ca kusalo. Yathā ti yathā narā puññāni katvā ito sugatiṁ gacchanti, taṁ me sugatimaggaṁ ācikkhāhīti pucchi.

Imaṁ pana pañhaṁ sabbaññubuddhaṁ vā tassa sāvake vā tesaṁ alābhena bodhisattaṁ vā pucchituṁ vaṭṭati. Rājā pana yathā nāma sattāhaṁ maggamūḷho puriso aññaṁ māsamattaṁ maggamūḷhaṁ maggaṁ puccheyya, evaṁ khaṇḍahālaṁ pucchi. So cintesi: “Ayaṁ me paccāmittassa piṭṭhidassanakālo, idāni candakumāraṁ jīvitakkhayaṁ pāpetvā mama manorathaṁ pūressāmī” ti. Atha rājānaṁ āmantetvā tatiyaṁ gāthamāha.

3. Atidānaṁ daditvāna, avajjhe deva ghātetvā,
Evaṁ vajanti sugatiṁ, narā puññāni katvānā ti.

Tassattho: mahārāja saggaṁ gacchantā nāma atidānaṁ dadanti, avajjhe ghātenti. Sace pi saggaṁ gantukāmosi, tvam-pi tatheva karohīti.

Atha naṁ rājā pañhassa atthaṁ pucchi:

4. Kiṁ pana taṁ atidānaṁ, ke ca avajjhā imasmi lokasmiṁ,
Etañca kho no akkhāhi, yajissāmi dadāmi dānānī ti.

So pissa byākāsi:

5. Puttehi deva yajitabbaṁ, mahesīhi negamehi ca,
Usabhehi ājāniyehi catūhi, sabbacatukkena deva yajitabban-ti.

Rañño pañhaṁ byākaronto ca devalokamaggaṁ puṭṭho nirayamaggaṁ byākāsi.

Tattha puttehī ti attanā jātehi piyaputtehi ceva piyadhītāhi ca. Mahesīhī ti piyabhariyāhi. Negamehī ti seṭṭhīhi. Usabhehī ti sabbasetehi usabharājūhi. Ājāniyehī ti maṅgalaassehi. Catūhī ti etehi sabbeheva aññehi ca hatthi-ādīhi catūhi catūhīti evaṁ sabbacatukkena, deva, yajitabbaṁ. Etesañhi khaggena sīsaṁ chinditvā suvaṇṇapātiyā galalohitaṁ gahetvā āvāṭe pakkhipitvā yaññassa yajanakarājāno sarīrena saha devalokaṁ gacchanti. Mahārāja, samaṇabrāhmaṇakapaṇaddhikavanibbakayācakānaṁ ghāsacchādanādisampadānaṁ dānam-eva pavattati. Ime pana puttadhītādayo māretvā tesaṁ galalohitena yaññassa yajanaṁ atidānaṁ nāmāti rājānaṁ saññāpesi.

Iti so: “Sace candakumāraṁ ekaññeva gaṇhissāmi, veracittena karaṇaṁ maññissantī” ti taṁ mahājanassa antare pakkhi pi. Idaṁ pana tesaṁ kathentānaṁ kathaṁ sutvā sabbe antepurajanā bhītatasitā saṁviggamānahadayā ekappahāreneva mahāravaṁ raviṁsu. Tamatthaṁ pakāsento satthā āha:

6. Taṁ sutvā antepure, kumārā mahesiyo ca haññantu,
Eko ahosi nigghoso, bhikkhā accuggato saddo ti.

Tattha tanti: “Kumārā ca mahesiyo ca haññantū” ti taṁ saddaṁ sutvā eko ti sakalarājanivesane eko va nigghoso ahosi. Bhismā ti bhayānako. Accuggato ti atiuggato ahosi, sakalarājakulaṁ yugantavātappahaṭaṁ viya sālavanaṁ ahosi.

Brāhmaṇo rājānaṁ āha: “kiṁ pana, mahārāja, yaññaṁ yajituṁ sakkosi, na sakkosī” ti? “Kiṁ kathesi, ācariya, yaññaṁ yajitvā devalokaṁ gamissāmī” ti. “Mahārāja, bhīrukā dubbalajjhāsayā yaññaṁ yajituṁ samatthā nāma na honti, tumhe idha sabbe sannipātetha, ahaṁ yaññāvāṭe kammaṁ karissāmī” ti attano pahonakaṁ balakāyaṁ gahetvā nagarā nikkhamma yaññāvāṭaṁ samatalaṁ kāretvā vatiyā parikkhi pi. Kasmā? Dhammiko hi samaṇo vā brāhmaṇo vā āgantvā nivāreyyāti yaññāvāṭe vatiyā parikkhepanaṁ nāma cārittanti katvā porāṇakabrāhmaṇehi ṭhapitaṁ. Rājā pi purise pakkosāpetvā: “Tātā, ahaṁ attano puttadhītaro ca bhariyāyo ca māretvā yaññaṁ yajitvā devalokaṁ gamissāmi, gacchatha nesaṁ ācikkhitvā sabbe idhānethā” ti puttānaṁ tāva ānayanatthāya āha:

7. Gacchatha vadetha kumāre, candaṁ sūriyañca bhaddasenañca,
Sūrañca vāmagottañca, pacurā kira hotha yaññatthāyā ti.

Tattha gacchatha vadetha kumāre ti candakumāro ca sūriyakumāro cāti dve gotamideviyā aggamahesiyā puttā, bhaddaseno ca sūro ca vāmagotto ca tesaṁ vemātikabhātaro. Pacurā kira hothā ti ekasmiṁ ṭhāne rāsī hothāti ācikkhathā ti attho.

Te paṭhamaṁ candakumārassa santikaṁ gantvā āhaṁsu: “Kumāra, tumhe kira māretvā tumhākaṁ pitā devalokaṁ gantukāmo, tumhākaṁ gaṇhanatthāya amhe pesesī” ti. “Kassa vacanena maṁ gaṇhāpesī” ti? “Khaṇḍahālassa, devā” ti. “Kiṁ so maññeva gaṇhāpeti, udāhu aññepī” ti. “Rājaputta, aññe pi gaṇhāpeti, sabbacatukkaṁ kira yaññaṁ yajitukāmo” ti. So cintesi: “Tassa aññehi saddhiṁ veraṁ natthi, ‘vinicchaye vilopaṁ kātuṁ na labhāmī’ ti pana mayi ekasmiṁ veracittena bahū mārāpeti, pitaraṁ daṭṭhuṁ labhantassa sabbesaṁ tesaṁ mocāpanaṁ nāma mama bhāro” ti. Atha ne rājapurise āha: “Tena hi me pitu vacanaṁ karothā” ti. Te taṁ netvā rājaṅgaṇe ekamante ṭhapetvā itare pi tayo āmantetvā tasseva santike katvā rañño ārocayiṁsu: “Ānītā te, deva, puttā” ti. So tesaṁ vacanaṁ sutvā: “Tātā, idāni me dhītaro ānetvā tesaññeva bhātikānaṁ santike karothā” ti catasso dhītaro āharāpetuṁ itaraṁ gāthamāha.

8. Kumāriyo pi vadetha, upasenaṁ kokilañca muditañca,
Nandañcā pi kumāriṁ, pacurā kira hotha yaññatthāyā ti.

Te: “Evaṁ karissāmā” ti tāsaṁ santikaṁ gantvā tā rodamānā paridevamānā ānetvā bhātikānaññeva santike kariṁsu. Tato rājā attano bhariyānaṁ gahaṇatthāya itaraṁ gāthamāha.

9. Vijayam-pi mayhaṁ mahesiṁ, erāvatiṁ kesiniṁsunandañca,
Lakkhaṇavarūpapannā, pacurā kira hotha yaññatthāyā ti.

Tattha lakkhaṇavarūpapannā ti uttamehi catusaṭṭhiyā itthilakkhaṇehi upapannā etā pi vadethā ti attho.

Te tā pi paridevamānā ānetvā kumārānaṁ santike kariṁsu. Atha rājā cattāro seṭṭhino gahaṇatthāya āṇāpento itaraṁ gāthamāha.

