Ja 545: Mahānāradakassapajātakavaṇṇanā

Ahu rājā videhānan-ti idaṁ satthā laṭṭhivanuyyāne viharanto uruvelakassapadamanaṁ ārabbha kathesi. Yadā hi satthā pavattitavaradhammacakko uruvelakassapādayo {6.220} jaṭile dametvā magadharājassa paṭissavaṁ locetuṁ purāṇajaṭilasahassaparivuto laṭṭhivanuyyānaṁ agamāsi. Tadā dvādasanahutāya parisāya saddhiṁ āgantvā dasabalaṁ vanditvā nisinnassa magadharañño parisantare brāhmaṇagahapatikānaṁ vitakko uppajji: “Kiṁ nu kho uruvelakassapo mahāsamaṇe brahmacariyaṁ carati, udāhu mahāsamaṇo uruvelakassape” ti. Atha kho bhagavā tesaṁ dvādasanahutānaṁ cetasā cetoparivitakkamaññāya: “Kassapassa mama santike pabbajitabhāvaṁ jānāpessāmī” ti imaṁ gāthamāha.

Kim-eva disvā uruvelavāsi, pahāsi aggiṁ kisakovadāno,
Pucchāmi taṁ kassapa etamatthaṁ, kathaṁ pahīnaṁ tava aggihuttan-ti. (Mv. 55).

Thero pi bhagavato adhippāyaṁ viditvā:

Rūpe ca sadde ca atho rase ca, kāmitthiyo cābhivadanti yaññā,
Etaṁ malanti upadhīsu ñatvā, tasmā na yiṭṭhe na hute arañjin-ti. (Mv. 55),:

Imaṁ gāthaṁ vatvā attano sāvakabhāvaṁ pakāsanatthaṁ tathāgatassa pādapiṭṭhe sīsaṁ ṭhapetvā: “Satthā me, bhante, bhagavā, sāvakohamasmī” ti vatvā ekatālaṁ dvitālaṁ titālanti yāva sattatālappamāṇaṁ sattakkhattuṁ vehāsaṁ abbhuggantvā oruyha tathāgataṁ vanditvā ekamantaṁ nisīdi. Taṁ pāṭihāriyaṁ disvā mahājano: “Aho mahānubhāvo buddho, evaṁ thāmagatadiṭṭhiko nāma attānaṁ ‘arahā’ ti maññamāno uruvelakassapo pi diṭṭhijālaṁ bhinditvā tathāgatena damito” ti satthu guṇakathaññeva kathesi. Taṁ sutvā satthā: “Anacchariyaṁ idāni sabbaññutappattena mayā imassa damanaṁ, svāhaṁ pubbe sarāgakāle pi nārado nāma brahmā hutvā imassa diṭṭhijālaṁ bhinditvā imaṁ nibbisevanamakāsin”-ti vatvā tāya parisāya yācito atītaṁ āhari.

Atīte videharaṭṭhe mithilāyaṁ aṅgati nāma rājā rajjaṁ kāresi dhammiko dhammarājā. Tassa rucā nāma dhītā ahosi abhirūpā dassanīyā pāsādikā kappasatasahassaṁ patthitapatthanā mahāpuññā aggamahesiyā kucchismiṁ nibbattā. Sesā panassa soḷasasahassā itthiyo vañjhā ahesuṁ. Tassa sā dhītā piyā ahosi manāpā. So tassā nānāpupphapūre pañcavīsatipupphasamugge anagghāni sukhumāni vatthāni ca: “Imehi attānaṁ alaṅkarotū” ti {6.221} devasikaṁ pahiṇi. Khādanīyabhojanīyassa pana pamāṇaṁ natthi. Anvaḍḍhamāsaṁ: “Dānaṁ detū” ti sahassaṁ sahassaṁ pesesi. Tassa kho pana vijayo ca sunāmo ca alāto cāti tayo amaccā ahesuṁ. So komudiyā cātumāsiniyā chaṇe pavattamāne devanagaraṁ viya nagare ca antepure ca alaṅkate sunhāto suvilitto sabbālaṅkārappaṭimaṇḍito bhuttasāyamāso vivaṭasīhapañjare mahātale amaccagaṇaparivuto visuddhaṁ gaganatalaṁ abhilaṅghamānaṁ candamaṇḍalaṁ disvā: “Ramaṇīyā vata bho dosinā ratti, kāya nu kho ajja ratiyā abhirameyyāmā” ti amacce pucchi. Tamatthaṁ pakāsento satthā āha:

1. Ahu rājā videhānaṁ, aṅgati nāma khattiyo,
Pahūtayoggo dhanimā, anantabalaporiso.

2. So ca pannarasiṁ rattiṁ, purimayāme anāgate,
Cātumāsā komudiyā, amacce sannipātayi.

3. Paṇḍite sutasampanne, mhitapubbe vicakkhaṇe,
Vijayañca sunāmañca, senāpatiṁ alātakaṁ.

4. Tamanupucchi vedeho, paccekaṁ brūtha saṁ ruciṁ,
Cātumāsā komudajja, juṇhaṁ byapahataṁ tamaṁ,
Kāyajja ratiyā rattiṁ, viharemu imaṁ utun-ti.

Tattha pahūtayoggo ti bahukena hatthiyoggādinā samannāgato. Anantabalaporiso ti anantabalakāyo. Anāgate ti pariyosānaṁ appatte, anatikkanteti attho. Cātumāsā ti catunnaṁ vassikamāsānaṁ pacchimadivasabhūtāya rattiyā. Komudiyā ti phullakumudāya. Mhitapubbe ti paṭhamaṁ sitaṁ katvā pacchā kathanasīle. Tamanupucchī ti taṁ tesu amaccesu ekekaṁ amaccaṁ anupucchi. Paccekaṁ brūtha saṁ rucin-ti sabbe pi tumhe attano attano ajjhāsayānurūpaṁ ruciṁ paccekaṁ mayhaṁ kathetha. Komudajjā ti komudī ajja. Juṇhan-ti juṇhāya nissayabhūtaṁ candamaṇḍalaṁ abbhuggacchati. Byapahataṁ taman-ti tena sabbaṁ andhakāraṁ vihataṁ. Utun-ti ajja rattiṁ imaṁ evarūpaṁ utuṁ kāyaratiyā vihareyyāmāti.

Iti rājā amacce pucchi. Tena te pucchitā attano attano ajjhāsayānurūpaṁ kathaṁ kathayiṁsu. Tamatthaṁ pakāsento satthā āha:

5. Tato senāpati rañño, alāto etadabravi,
Haṭṭhaṁ yoggaṁ balaṁ sabbaṁ, senaṁ sannāhayāmase.

6. ‘Niyyāma {6.222} deva yuddhāya, anantabalaporisā,
Ye te vasaṁ na āyanti, vasaṁ upanayāmase,
Esā mayhaṁ sakā diṭṭhi, ajitaṁ ojināmase’.

7. Alātassa vaco sutvā, sunāmo etadabravi,
Sabbe tuyhaṁ mahārāja, amittā vasamāgatā.

8. ‘Nikkhittasatthā paccatthā, nivātamanuvattare,
Uttamo ussavo ajja, na yuddhaṁ mama ruccati.

9. ‘Annapānañca khajjañca, khippaṁ abhiharantu te,
Ramassu deva kāmehi, naccagīte suvādite’.

10. Sunāmassa vaco sutvā, vijayo etadabravi,
Sabbe kāmā mahārāja, niccaṁ tava mupaṭṭhitā.

11. ‘Na hete dullabhā deva, tava kāmehi modituṁ,
Sadā pi kāmā sulabhā, netaṁ cittamataṁ mama.

12. ‘Samaṇaṁ brāhmaṇaṁ vā pi, upāsemu bahussutaṁ,
Yo najja vinaye kaṅkhaṁ, atthadhammavidū ise’.

13. Vijayassa vaco sutvā, rājā aṅgati mabravi,
Yathā vijayo bhaṇati, mayhampetaṁva ruccati,

14. ‘Samaṇaṁ brāhmaṇaṁ vā pi, upāsemu bahussutaṁ,
Yo najja vinaye kaṅkhaṁ, atthadhammavidū ise.

15. ‘Sabbeva santā karotha matiṁ, kaṁ upāsemu paṇḍitaṁ,
Yo najja vinaye kaṅkhaṁ, atthadhammavidū ise’.

16. Vedehassa vaco sutvā, alāto etadabravi,
Atthāyaṁ migadāyasmiṁ, acelo dhīrasammato.

17. ‘Guṇo kassapagottāyaṁ, suto citrakathī gaṇī,
Taṁ deva payirupāsemu, so no kaṅkhaṁ vinessati’.