10. Gahapatayo ca vadetha, puṇṇamukhaṁ bhaddiyaṁ siṅgālañca,
Vaḍḍhañcā pi gahapatiṁ, pacurā kira hotha yaññatthāyā ti.

Rājapurisā gantvā te pi ānayiṁsu. Rañño puttadāre gayhamāne sakalanagaraṁ na kiñci avoca. Seṭṭhikulāni pana mahāsambandhāni, tasmā tesaṁ gahitakāle sakalanagaraṁ saṅkhubhitvā: “Rañño seṭṭhino māretvā yaññaṁ yajituṁ na dassāmā” ti seṭṭhino parivāretvāva tesaṁ ñātivaggena saddhiṁ rājakulaṁ agami. Atha te seṭṭhino ñātigaṇaparivutā rājānaṁ vanditvā attano jīvitaṁ yāciṁsu. Tamatthaṁ pakāsento satthā āha:

11. Te tattha gahapatayo, avocisuṁ samāgatā puttadāraparikiṇṇā,
Sabbeva sikhino deva karohi, atha vā no dāse sāvehī ti.

Tattha sabbeva sikhino ti sabbe amhe matthake cūḷaṁ bandhitvā attano ceṭake karohi, mayaṁ te ceṭakakiccaṁ karissāma. Atha vā no dāse sāvehī ti atha vā no asaddahanto sabbaseniyo sannipātetvā rāsimajjhe amhe dāse sāvehi, mayaṁ te dāsattaṁ paṭissuṇissāmāti.

Te evaṁ yācantā pi jīvitaṁ laddhuṁ nāsakkhiṁsu. Rājapurisā sese paṭikkamāpetvā te gahetvā kumārānaññeva santike nisīdāpesuṁ. Tato pana rājā hatthi-ādīnaṁ gahaṇatthāya āṇāpento āha:

12. Abhayaṅkaram-pi me hatthiṁ, nāḷāgiriṁ accuggataṁ varuṇadantaṁ,
Ānetha kho ne khippaṁ, yaññatthāya bhavissanti.

13. Assaratanam-pi kesiṁ, surāmukhaṁ puṇṇakaṁ vinatakañca,
Ānetha kho ne khippaṁ, yaññatthāya bhavissanti.

14. Usabham-pi yūthapatiṁ anojaṁ, nisabhaṁ gavampatiṁ te pi mayhaṁ ānetha,
Samūha karontu sabbaṁ, yajissāmi dadāmi dānāni.

15. Sabbaṁ paṭiyādetha, yaññaṁ pana uggatamhi sūriyamhi,
Āṇāpetha ca kumāre, abhiramantu imaṁ rattiṁ.

16. Sabbaṁ upaṭṭhapetha, yaññaṁ pana uggatamhi sūriyamhi,
Vadetha dāni kumāre, ajja kho pacchimā rattī ti.

Tattha samūha karontu sabban-ti na kevalaṁ ettakam-eva, avasesam-pi catuppadagaṇañceva pakkhigaṇañca sabbaṁ catukkaṁ katvā rāsiṁ karontu, sabbacatukkaṁ yaññaṁ yajissāmi, yācakabrāhmaṇānañca dānaṁ dassāmīti. Sabbaṁ paṭiyādethā ti evaṁ mayā vuttaṁ anavasesaṁ upaṭṭhapetha. Uggatamhī ti ahaṁ pana yaññaṁ uggate sūriye sve pāto va yajissāmi. Sabbaṁ upaṭṭhapethā ti sesam-pi sabbaṁ yaññaupakaraṇaṁ upaṭṭhapethāti.

Rañño pana mātāpitaro dharanti yeva. Athassa amaccā gantvā mātuyā ārocesuṁ: “Ayye, putto vo puttadāraṁ māretvā yaññaṁ yajitukāmo” ti. Sā: “Kiṁ kathetha, tātā” ti hatthena hadayaṁ paharitvā rodamānā āgantvā: “Saccaṁ kira evarūpo te yañño bhavissatī” ti pucchi. Tamatthaṁ pakāsento satthā āha:

17. Taṁtaṁ mātā avaca, rodantī āgantvā vimānato,
Yañño kira te putta, bhavissati catūhi puttehī ti.

Tattha taṁtan-ti taṁ etaṁ rājānaṁ. Vimānato ti attano vasanaṭṭhānato.

Rājā āha:

18. Sabbe pi mayhaṁ puttā cattā, candasmiṁ haññamānasmiṁ,
Puttehi yaññaṁ yajitvāna, sugatiṁ saggaṁ gamissāmī ti.

Tattha cattā ti candakumāre haññamāne yeva sabbe pi yaññatthāya mayā pariccattā.

Atha naṁ mātā āha:

19. Mā taṁ putta saddahesi, sugati kira hoti puttayaññena,
Nirayāneso maggo, neso maggo hi saggānaṁ.

20. Dānāni dehi koṇḍañña, ahiṁsā sabbabhūtabhabyānaṁ,
Esa maggo sugatiyā, na ca maggo puttayaññenā ti.

Tattha nirayāneso ti nirassādatthena nirayānaṁ catunnaṁ apāyānaṁ esa maggo. Koṇḍaññā ti rājānaṁ gottenālapati. Bhūtabhabyānan-ti bhūtānañca bhavitabbasattānañca. Puttayaññenā ti evarūpena puttadhītaro māretvā yajakayaññena saggamaggo nāma natthīti.

Rājā āha:

21. Ācariyānaṁ vacanā, ghātessaṁ candañca sūriyañca,
Puttehi yaññaṁ yajitvāna duccajehi, sugatiṁ saggaṁ gamissāmī ti.

Tattha ācariyānaṁ vacanan-ti amma, nesā mama attano mati, ācārasikkhāpanakassa pana me khaṇḍahālācariyassa etaṁ vacanaṁ, esā anusiṭṭhi. Tasmā ahaṁ ete ghātessaṁ, duccajehi puttehi yaññaṁ yajitvā saggaṁ gamissāmīti.

Athassa mātā attano vacanaṁ gāhāpetuṁ asakkontī apagatā. Pitā taṁ pavattiṁ pucchi. Tamatthaṁ pakāsento satthā āha:

22. Taṁtaṁ pitā pi avaca, vasavattī orasaṁ sakaṁ puttaṁ,
Yañño kira te putta, bhavissati catūhi puttehī ti.

Tattha vasavattī ti tassa nāmaṁ.

Rājā āha:

23. Sabbe pi mayhaṁ puttā cattā, candasmiṁ haññamānasmiṁ,
Puttehi yaññaṁ yajitvāna, sugatiṁ saggaṁ gamissāmī ti.

Atha naṁ pitā āha:

24. Mā taṁ putta saddahesi, sugati kira hoti puttayaññena,
Nirayāneso maggo, neso maggo hi saggānaṁ.

25. Dānāni dehi koṇḍañña, ahiṁsā sabbabhūtabhabyānaṁ,
Esa maggo sugatiyā, na ca maggo puttayaññenā ti.

Rājā āha:

26. Ācariyānaṁ vacanā, ghātessaṁ candañca sūriyañca,
Puttehi yaññaṁ yajitvāna duccajehi, sugatiṁ saggaṁ gamissāmī ti.

Atha naṁ pitā āha:

27. Dānāni dehi koṇḍañña, ahiṁsā sabbabhūtabhabyānaṁ,
Puttaparivuto tuvaṁ, raṭṭhaṁ janapadañca pālehī ti.

Tattha puttaparivuto ti puttehi parivuto. Raṭṭhaṁ janapadañcā ti sakalakāsiraṭṭhañca tasseva taṁ taṁ koṭṭhāsabhūtaṁ janapadañca.

So pi taṁ attano vacanaṁ gāhāpetuṁ nāsakkhi. Tato candakumāro cintesi: “Imassa ettakassa janassa dukkhaṁ maṁ ekaṁ nissāya uppannaṁ, mama pitaraṁ yācitvā ettakaṁ janaṁ maraṇadukkhato mocessāmī” ti. So pitarā saddhiṁ sallapanto āha:

28. Mā no deva avadhi, dāse no dehi khaṇḍahālassa,
Api nigaḷabandhakā pi, hatthī asse ca pālema.

29. Mā no deva avadhi, dāse no dehi khaṇḍahālassa,
Api nigaḷabandhakā pi, hatthichakaṇāni ujjhema.

30. Mā no deva avadhi, dāse no dehi khaṇḍahālassa,
Api nigaḷabandhakā pi, assachakaṇāni ujjhema.

31. Mā no deva avadhi, dāse no dehi khaṇḍahālassa,
Yassa honti tava kāmā, api raṭṭhā pabbājitā,
Bhikkhācariyaṁ carissāmā ti.

Tattha api nigaḷabandhakāpī ti api nāma mayaṁ mahānigaḷehi bandhakā pi hutvā. Yassa honti tava kāmā ti sace pi khaṇḍahālassa dātukāmosi, tassa no dāse katvā dehi, karissāmassa dāsakammanti vadati. Api raṭṭhā ti sace amhākaṁ koci doso atthi, raṭṭhā no pabbājehi. Api nāma raṭṭhā pabbājitā pi kapaṇā viya kapālaṁ gahetvā bhikkhācariyaṁ carissāma, mā no avadhi, dehi no jīvitanti vilapi.