18. Alātassa vaco sutvā, rājā codesi sārathiṁ,
Migadāyaṁ gamissāma, yuttaṁ yānaṁ idhā nayā ti.

Tattha haṭṭhan-ti tuṭṭhapahaṭṭhaṁ. Ojināmase ti yaṁ no ajitaṁ, taṁ jināma. Eso mama ajjhāsayoti. Rājā tassa kathaṁ neva paṭikkosi, nābhinandi. Etadabravī ti rājānaṁ alātassa vacanaṁ anabhinandantaṁ appaṭikkosantaṁ disvā: “Nāyaṁ yuddhajjhāsayo, ahamassa cittaṁ gaṇhanto kāmaguṇābhiratiṁ vaṇṇayissāmī” ti cintetvā etaṁ: “Sabbe tuyhan”-ti ādivacanaṁ abravi.

Vijayo etadabravī ti rājā sunāmassa pi vacanaṁ nābhinandi, na paṭikkosi. Tato vijayo: “Ayaṁ rājā imesaṁ dvinnam-pi vacanaṁ sutvā tuṇhī yeva ṭhito, paṇḍitā nāma dhammassavanasoṇḍā honti, dhammassavanamassa vaṇṇayissāmī” ti cintetvā etaṁ: “Sabbe kāmā” ti ādivacanaṁ abravi. Tattha tava mupaṭṭhitā ti tava upaṭṭhitā. Moditun-ti {6.223} tava kāmehi modituṁ abhiramituṁ icchāya sati na hi ete kāmā dullabhā. Netaṁ cittamataṁ mamā ti etaṁ tava kāmehi abhiramaṇaṁ mama cittamataṁ na hoti, na me ettha cittaṁ pakkhandati. Yo najjā ti yo no ajja. Atthadhammavidū ti pāḷiatthañceva pāḷidhammañca jānanto. Ise ti isi esitaguṇo.

Aṅgati mabravī ti aṅgati abravi. Mayhampetaṁva ruccatī ti mayham-pi etaññeva ruccati. Sabbeva santā ti sabbeva tumhe idha vijjamānā matiṁ karotha cintetha. Alāto etadabravī ti rañño kathaṁ sutvā alāto: “Ayaṁ mama kulūpako guṇo nāma ājīvako rājuyyāne vasati, taṁ pasaṁsitvā rājakulūpakaṁ karissāmī” ti cintetvā etaṁ: “Atthāyan”-ti ādivacanaṁ abravi. Tattha dhīrasammato ti paṇḍitoti sammato. Kassapagottāyan-ti kassapagotto ayaṁ. Suto ti bahussuto. Gaṇī ti gaṇasatthā. Codesī ti āṇāpesi.

Rañño taṁ kathaṁ sutvā sārathino tathā kariṁsu. Tamatthaṁ pakāsento satthā āha:

19. Tassa yānaṁ ayojesuṁ, dantaṁ rūpiyapakkharaṁ,
Sukkamaṭṭhaparivāraṁ, paṇḍaraṁ dosinā mukhaṁ.

20. Tatrāsuṁ kumudāyuttā, cattāro sindhavā hayā,
Anilūpamasamuppātā, sudantā soṇṇamālino.

21. Setacchattaṁ setaratho, setassā setabījanī,
Vedeho sahamaccehi, niyyaṁ cando va sobhati.

22. Tamanuyāyiṁsu bahavo, indikhaggadharā balī,
Assapiṭṭhigatā vīrā, narā naravarādhipaṁ.

23. So muhuttaṁva yāyitvā, yānā oruyha khattiyo,
Vedeho sahamaccehi, pattī guṇamupāgami.

24. Ye pi tattha tadā āsuṁ, brāhmaṇibbhā samāgatā,
Na te apanayī rājā, akataṁ bhūmimāgate ti.

Tattha tassa yānan-ti tassa rañño rathaṁ yojayiṁsu. Dantan-ti dantamayaṁ. Rūpiyapakkharan-ti rajatamayaupakkharaṁ. Sukkamaṭṭhaparivāran-ti parisuddhāpharusaparivāraṁ. Dosinā mukhan-ti vigatadosāya rattiyā mukhaṁ viya, candasadisanti attho. Tatrāsun-ti tatra ahesuṁ. Kumudā ti kumudavaṇṇā. Sindhavā ti sindhavajātikā. Anilūpamasamuppātā ti vātasadisavegā. Setacchattan-ti tasmiṁ rathe samussāpitaṁ chattam-pi setaṁ ahosi. Setaratho ti so pi ratho seto yeva. Setassā ti assā pi setā. Setabījanī ti bījanī pi setā. Niyyan-ti tena rathena niggacchanto amaccagaṇaparivuto vedeharājā cando viya sobhati.

Naravarādhipan-ti naravarānaṁ adhipatiṁ rājādhirājānaṁ. So muhuttaṁva yāyitvā ti so rājā muhutteneva uyyānaṁ gantvā. Pattī guṇamupāgamī ti pattiko va guṇaṁ ājīvakaṁ upāgami. Ye pi tattha tadā āsun-ti ye pi tasmiṁ uyyāne tadā puretaraṁ gantvā taṁ ājīvakaṁ payirupāsamānā nisinnā ahesuṁ. Na te apanayī ti amhākam-eva doso, ye mayaṁ pacchā {6.224} agamimhā, tumhe mā cintayitthāti te brāhmaṇe ca ibbhe ca rañño yeva atthāya akataṁ akatokāsaṁ bhūmiṁ samāgate na ussāraṇaṁ kāretvā apanayīti.

Tāya pana omissakaparisāya parivuto va ekamantaṁ nisīditvā paṭisanthāramakāsi. Tamatthaṁ pakāsento satthā āha:

25. Tato so mudukā bhisiyā, muducittakasanthate,
Mudupaccatthate rājā, ekamantaṁ upāvisi.

26. Nisajja rājā sammodi, kathaṁ sāraṇiyaṁ tato,
Kacci yāpaniyaṁ bhante, vātānamaviyaggatā.

27. ‘Kacci akasirā vutti, labhasi piṇḍayāpanaṁ,
Appābādho casi kacci, cakkhuṁ na parihāyati’.

28. Taṁ guṇo paṭisammodi, vedehaṁ vinaye rataṁ,
Yāpanīyaṁ mahārāja, sabbametaṁ tadūbhayaṁ.

29. ‘Kacci tuyham-pi vedeha, paccantā na balīyare,
Kacci arogaṁ yoggaṁ te, kacci vahati vāhanaṁ,
Kacci te byādhayo natthi, sarīrassupatāpiyā’.

30. Paṭisammodito rājā, tato pucchi anantarā,
Atthaṁ dhammañca ñāyañca, dhammakāmo rathesabho.

31. ‘Kathaṁ dhammaṁ care macco, mātāpitūsu kassapa,
Kathaṁ care ācariye, puttadāre kathaṁ care.

32. ‘Kathaṁ careyya vuḍḍhesu, kathaṁ samaṇabrāhmaṇe,
Kathañca balakāyasmiṁ, kathaṁ janapade care.

33. ‘Kathaṁ dhammaṁ caritvāna, maccā gacchanti suggatiṁ,
Kathañceke adhammaṭṭhā, patanti nirayaṁ atho ti.

Tattha mudukā bhisiyā ti mudukāya sukhasamphassāya bhisiyā. Muducittakasanthate ti sukhasamphasse cittattharaṇe. Mudupaccatthate ti mudunā paccattharaṇena paccatthate. Sammodī ti ājīvakena saddhiṁ sammodanīyaṁ kathaṁ kathesi. Tato ti tato nisajjanato anantaram-eva sāraṇīyaṁ kathaṁ kathesī ti attho. Tattha kacci yāpaniyan-ti kacci te, bhante, sarīraṁ paccayehi yāpetuṁ sakkā. Vātānamaviyaggatā ti kacci te sarīre dhātuyo samappavattā, vātānaṁ byaggatā natthi, tattha tattha vaggavaggā hutvā vātā na bādhayantī ti attho.

Akasirā ti niddukkhā. Vuttī ti jīvitavutti. Appābādho ti iriyāpathabhañjakenābādhena virahito. Cakkhun-ti kacci te cakkhuādīni {6.225} indriyāni na parihāyantīti pucchati. Paṭisammodī ti sammodanīyakathāya paṭikathesi. Tattha sabbametan-ti yaṁ tayā vuttaṁ vātānamaviyaggatādi, taṁ sabbaṁ tatheva. Tadubhayan-ti yam-pi tayā: “Appābādho casi kacci, cakkhuṁ na parihāyatī” ti vuttaṁ, tam-pi ubhayaṁ tatheva.