Tassa taṁ nānappakāraṁ vilāpaṁ sutvā rājā hadayaphalitappatto viya assupuṇṇehi nettehi rodamāno: “Na me koci putte māretuṁ lacchati, na mamattho devalokenā” ti sabbe te mocetuṁ āha:

32. Dukkhaṁ kho me janayatha, vilapantā jīvitassa kāmā hi,
Muñcetha dāni kumāre, alam-pi me hotu puttayaññenā ti.

Taṁ rañño kathaṁ sutvā rājaputte ādiṁ katvā sabbaṁ taṁ pakkhipariyosānaṁ pāṇagaṇaṁ vissajjesuṁ. Khaṇḍahālo pi yaññāvāṭe kammaṁ saṁvidahati. Atha naṁ eko puriso: “Are duṭṭha, khaṇḍahāla, raññā puttā vissajjitā, tvaṁ attano putte māretvā tesaṁ galalohitena yaññaṁ yajassū” ti āha. So: “Kiṁ nāma raññā katan”-ti kappuṭṭhānaggi viya avattharanto uṭṭhāya turito dhāvitvā āha:

33. Pubbeva khosi me vutto, dukkaraṁ durabhisambhavañcetaṁ,
Atha no upakkhaṭassa yaññassa, kasmā karosi vikkhepaṁ.

34. Sabbe vajanti sugatiṁ, ye yajanti ye pi yājenti,
Ye cā pi anumodanti, yajantānaṁ edisaṁ mahāyaññan-ti.

Tattha pubbevā ti mayā tvaṁ pubbeva vutto: “Na tumhādisena bhīrukajātikena sakkā yaññaṁ yajituṁ, yaññayajanaṁ nāmetaṁ dukkaraṁ durabhisambhavan”-ti, atha no idāni upakkhaṭassa paṭiyattassa yaññassa vikkhepaṁ karosi. “Vikkhambhan”-ti pi pāṭho, paṭisedhanti attho. Mahārāja, kasmā evaṁ karosi. Yattakā hi yaññaṁ yajanti vā yājenti vā anumodanti vā, sabbe sugatim-eva vajantīti dasseti.

So andhabālo rājā tassa kodhavasikassa kathaṁ gahetvā dhammasaññī hutvā puna putte gaṇhāpesi. Tato candakumāropitaraṁ anubodhayamāno āha:

35. Atha kissa jano pubbe, sotthānaṁ brāhmaṇe avācesi,
Atha no akāraṇasmā, yaññatthāya deva ghātesi.

36. Pubbeva no daharakāle, na hanesi na ghātesi,
Daharamhā yobbanaṁ pattā, adūsakā tāta haññāma.

37. Hatthigate assagate, sannaddhe passa no mahārāja,
Yuddhe vā yujjhamāne vā, na hi mādisā sūrā honti yaññatthāya.

38. Paccante vā pi kupite, aṭavīsu vā mādise niyojenti,
Atha no akāraṇasmā, abhūmiyaṁ tāta haññāma.

39. Yā pi hi tā sakuṇiyo, vasanti tiṇagharāni katvāna,
Tāsam-pi piyā puttā, atha no tvaṁ deva ghātesi.

40. Mā tassa saddahesi, na maṁ khaṇḍahālo ghāteyya,
Mamañhi so ghātetvāna, anantarā tam-pi deva ghāteyya.

41. Gāmavaraṁ nigamavaraṁ dadanti, bhogampissa mahārāja,
Athaggapiṇḍikā pi, kule kule hete bhuñjanti.

42. Tesam-pi tādisānaṁ, icchanti dubbhituṁ mahārāja,
Yebhuyyena ete, akataññuno brāhmaṇā deva.

43. Mā no deva avadhi, dāse no dehi khaṇḍahālassa,
Api nigaḷabandhakā pi, hatthī asse ca pālema.

44. Mā no deva avadhi, dāse no dehi khaṇḍahālassa,
Api nigaḷabandhakā pi, hatthichakaṇāni ujjhema.

45. Mā no deva avadhi, dāse no dehi khaṇḍahālassa,
Api nigaḷabandhakā pi, assachakaṇāni ujjhema.

46. Mā no deva avadhi, dāse no dehi khaṇḍahālassa,
Yassa honti tava kāmā, api raṭṭhā pabbājitā,
Bhikkhācariyaṁ carissāmā ti.

Tattha pubbe ti tāta, yadi ahaṁ māretabbo, atha kasmā amhākaṁ ñātijano pubbe mama jātakāle brāhmaṇe sotthānaṁ avācesi. Tadā kira khaṇḍahālo va mama lakkhaṇāni upadhāretvā: “Imassa kumārassa na koci antarāyo bhavissati, tumhākaṁ accayena rajjaṁ kāressatī” ti āha. Iccassa purimena pacchimaṁ na sameti, musāvādī esa. Atha no etassa vacanaṁ gahetvā akāraṇasmā nikkāraṇā yeva yaññatthāya, deva, ghātesi. Mā amhe ghātesi. Ayañhi mayi ekasmiṁ verena mahājanaṁ māretukāmo, sādhukaṁ sallakkhehi narindāti. Pubbeva no ti mahārāja, sace pi amhe māretukāmo, pubbeva no kasmā sayaṁ vā na hanesi, aññehi vā na ghātāpesi. Idāni pana mayaṁ daharamhā taruṇā, paṭhamavaye ṭhitā puttadhītāhi vaḍḍhāma, evaṁbhūtā tava adūsakāva kiṁkāraṇā haññāmāti?

Passa no ti amheva cattāro bhātike passa. Yujjhamāne ti paccatthikānaṁ nagaraṁ parivāretvā ṭhitakāle amhādise putte tehi saddhiṁ yujjhamāne passa. Aputtakā hi rājāno anāthā nāma honti. Mādisā ti amhādisā sūrā balavanto na yaññatthāya māretabbā honti. Niyojentī ti tesaṁ paccāmittānaṁ gaṇhanatthāya payojenti. Atha no ti atha amhe akāraṇasmā akāraṇena abhūmiyaṁ anokāse yeva kasmā, tāta, haññāmā ti attho. Mā tassa saddahesī ti mahārāja, na maṁ khaṇḍahālo ghātaye, mā tassa saddaheyyāsi. Bhogampissā ti bhogam-pi assa brāhmaṇassa rājāno denti. Athaggapiṇḍikāpī ti atha te aggodakaṁ aggapiṇḍaṁ labhantā aggapiṇḍikā pi honti. Tesampī ti yesaṁ kule bhuñjanti, tesam-pi evarūpānaṁ piṇḍadāyakānaṁ dubbhituṁ icchanti.

Rājā kumārassa vilāpaṁ sutvā:

47. Dukkhaṁ kho me janayatha, vilapantā jīvitassa kāmā hi,
Muñcetha dāni kumāre, alam-pi me hotu puttayaññenā ti.

Imaṁ gāthaṁ vatvā puna pi mocesi. Khaṇḍahālo āgantvā punapi:

48. Pubbeva khosi me vutto, dukkaraṁ durabhisambhavañcetaṁ,
Atha no upakkhaṭassa yaññassa, kasmā karosi vikkhepaṁ.

49. Sabbe vajanti sugatiṁ, ye yajanti ye pi yājenti,
Ye cā pi anumodanti, yajantānaṁ edisaṁ mahāyaññan-ti.

Evaṁ vatvā puna gaṇhāpesi. Athassa anunayanatthaṁ kumāro āha:

50. Yadi kira yajitvā puttehi, devalokaṁ ito cutā yanti,
Brāhmaṇo tāva yajatu, pacchā pi yajasi tuvaṁ rāja.

51. Yadi kira yajitvā puttehi, devalokaṁ ito cutā yanti,
Esveva khaṇḍahālo, yajataṁ sakehi puttehi.

52. Evaṁ jānanto khaṇḍahālo, kiṁ puttake na ghātesi,
Sabbañca ñātijanaṁ, attānañca na ghātesi.

53. Sabbe vajanti nirayaṁ, ye yajanti ye pi yājenti,
Ye cā pi anumodanti, yajantānaṁ edisaṁ mahāyaññaṁ.

54. Sace hi so sujjhati yo hanāti, hato pi so saggamupeti ṭhānaṁ,
Bhovādi bhovādina mārayeyyuṁ, ye cā pi tesaṁ abhisaddaheyyun-ti.

Tattha brāhmaṇo tāvā ti paṭhamaṁ tāva khaṇḍahālo yajatu sakehi puttehi, atha tasmiṁ evaṁ yajitvā devalokaṁ gate pacchā tvaṁ yajissasi. Deva, sādurasabhojanam-pi hi tvaṁ aññehi vīmaṁsāpetvā bhuñjasi, puttadāramāraṇaṁ yeva kasmā avīmaṁsitvā karosīti dīpento evamāha. Evaṁ jānanto ti: “Puttadhītaro māretvā devalokaṁ gacchatī” ti evaṁ jānanto kiṁkāraṇā attano putte ca ñātī ca attānañca na ghātesi. Sace hi paraṁ māretvā devalokaṁ gacchanti, attānaṁ māretvā brahmalokaṁ gantabbo bhavissati. Evaṁ yaññaguṇaṁ jānantena paraṁ amāretvā attāva māretabbo siyā. Ayaṁ pana tathā akatvā maṁ mārāpeti. Iminā pi kāraṇena jānāhi, mahārāja: “Yathā esa vinicchaye vilopaṁ kātuṁ alabhanto evaṁ karotī” ti. Edisan-ti evarūpaṁ puttaghātayaññaṁ.

Kumāro ettakaṁ kathento pi pitaraṁ attano vacanaṁ gāhāpetuṁ asakkonto rājānaṁ parivāretvā ṭhitaṁ parisaṁ ārabbha āha:

55. Kathañca kira puttakāmāyo, gahapatayo gharaṇiyo ca,
Nagaramhi na uparavanti rājānaṁ, mā ghātayi orasaṁ puttaṁ.

56. Kathañca kira puttakāmāyo, gahapatayo gharaṇiyo ca,
Nagaramhi na uparavanti rājānaṁ, mā ghātayi atrajaṁ puttaṁ.

57. Rañño camhi atthakāmo, hito ca sabbajanapadassa,
Na koci assa paṭighaṁ, mayā jānapado na pavedetī ti.

Tattha puttakāmāyo ti gharaṇiyo sandhāya vuttaṁ. Gahapatayo pana puttakāmā nāma honti. Na uparavantī ti na upakkosanti na vadanti. Atrajan-ti attato jātaṁ. Evaṁ vutte pi koci raññā saddhiṁ kathetuṁ samattho nāma nāhosi. Na koci assa paṭighaṁ mayā ti iminā no lañjo vā gahito, issariyamadena vā idaṁ nāma dukkhaṁ katanti koci eko pi mayā saddhiṁ paṭighaṁ kattā nāma nāhosi. Jānapado na pavedetī ti evaṁ rañño ca janapadassa ca atthakāmassa mama pitaraṁ ayaṁ jānapado: “Guṇasampanno te putto” ti na pavedeti, na jānāpetī ti attho.

Evaṁ vutte pi koci kiñci na kathesi. Tato candakumāro attano bhariyāyo taṁ yācanatthāya uyyojento āha:

58. Gacchatha vo gharaṇiyo, tātañca vadetha khaṇḍahālañca,
Mā ghātetha kumāre, adūsake sīhasaṅkāse.

59. Gacchatha vo gharaṇiyo, tātañca vadetha khaṇḍahālañca,
Mā ghātetha kumāre, apekkhite sabbalokassā ti.

Tā gantvā yāciṁsu. Tā pi rājā na olokesi. Tato kumāro anātho hutvā vilapanto:

60. Yaṁnūnāhaṁ jāyeyyaṁ, rathakārakulesu vā,
Pukkusakulesu vā vessesu vā jāyeyyaṁ,
Na hajja maṁ rāja yaññe ghāteyyā” ti.

Vatvā puna tā bhariyāyo uyyojento āha:

61. Sabbā sīmantiniyo gacchatha, ayyassa khaṇḍahālassa,
Pādesu nipatatha, aparādhāhaṁ na passāmi.

62. Sabbā sīmantiniyo gacchatha, ayyassa khaṇḍahālassa,
Pādesu nipatatha, kinte bhante mayaṁ adūsemā ti.

Tattha aparādhāhaṁ na passāmī ti ahaṁ ācariyakhaṇḍahāle attano aparādhaṁ na passāmi. Kinte bhante ti ayya khaṇḍahāla, mayaṁ tuyhaṁ kiṁ dūsayimhā, atha candakumārassa doso atthi, taṁ khamathāti vadethāti.

Atha candakumārassa kaniṭṭhabhaginī selakumārī nāma sokaṁ sandhāretuṁ asakkontī pitu pādamūle patitvā paridevi. Tamatthaṁ pakāsento satthā āha:

63. Kapaṇā vilapati selā, disvāna bhātare upanītatte,
Yañño kira me ukkhipito, tātena saggakāmenā ti.

Tattha upanītatte ti upanītasabhāve. Ukkhipito ti ukkhitto. Saggakāmeno ti mama bhātaro māretvā saggaṁ icchantena. Tāta, ime māretvā kiṁ saggena karissasīti vilapati.

Rājā tassā pi kathaṁ na gaṇhi. Tato candakumārassa putto vasulo nāma pitaraṁ dukkhitaṁ disvā: “Ahaṁ ayyakaṁ yācitvā mama pitu jīvitaṁ dāpessāmī” ti rañño pādamūle paridevi. Tamatthaṁ pakāsento satthā āha:

64. Āvatti parivatti ca, vasulo sammukhā rañño,
Mā no pitaraṁ avadhi, daharamhāyobbanaṁ pattā ti.

Tattha daharamhāyobbanaṁ pattā ti deva, mayaṁ taruṇadārakā, na tāva yobbanappattā, amhesu pi tāva anukampāya amhākaṁ pitaraṁ mā avadhīti.

Rājā tassa paridevitaṁ sutvā bhijjamānahadayo viya hutvā assupuṇṇehi nettehi kumāraṁ āliṅgitvā: “Tāta, assāsaṁ paṭilabha, vissajjemi te pitaran”-ti vatvā gāthamāha.

65. Eso te vasula pitā, samehi pitarā saha,
Dukkhaṁ kho me janayasi, vilapanto antepurasmiṁ,
Muñcetha dāni kumāre, alam-pi me hotu puttayaññenā ti.

Tattha antepurasmin-ti rājanivesanassa antare.

Puna khaṇḍahālo āgantvā āha:

66. Pubbeva khosi me vutto, dukkaraṁ durabhisambhavañcetaṁ,
Atha no upakkhaṭassa yaññassa, kasmā karosi vikkhepaṁ.

67. Sabbe vajanti sugatiṁ, ye yajanti ye pi yājenti,
Ye cā pi anumodanti, yajantānaṁ edisaṁ mahāyaññan-ti.

Rājā pana andhabālo puna tassa vacanena putte gaṇhāpesi. Tato khaṇḍahālo cintesi: “ayaṁ rājā muducitto kālena gaṇhāpeti, kālena vissajjeti, puna pi dārakānaṁ vacanena putte vissajjeyya, yaññāvāṭaññeva naṁ nemī” ti. Athassa tattha gamanatthāya gāthamāha.

68. Sabbaratanassa yañño upakkhaṭo, ekarāja tava paṭiyatto,
Abhinikkhamassu deva, saggaṁ gato tvaṁ pamodissasī ti.

Tassattho: mahārāja, tava yañño sabbaratanehi upakkhaṭo paṭiyatto, idāni te abhinikkhamanakālo, tasmā abhinikkhama, yaññaṁ yajitvā saggaṁ gato pamodissasīti.

Tato bodhisattaṁ ādāya yaññāvāṭagamanakāle tassa orodhā ekato va nikkhamiṁsu. Tamatthaṁ pakāsento satthā āha:

69. Daharā sattasatā etā, candakumārassa bhariyāyo,
Kese pakiritvāna, rodantiyo maggamanuyāyiṁsu.

70. Aparā pana sokena, nikkhantā nandane viya devā,
Kese pakiritvāna, rodantiyo maggamanuyāyisun-ti.

Tattha nandane viya devā ti nandanavane cavanadevaputtaṁ parivāretvā nikkhantadevatā viya gatā.

Ito paraṁ tāsaṁ vilāpagāthā honti:

71. Kāsikasucivatthadharā, kuṇḍalino agalucandanavilittā,
Nīyanti candasūriyā, yaññatthāya ekarājassa.

72. Kāsikasucivatthadharā, kuṇḍalino agalucandanavilittā,
Nīyanti candasūriyā, mātu katvā hadayasokaṁ.

73. Kāsikasucivatthadharā, kuṇḍalino agalucandanavilittā,
Nīyanti candasūriyā, janassa katvā hadayasokaṁ.

74. Maṁsarasabhojanā nhāpakasunhāpitā, kuṇḍalino agalucandanavilittā,
Nīyanti candasūriyā, yaññatthāya ekarājassa.

75. Maṁsarasabhojanā nhāpakasunhāpitā, kuṇḍalino agalucandanavilittā,
Nīyanti candasūriyā, mātu katvā hadayasokaṁ.

76. Maṁsarasabhojanā nhāpakasunhāpitā, kuṇḍalino agalucandanavilittā,
Nīyanti candasūriyā, janassa katvā hadayasokaṁ.

77. Yassu pubbe hatthivaradhuragate, hatthīhi anuvajanti,
Tyajja candasūriyā, ubho va pattikā yanti.

78. Yassu pubbe assavaradhuragate, assehi anuvajanti,
Tyajja candasūriyā, ubho va pattikā yanti.

79. Yassu pubbe rathavaradhuragate, rathehi anuvajanti,
Tyajja candasūriyā, ubho va pattikā yanti.

80. Yehissu pubbe niyyaṁsu, tapanīyakappanehi turaṅgehi,
Tyajja candasūriyā, ubho va pattikā yantī ti.

Tattha kāsikasucivatthadharā ti kāsikāni sucivatthāni dhārayamānā. Candasūriyā ti candakumāro ca sūriyakumāro ca. Nhāpakasunhāpitā ti candanacuṇṇena ubbaṭṭetvā nhāpakehi kataparikammatāya sunhāpitā. Yassū ti ye assu. Assū ti nipātamattaṁ, ye kumāreti attho. Pubbe ti ito pubbe. Hatthivaradhuragate ti hatthivarānaṁ dhuragate, alaṅkatahatthikkhandhavaragateti attho. Assavaradhuragate ti assavarapiṭṭhigate. Rathavaradhuragate ti rathavaramajjhagate. Niyyaṁsū ti nikkhamiṁsu.

Evaṁ tāsu paridevantīsu yeva bodhisattaṁ nagarā nīhariṁsu. Sakalanagaraṁ saṅkhubhitvā nikkhamituṁ ārabhi. Mahājane nikkhante dvārāni nappahonti. Brāhmaṇo atibahuṁ janaṁ disvā: “Ko jānāti, kiṁ bhavissatī” ti nagaradvārāni thakāpesi. Mahājano nikkhamituṁ alabhanto nagaradvārassa āsannaṭṭhāne uyyānaṁ atthi, tassa santike mahāviravaṁ ravi. Tena ravena sakuṇasaṅgho saṅkhubhito ākāsaṁ pakkhandi. Mahājano taṁ taṁ sakuṇiṁ āmantetvā vilapanto āha:

81. Yadi sakuṇi maṁsamicchasi, ḍayassu pubbena pupphavatiyā,
Yajatettha ekarājā, sammūḷho catūhi puttehi.

82. Yadi sakuṇi maṁsamicchasi, ḍayassu pubbena pupphavatiyā,
Yajatettha ekarājā, sammūḷho catūhi kaññāhi.

83. Yadi sakuṇi maṁsamicchasi, ḍayassu pubbena pupphavatiyā,
Yajatettha ekarājā, sammūḷho catūhi mahesīti.

84. Yadi sakuṇi maṁsamicchasi, ḍayassu pubbena pupphavatiyā,
Yajatettha ekarājā, sammūḷho catūhi gahapatīhi.

85. Yadi sakuṇi maṁsamicchasi, ḍayassu pubbena pupphavatiyā,
Yajatettha ekarājā, sammūḷho catūhi hatthīhi.

86. Yadi sakuṇi maṁsamicchasi, ḍayassu pubbena pupphavatiyā,
Yajatettha ekarājā, sammūḷho catūhi assehi.

87. Yadi sakuṇi maṁsamicchasi, ḍayassu pubbena pupphavatiyā,
Yajatettha ekarājā, sammūḷho catūhi usabhehi.

88. Yadi sakuṇi maṁsamicchasi, ḍayassu pubbena pupphavatiyā,
Yajatettha ekarājā, sammūḷho sabbacatukkenā ti.

Tattha maṁsamicchasī ti ambho sakuṇi, sace maṁsaṁ icchasi, pupphavatiyā pubbena puratthimadisāyaṁ yaññāvāṭo atthi, tattha gaccha. Yajatetthā ti ettha khaṇḍahālassa vacanaṁ gahetvā sammūḷho ekarājā catūhi puttehi yaññaṁ yajati. Sesagāthāsu pi eseva nayo.

Evaṁ mahājano tasmiṁ ṭhāne paridevitvā bodhisattassa vasanaṭṭhānaṁ gantvā pāsādaṁ padakkhiṇaṁ karonto antepure kūṭāgārauyyānādīni passanto gāthāhi paridevi:

89. Ayamassa pāsādo, idaṁ antepuraṁ suramaṇīyaṁ,
Tedāni ayyaputtā, cattāro vadhāya ninnītā.

90. Idamassa kūṭāgāraṁ, sovaṇṇaṁ pupphamalyavikiṇṇaṁ,
Tedāni ayyaputtā, cattāro vadhāya ninnītā.

91. Idamassa uyyānaṁ, supupphitaṁ sabbakālikaṁ rammaṁ,
Tedāni ayyaputtā, cattāro vadhāya ninnītā.

92. Idamassa asokavanaṁ, supupphitaṁ sabbakālikaṁ rammaṁ,
Tedāni ayyaputtā, cattāro vadhāya ninnītā.

93. Idamassa kaṇikāravanaṁ, supupphitaṁ sabbakālikaṁ rammaṁ,
Tedāni ayyaputtā, cattāro vadhāya ninnītā.

94. Idamassa pāṭalivanaṁ, supupphitaṁ sabbakālikaṁ rammaṁ,
Tedāni ayyaputtā, cattāro vadhāya ninnītā.

95. Idamassa ambavanaṁ, supupphitaṁ sabbakālikaṁ rammaṁ,
Tedāni ayyaputtā, cattāro vadhāya ninnītā.

96. Ayamassa pokkharaṇī, sañchannā padumapuṇḍarīkehi,
Nāvā ca sovaṇṇavikatā, pupphavalliyā cittā suramaṇīyā,
Tedāni ayyaputtā, cattāro vadhāya ninnītā ti.

Tattha tedānī ti idāni te candakumārappamukhā amhākaṁ ayyaputtā evarūpaṁ pāsādaṁ chaḍḍetvā vadhāya nīyanti. Sovaṇṇavikatā ti suvaṇṇakhacitā.

Ettakesu ṭhānesu vilapantā puna hatthisālādīni upasaṅkamitvā āhaṁsu:

97. Idamassa hatthiratanaṁ, erāvaṇo gajo balī dantī,
Tedāni ayyaputtā, cattāro vadhāya ninnītā.

98. Idamassa assaratanaṁ, ekakhuro asso,
Tedāni ayyaputtā, cattāro vadhāya ninnītā.

99. Ayamassa assaratho, sāḷiyanigghoso subho ratanavicitto,
Yatthassu ayyaputtā, sobhiṁsu nandane viya devā,
Tedāni ayyaputtā, cattāro vadhāya ninnītā.

100. Kathaṁ nāma sāmasamasundarehi, candanamudukagattehi,
Rājā yajissate yaññaṁ, sammūḷho catūhi puttehi.

101. Kathaṁ nāma sāmasamasundarāhi, candanamudukagattāhi,
Rājā yajissate yaññaṁ, sammūḷho catūhi kaññāhi.

102. Kathaṁ nāma sāmasamasundarāhi, candanamudukagattāhi,
Rājā yajissate yaññaṁ, sammūḷho catūhi mahesīhi.

103. Kathaṁ nāma sāmasamasundarehi, candanamudukagattehi,
Rājā yajissate yaññaṁ, sammūḷho catūhi gahapatīhi.

104. Yathā honti gāmanigamā, suññā amanussakā brahāraññā,
Tathā hessati pupphavatiyā, yiṭṭhesu candasūriyesū ti.

Tattha erāvaṇo ti tassa hatthino nāmaṁ. Ekakhuro ti abhinnakhuro. Sāḷiyanigghoso ti gamanakāle sāḷikānaṁ viya madhurena nigghosena samannāgato. Kathaṁ nāmā ti kena nāma kāraṇena. Sāmasamasundarehī ti suvaṇṇasāmehi ca aññamaññaṁ jātiyā samehi ca niddosatāya sundarehi. Candanamudukagattehī ti lohitacandanalittagattehi. Brahāraññā ti yathā te gāmanigamā suññā nimmanussā brahāraññā honti, tathā pupphavatiyā pi yaññe yiṭṭhesu rājaputtesu suññā araññasadisā bhavissatīti.

Atha mahājano bahi nikkhamituṁ alabhanto antonagare yeva vicaranto paridevi. Bodhisatto pi yaññāvāṭaṁ nīto. Athassa mātā gotamī nāma devī: “Puttānaṁ me jīvitaṁ dehi, devā” ti rañño pādamūle parivattitvā paridevamānā āha:

105. Ummattikā bhavissāmi, bhūnahatā paṁsunā ca parikiṇṇā,
Sace candavaraṁ hanti, pāṇā me deva rujjhanti.

106. Ummattikā bhavissāmi, bhūnahatā paṁsunā ca parikiṇṇā,
Sace sūriyavaraṁ hanti, pāṇā me deva rujjhantī ti.

Tattha bhūnahatā ti hatavuḍḍhi. Paṁsunā ca parikiṇṇā ti paṁsuparikiṇṇasarīrā ummattikā hutvā vicarissāmi.

Sā evaṁ paridevantī pi rañño santikā kiñci kathaṁ alabhitvā: “Mama putto tumhākaṁ kujjhitvā gato bhavissati, kissa naṁ tumhe na nivattethā” ti kumārassa catasso bhariyāyo āliṅgitvā paridevantī āha:

107. Kinnumā na ramāpeyyuṁ, aññamaññaṁ piyaṁvadā,
Ghaṭṭikā uparikkhī ca, pokkharaṇī ca bhārikā,
Candasūriyesu naccantiyo, samā tāsaṁ na vijjatī ti.

Tattha kinnumā na ramāpeyyun-ti kena kāraṇena imā ghaṭṭikāti ādikā catasso aññamaññaṁ piyaṁvadā candasūriyakumārānaṁ santike naccantiyo mama putte na ramāpayiṁsu, ukkaṇṭhāpayiṁsu. Sakalajambudīpasmiñhi nacce vā gīte vā samā aññā kāci tāsaṁ na vijjatī ti attho.

Iti sā suṇhāhi saddhiṁ paridevitvā aññaṁ gahetabbaggahaṇaṁ apassantī khaṇḍahālaṁ akkosamānā aṭṭha gāthā abhāsi:

108. Imaṁ mayhaṁ hadayasokaṁ, paṭimuñcatu khaṇḍahāla tava mātā,
Yo mayhaṁ hadayasoko, candamhi vadhāya ninnīte.

109. Imaṁ mayhaṁ hadayasokaṁ, paṭimuñcatu khaṇḍahāla tava mātā,
Yo mayhaṁ hadayasoko, sūriyamhi vadhāya ninnīte.

110. Imaṁ mayhaṁ hadayasokaṁ, paṭimuñcatu khaṇḍahāla tava jāyā,
Yo mayhaṁ hadayasoko, candamhi vadhāya ninnīte.

111. Imaṁ mayhaṁ hadayasokaṁ, paṭimuñcatu khaṇḍahāla tava jāyā,
Yo mayhaṁ hadayasoko, sūriyamhi vadhāya ninnīte.

112. Mā ca putte mā ca patiṁ, addakkhi khaṇḍahāla tava mātā,
Yo ghātesi kumāre, adūsake sīhasaṅkāse.

113. Mā ca putte mā ca patiṁ, addakkhi khaṇḍahāla tava mātā,
Yo ghātesi kumāre, apekkhite sabbalokassa.

114. Mā ca putte mā ca patiṁ, addakkhi khaṇḍahāla tava jāyā,
Yo ghātesi kumāre, adūsake sīhasaṅkāse.

115. Mā ca putte mā ca patiṁ, addakkhi khaṇḍahāla tava jāyā,
Yo ghātesi kumāre, apekkhite sabbalokassā ti.

Tattha imaṁ mayhan-ti mayhaṁ imaṁ hadayasokaṁ dukkhaṁ. Paṭimuñcatū ti pavisatu pāpuṇātu. Yo ghātesī ti yo tvaṁ ghātesi. Apekkhite ti sabbalokena olokite dissamāne māresī ti attho.

Bodhisatto yaññāvāṭe pi pitaraṁ yācanto āha:

116. Mā no deva avadhi, dāse no dehi khaṇḍahālassa,
Api nigaḷabandhakā pi, hatthī asse ca pālema.

117. Mā no deva avadhi, dāse no dehi khaṇḍahālassa,
Api nigaḷabandhakā pi, hatthichakaṇāni ujjhema.

118. Mā no deva avadhi, dāse no dehi khaṇḍahālassa,
Api nigaḷabandhakā pi, assachakaṇāni ujjhema.

119. Mā no deva avadhi, dāse no dehi khaṇḍahālassa,
Yassa honti tava kāmā, api raṭṭhā pabbājitā,
Bhikkhācariyaṁ carissāma.

120. Dibbaṁ deva upayācanti, puttatthikā pi daliddā,
Paṭibhānāni pi hitvā, putte na labhanti ekaccā.

121. Āsīsikāni karonti, puttā no jāyantu tato paputtā,
Atha no akāraṇasmā, yaññatthāya deva ghātesi.

122. Upayācitakena puttaṁ labhanti, mā tāta no aghātesi,
Mā kicchāladdhakehi puttehi, yajittho imaṁ yaññaṁ.

123. Upayācitakena puttaṁ labhanti, mā tāta no aghātesi,
Mā kapaṇaladdhakehi puttehi, ammāya no vippavāsehī ti.

Tattha dibban-ti deva, aputtikā daliddā pi nāriyo puttatthikā hutvā bahuṁ paṇṇākāraṁ karitvā puttaṁ vā dhītaraṁ vā labhāmāti dibyaṁ upayācanti. Paṭibhānāni pi hitvā ti dohaḷāni chaḍḍetvā pi, alabhitvāpī ti attho. Idaṁ vuttaṁ hoti: mahārāja, nārīnañhi uppannaṁ dohaḷaṁ alabhitvā gabbho sussitvā nassati. Tattha ekaccā yācantā pi putte alabhamānā, kāci laddham-pi dohaḷaṁ pahāya aparibhuñjitvā na labhanti, kāci dohaḷaṁ alabhamānā na labhanti. Mayhaṁ pana mātā uppannaṁ dohaḷaṁ labhitvā paribhuñjitvā uppannaṁ gabbhaṁ anāsetvā putte paṭilabhi. Evaṁ paṭiladdhe mā no avadhīti yācati.

Āsīsikānī ti mahārāja, ime sattā āsīsaṁ karonti. Kinti? Puttā no jāyantūti. Tato paputtā ti puttānam-pi no puttā jāyantūti. Atha no akāraṇasmā ti atha tvaṁ amhe akāraṇena yaññatthāya ghātesi. Upayācitakenā ti devatānaṁ āyācanena. Kapaṇaladdhakehī ti kapaṇā viya hutvā laddhakehi. Puttehī ti amhehi saddhiṁ amhākaṁ ammāya mā vippavāsehi, mā no mātarā saddhiṁ vippavāsaṁ karīti vadati.

So evaṁ vadanto pi pitu santikā kiñci kathaṁ alabhitvā mātu pādamūle nipatitvā paridevamāno āha:

124. Bahudukkhā posiya candaṁ, amma tuvaṁ jīyase puttaṁ,
Vandāmi kho te pāde, labhataṁ tāto paralokaṁ.

125. Handa ca maṁ upagūha, pāde te amma vandituṁ dehi,
Gacchāmi dāni pavāsaṁ, yaññatthāya ekarājassa.

126. Handa ca maṁ upagūha, pāde te amma vandituṁ dehi,
Gacchāmi dāni pavāsaṁ, mātu katvā hadayasokaṁ.

127. Handa ca maṁ upagūha, pāde te amma vandituṁ dehi,
Gacchāmi dāni pavāsaṁ, janassa katvā hadayasokan-ti.

Tattha bahudukkhā posiyā ti bahūhi dukkhehi posiya. Candan-ti maṁ candakumāraṁ evaṁ posetvā idāni, amma, tvaṁ jīyase puttaṁ. Labhataṁ tāto paralokan-ti pitā me bhogasampannaṁ paralokaṁ labhatu. Upagūhā ti āliṅga parissaja. Pavāsan-ti puna anāgamanāya accantaṁ vippavāsaṁ gacchāmi.

Athassa mātā paridevantī catasso gāthā abhāsi:

128. Handa ca padumapattānaṁ, moḷiṁ bandhassu gotamiputta,
Campakadalamissāyo, esā te porāṇikā pakati.

129. Handa ca vilepanaṁ te, pacchimakaṁ candanaṁ vilimpassu,
Yehi ca suvilitto, sobhasi rājaparisāyaṁ.

130. Handa ca mudukāni vatthāni, pacchimakaṁ kāsikaṁ nivāsehi,
Yehi ca sunivattho, sobhasi rājaparisāyaṁ.

131. Muttāmaṇikanakavibhūsitāni, gaṇhassu hatthābharaṇāni,
Yehi ca hatthābharaṇehi, sobhasi rājaparisāyan-ti.

Tattha padumapattānan-ti padumapattaveṭhanaṁ nāmekaṁ pasādhanaṁ, taṁ sandhā yevamāha. Tava vippakiṇṇaṁ moḷiṁ ukkhipitvā padumapattaveṭhanena yojetvā bandhā ti attho. Gotamiputtā ti candakumāraṁ ālapati. Campakadalamissāyo ti abbhantarimehi campakadalehi missitā vaṇṇagandhasampannā nānāpupphamālā pilandhassu. Esā te ti esā tava porāṇikā pakati, tam-eva gaṇhassu puttāti paridevati. Yehi cā ti yehi lohitacandanavilepanehi vilitto rājaparisāya sobhasi, tāni vilimpassū ti attho. Kāsikan-ti satasahassagghanakaṁ kāsikavatthaṁ. Gaṇhassū ti pilandhassu.

Idānissa candā nāma aggamahesī tassa pādamūle nipatitvā paridevamānā āha:

132. Na hi nūnāyaṁ raṭṭhapālo, bhūmipati janapadassa dāyādo,
Lokissaro mahanto, putte snehaṁ janayatī ti.

Taṁ sutvā rājā gāthamāha.

133. Mayham-pi piyā puttā, attā ca piyo tumhe ca bhariyāyo,
Saggañca patthayāno, tenāhaṁ ghātayissāmī ti.

Tassattho: kiṁkāraṇā puttasinehaṁ na janemi? Na kevalaṁ gotamiyā eva, atha kho mayham-pi piyā puttā, tathā attā ca tumhe ca suṇhāyo bhariyāyo ca piyā yeva. Evaṁ sante pi saggañca patthayāno ahaṁ saggaṁ patthento, tena kāraṇena ete ghātayissāmi, mā cintayittha, sabbepete mayā saddhiṁ devalokaṁ ekato gamissantīti.

Candā āha:

134. Maṁ paṭhamaṁ ghātehi, mā me hadayaṁ dukkhaṁ phālesi,
Alaṅkato sundarako, putto deva tava sukhumālo.

135. Handayya maṁ hanassu, paraloke candakena hessāmi,
Puññaṁ karassu vipulaṁ, vicarāma ubho pi paraloke ti.

Tattha paṭhaman-ti deva, mama sāmikato paṭhamataraṁ maṁ ghātehi. Dukkhan-ti candassa maraṇadukkhaṁ mama hadayaṁ mā phālesi. Alaṅkato ti ayaṁ mama eko va alaṁ pariyattoti evaṁ alaṅkato. Evarūpaṁ nāma puttaṁ mā ghātayi, mahārājāti dīpeti. Handayyā ti handa, ayya, rājānaṁ ālapantī evamāha. Paraloke candakenā ti candena saddhiṁ paraloke bhavissāmi. Vicarāma ubho pi paraloke ti tayā ekato ghātitā ubho pi paraloke sukhaṁ anubhavantā vicarāma, mā no saggantarāyamakāsīti.

Rājā āha:

136. Mā tvaṁ cande rucci maraṇaṁ, bahukā tava devarā visālakkhi,
Te taṁ ramayissanti, yiṭṭhasmiṁ gotamiputte ti.

Tattha mā tvaṁ cande ruccī ti mā tvaṁ attano maraṇaṁ rocesi. “Mā ruddī” ti pi pāṭho, mā rodī ti attho. Devarā ti patibhātukā.

Tato paraṁ satthā:

137a. Evaṁ vutte candā attānaṁ, hanti hatthatalakehī ti.

upaḍḍhagāthamāha.

Tato paraṁ tassā yeva vilāpo hoti:

137b. Alamettha jīvitena, pissāmi visaṁ marissāmi.

138. Na hi nūnimassa rañño, mittāmaccā ca vijjare suhadā,
Ye na vadanti rājānaṁ, ‘mā ghātayi orase putte’.

139. Na hi nūnimassa rañño, ñātī mittā ca vijjare suhadā,
Ye na vadanti rājānaṁ, ‘mā ghātayi atraje putte’.

140. Ime te pi mayhaṁ puttā, guṇino kāyūradhārino rāja,
Tehi pi yajassu yaññaṁ, atha muñcatu gotamiputte.

141. Bilasataṁ maṁ katvāna, yajassu sattadhā mahārāja,
Mā jeṭṭhaputtamavadhi, adūsakaṁ sīhasaṅkāsaṁ.

142. Bilasataṁ maṁ katvāna, yajassu sattadhā mahārāja,
Mā jeṭṭhaputtamavadhi, apekkhitaṁ sabbalokassā ti.

Tattha evan-ti evaṁ andhabālena ekarājena vutte. Hantīti: “Kiṁ nāmetaṁ kathesī” ti vatvā hatthatalehi attānaṁ hanti. Pissāmī ti pivissāmi. Ime tepī ti vasulakumāraṁ ādiṁ katvā sesadārake hatthe gahetvā rañño pādamūle ṭhitā evamāha. Guṇino ti mālāguṇaābharaṇehi samannāgatā. Kāyūradhārino ti kāyūrapasādhanadharā. Bilasatan-ti mahārāja, maṁ ghātetvā koṭṭhāsasataṁ katvā sattadhā sattasu ṭhānesu yaññaṁ yajassu.

Iti sā rañño santike imāhi gāthāhi paridevitvā assāsaṁ alabhamānā bodhisattasseva santikaṁ gantvā paridevamānā aṭṭhāsi. Atha naṁ so āha: “cande, mayā jīvamānena tuyhaṁ tasmiṁ tasmiṁ vatthusmiṁ subhaṇite sukathite uccāvacāni maṇimuttādīni bahūni ābharaṇāni dinnāni, ajja pana te idaṁ pacchimadānaṁ, sarīrāruḷhaṁ ābharaṇaṁ dammi, gaṇhāhi nan”-ti. Imamatthaṁ pakāsento satthā āha:

143. Bahukā tava dinnābharaṇā, uccāvacā subhaṇitamhi,
Muttāmaṇiveḷuriyā, etaṁ te pacchimakaṁ dānan-ti.

Candādevī pi taṁ sutvā tato parāhi navahi gāthāhi vilapi:

144. Yesaṁ pubbe khandhesu, phullā mālāguṇā vivattiṁsu,
Tesajja pi sunisito, nettiṁso vivattissati khandhesu.

145. Yesaṁ pubbe khandhesu, cittā mālāguṇā vivattiṁsu,
Tesajja pi sunisito, nettiṁso vivattissati khandhesu.

146. Aciraṁ vata nettiṁso, vivattissaki rājaputtānaṁ khandhesu,
Atha mama hadayaṁ na phalati, tāva daḷhabandhañca me āsi.

147. Kāsikasucivatthadharā, kuṇḍalino agalucandanavilittā,
Niyyātha candasūriyā, yaññatthāya ekarājassa.

148. Kāsikasucivatthadharā, kuṇḍalino agalucandanavilittā,
Niyyātha candasūriyā, mātu katvā hadayasokaṁ.

149. Kāsikasucivatthadharā, kuṇḍalino agalucandanavilittā,
Niyyātha candasūriyā, janassa katvā hadayasokaṁ.

150. Maṁsarasabhojanā nhāpakasunhāpitā, kuṇḍalino agalucandanavilittā,
Niyyātha candasūriyā, yaññatthāya ekarājassa.

151. Maṁsarasabhojanā nhāpakasunhāpitā, kuṇḍalino agalucandanavilittā,
Niyyātha candasūriyā, mātu katvā hadayasokaṁ.

152. Maṁsarasabhojanā nhāpakasunhāpitā, kuṇḍalino agalucandanavilittā,
Niyyātha candasūriyā, janassa katvā hadayasokan-ti.

Tattha mālāguṇā ti pupphadāmāni. Tesajjā ti tesaṁ ajja. Nettiṁso ti asi. Vivattissatī ti patissati. Aciraṁ vatā ti acirena vata. Na phalatī ti na bhijjati. Tāva daḷhabandhañca me āsī ti ativiya thirabandhanaṁ me hadayaṁ bhavissatī ti attho. Niyyāthā ti gacchatha.

Evaṁ tassā paridevantiyāva yaññāvāṭe sabbakammaṁ niṭṭhāsi. Rājaputtaṁ netvā gīvaṁ onāmetvā nisīdāpesuṁ. Khaṇḍahālo suvaṇṇapātiṁ upanāmetvā khaggaṁ ādāya: “Tassa gīvaṁ chindissāmī” ti aṭṭhāsi. Taṁ disvā candādevī: “Aññaṁ me paṭisaraṇaṁ natthi, attano saccabalena sāmikassa sotthiṁ karissāmī” ti añjaliṁ paggayha parisāya antare vicarantī saccakiriyaṁ akāsi. Tamatthaṁ pakāsento satthā āha:

153. Sabbasmiṁ upakkhaṭasmiṁ, nisīdite candasmiṁ yaññatthāya,
Pañcālarājadhītā pañjalikā, sabbaparisāya samanupariyāyi.

154. Yena saccena khaṇḍahālo, pāpakammaṁ karoti dummedho,
Etena saccavajjena, samaṅginī sāmikena homi.

155. Ye idhatthi amanussā, yāni ca yakkhabhūtabhabyāni,
Karontu me veyyāvaṭikaṁ, samaṅginī sāmikena homi.

156. Yā devatā idhāgatā, yāni ca yakkhabhūtabhabyāni,
Saraṇesiniṁ anāthaṁ tāyatha maṁ, yācāmahaṁ pati māhaṁ ajeyyan-ti.

Tattha upakkhaṭasmin-ti sabbasmiṁ yaññasambhāre sajjite paṭiyatte. Samaṅginī ti sampayuttā ekasaṁvāsā. Ye idhatthī ti ye idha atthi. Yakkhabhūtabhabyānī ti devasaṅkhātā yakkhā ca vaḍḍhitvā ṭhitasattasaṅkhātā bhūtā ca idāni vaḍḍhanakasattasaṅkhātāni bhabyāni ca. Veyyāvaṭikan-ti mayhaṁ veyyāvaccaṁ karontu. Tāyatha man-ti rakkhatha maṁ. Yācāmahan-ti ahaṁ vo yācāmi. Pati māhan-ti patiṁ ahaṁ mā ajeyyaṁ.

Atha sakko devarājā tassā paridevasaddaṁ sutvā taṁ pavattiṁ ñatvā jalitaṁ ayakūṭaṁ ādāya gantvā rājānaṁ tāsetvā sabbe vissajjāpesi. Tamatthaṁ pakāsento satthā āha:

157. Taṁ sutvā amanusso, ayokūṭaṁ paribbhametvāna,
Bhayamassa janayanto, rājānaṁ idamavoca.

158. Bujjhassu kho rājakali, mā tāhaṁ matthakaṁ nitāḷesiṁ,
Mā jeṭṭhaputtamavadhi, adūsakaṁ sīhasaṅkāsaṁ.

159. Ko te diṭṭho rājakali, puttabhariyāyo haññamānāyo,
Seṭṭhi ca gahapatayo, adūsakā saggakāmā hi.

160. Taṁ sutvā khaṇḍahālo, rājā ca abbhutamidaṁ disvāna,
Sabbesaṁ bandhanāni mocesuṁ, yathā taṁ anupaghātaṁ.

161. Sabbesu vippamuttesu, ye tattha samāgatā tadā āsuṁ,
Sabbe ekekaleḍḍukamadaṁsu, esa vadho khaṇḍahālassā ti.

Tattha amanusso ti sakko devarājā. Bujjhassū ti jānassu sallakkhehi. Rājakalī ti rājakāḷakaṇṇi rājalāmaka. Mā tāhan-ti pāparāja, bujjha, mā te ahaṁ matthakaṁ nitāḷesiṁ. Ko te diṭṭho ti kuhiṁ tayā diṭṭhapubbo. Saggakāmā hī ti ettha ti nipātamattaṁ, saggakāmā saggaṁ patthayamānā ti attho. Taṁ sutvāti, bhikkhave, taṁ sakkassa vacanaṁ khaṇḍahālo sutvā. Abbhutamidan-ti rājā ca idaṁ sakkassa dassanaṁ pubbe abhūtaṁ disvā. Yathā tan-ti yathā anupaghātaṁ pāṇaṁ mocenti, evam-eva mocesuṁ. Ekekaleḍḍukamadaṁsū ti bhikkhave, yattakā tasmiṁ yaññāvāṭe samāgatā, sabbe ekakolāhalaṁ katvā khaṇḍahālassa ekekaleḍḍupahāraṁ adaṁsu. Esa vadho ti eso va khaṇḍahālassa vadho ahosi, tattheva naṁ jīvitakkhayaṁ pāpesunti attho.

Taṁ pana māretvā mahājano rājānaṁ māretuṁ ārabhi. Bodhisatto pitaraṁ parissajitvā māretuṁ na adāsi. Mahājano: “Jīvitaṁ etassa pāparañño dema, chattaṁ panassa nagare ca vāsaṁ na dassāma, caṇḍālaṁ katvā bahinagare vasāpessāmā” ti vatvā rājavesaṁ hāretvā kāsāvaṁ nivāsāpetvā haliddipilotikāya sīsaṁ veṭhetvā caṇḍālaṁ katvā caṇḍālavasanaṭṭhānaṁ taṁ pahiṇi. Ye panetaṁ pasughātayaññaṁ yajiṁsu ceva yajāpesuñca anumodiṁsu ca, sabbe nirayaparāyaṇāva ahesuṁ. Tamatthaṁ pakāsento satthā āha:

162. Sabbe paviṭṭhā nirayaṁ, yathā taṁ pāpakaṁ karitvāna,
Na hi pāpakammaṁ katvā, labbhā sugatiṁ ito gantun-ti.

So pi kho mahājano dve kāḷakaṇṇiyo hāretvā tattheva abhisekasambhāre āharitvā candakumāraṁ abhisiñci. Tamatthaṁ pakāsento satthā āha:

163. Sabbesu vippamuttesu, ye tattha samāgatā tadā āsuṁ,
Candaṁ abhisiñciṁsu, samāgatā rājaparisā ca.

164. Sabbesu vippamuttesu, ye tattha samāgatā tadā āsuṁ,
Candaṁ abhisiñciṁsu, samāgatā rājakaññāyo ca.

165. Sabbesu vippamuttesu, ye tattha samāgatā tadā āsuṁ,
Candaṁ abhisiñciṁsu, samāgatā devaparisā ca.

166. Sabbesu vippamuttesu, ye tattha samāgatā tadā āsuṁ,
Candaṁ abhisiñciṁsu, samāgatā devakaññāyo ca.

167. Sabbesu vippamuttesu, ye tattha samāgatā tadā āsuṁ,
Celukkhepamakaruṁ, samāgatā rājaparisā ca.

168. Sabbesu vippamuttesu, ye tattha samāgatā tadā āsuṁ,
Celukkhepamakaruṁ, samāgatā rājakaññāyo ca.

169. Sabbesu vippamuttesu, ye tattha samāgatā tadā āsuṁ,
Celukkhepamakaruṁ, samāgatā devaparisā ca.

170. Sabbesu vippamuttesu, ye tattha samāgatā tadā āsuṁ,
Celukkhepamakaruṁ, samāgatā devakaññāyo ca.

171. Sabbesu vippamuttesu, bahū ānanditā ahuṁ,
Nandiṁ pavesi nagaraṁ, bandhanā mokkho aghositthā ti.

Tattha rājaparisā cā ti rājaparisā pi tīhi saṅkhehi abhisiñciṁsu. Rājakaññāyo cā ti khattiyadhītaro pi naṁ abhisiñciṁsu. Devaparisā cā ti sakko devarājā vijayuttarasaṅkhaṁ gahetvā devaparisāya saddhiṁ abhisiñci. Devakaññāyo cā ti sujā pi devadhītarāhi saddhiṁ abhisiñci. Celukkhepamakarun-ti nānāvaṇṇehi vatthehi dhaje ussāpetvā uttarisāṭakāni ākāse khipantā celukkhepaṁ kariṁsu. Rājaparisā ca itare tayo koṭṭhāsā cāti abhisekakārakā cattāro pi koṭṭhāsā kariṁsu yeva. Ānanditā ahun-ti āmoditā ahesuṁ. Nandiṁ pavesi nagaran-ti candakumārassa chattaṁ ussāpetvā nagaraṁ paviṭṭhakāle nagare ānandabheri cari. “Kiṁ vatvā” ti? Yathā: “Amhākaṁ candakumāro bandhanā mutto, evam-eva sabbe bandhanā muccantū” ti. Tena vuttaṁ: “Bandhanā mokkho aghositthā” ti.

Bodhisatto pitu vattaṁ paṭṭhapesi. Antonagaraṁ pana pavisituṁ na labhati. Paribbayassa khīṇakāle bodhisatto uyyānakīḷādīnaṁ atthāya gacchanto taṁ upasaṅkamitvā: “Patimhī” ti na vandati, añjaliṁ pana katvā: “Ciraṁ jīva sāmī” ti vadati. “Kenattho” ti vutte ārocesi. Athassa paribbayaṁ dāpesi. So dhammena rajjaṁ kāretvā āyupariyosāne devalokaṁ pūrayamāno agamāsi.

Satthā imaṁ dhammadesanaṁ āharitvā: “Na, bhikkhave, idāneva, pubbe pi devadatto maṁ ekaṁ nissāya bahū māretuṁ vāyāmamakāsī” ti vatvā jātakaṁ samodhānesi. Tadā khaṇḍahālo devadatto ahosi, gotamīdevī mahāmāyā, candādevī rāhulamātā, vasulo rāhulo, selā uppalavaṇṇā, sūro vāmagotto kassapo, bhaddaseno moggallāno, sūriyakumāro sāriputto, candarājā pana aham-eva sammāsambuddho ahosinti.

Candakumārajātakavaṇṇanā sattamā