Na balīyare ti nābhibhavanti na kuppanti. Anantarā ti paṭisanthārato anantarā pañhaṁ pucchi. Tattha atthaṁ dhammañca ñāyañcā ti pāḷiatthañca pāḷiñca kāraṇayuttiñca. So hi: “Kathaṁ dhammaṁ care” ti pucchanto mātāpituādīsu paṭipattidīpakaṁ pāḷiñca pāḷiatthañca kāraṇayuttiñca me kathethāti imaṁ atthañca dhammañca ñāyañca pucchati. Tattha kathañceke adhammaṭṭhā ti ekacce adhamme ṭhitā kathaṁ nirayañceva atho sesaapāye ca patantīti sabbaññubuddhapaccekabuddhabuddhasāvakamahābodhisattesu purimassa purimassa alābhena pacchimaṁ pacchimaṁ pucchitabbakaṁ mahesakkhapañhaṁ rājā kiñci ajānantaṁ naggabhoggaṁ nissirikaṁ andhabālaṁ ājīvakaṁ pucchi.

So pi evaṁ pucchito pucchānurūpaṁ byākaraṇaṁ adisvā carantaṁ goṇaṁ daṇḍena paharanto viya bhattapātiyaṁ kacavaraṁ khipanto viya ca: “Suṇa, mahārājā” ti okāsaṁ kāretvā attano micchāvādaṁ paṭṭhapesi. Tamatthaṁ pakāsento satthā āha:

34. Vedehassa vaco sutvā, kassapo etadabravi,
Suṇohi me mahārāja, saccaṁ avitathaṁ padaṁ.

35. ‘Natthi dhammacaritassa, phalaṁ kalyāṇapāpakaṁ,
Natthi deva paro loko, ko tato hi idhāgato.

36. ‘Natthi deva pitaro vā, kuto mātā kuto pitā,
Natthi ācariyo nāma, adantaṁ ko damessati.

37. ‘Samatulyāni bhūtāni, natthi jeṭṭhāpacāyikā,
Natthi balaṁ vīriyaṁ vā, kuto uṭṭhānaporisaṁ,
Niyatāni hi bhūtāni, yathā goṭaviso tathā.

38. ‘Laddheyyaṁ labhate macco, tattha dānaphalaṁ kuto,
Natthi dānaphalaṁ deva, avaso devavīriyo.

39. ‘Bālehi dānaṁ paññattaṁ, paṇḍitehi paṭicchitaṁ,
Avasā denti dhīrānaṁ, bālā paṇḍitamānino ti.

Tattha idhāgato ti tato paralokato idhāgato nāma natthi. Natthi deva pitaro vā ti deva, ayyakapeyyakādayo vā natthi, tesu asantesu kuto mātā kuto pitā. Yathā goṭaviso {6.226} tathā ti goṭaviso vuccati pacchābandho, yathā nāvāya pacchābandho nāvam-eva anugacchati, tathā ime sattā niyatam-eva anugacchantīti vadati. Avaso devavīriyo ti evaṁ dānaphale asati yo koci bālo dānaṁ deti, so avaso avīriyo na attano vasena balena deti, dānaphalaṁ pana atthīti saññāya aññesaṁ andhabālānaṁ saddahitvā detīti dīpeti. Bālehi dānaṁ paññattanti: “Dānaṁ dātabban”-ti andhabālehi paññattaṁ anuññātaṁ, taṁ dānaṁ bālā yeva denti, paṇḍitā paṭiggaṇhanti.

Evaṁ dānassa nipphalataṁ vaṇṇetvā idāni pāpassa nipphalabhāvaṁ vaṇṇetuṁ āha:

40. Sattime sassatā kāyā, acchejjā aviko pino,
Tejo pathavī āpo ca, vāyo sukhaṁ dukhañcime,
Jīve ca sattime kāyā, yesaṁ chettā na vijjati.

41. Natthi hantā va chettā vā, haññe yevā pi koci naṁ,
Antareneva kāyānaṁ, satthāni vītivattare.

42. Yo cā pi siramādāya, paresaṁ nisitāsinā,
Na so chindati te kāye, tattha pāpaphalaṁ kuto.

43. Cullāsītimahākappe, sabbe sujjhanti saṁsaraṁ,
Anāgate tamhi kāle, saññato pi na sujjhati.

44. Caritvā pi bahuṁ bhadraṁ, neva sujjhantināgate,
Pāpañce pi bahuṁ katvā, taṁ khaṇaṁ nātivattare.

45. Anupubbena no suddhi, kappānaṁ cullasītiyā,
Niyatiṁ nātivattāma, velantamiva sāgaro ti.

Tattha kāyā ti samūhā. Aviko pino ti vikopetuṁ na sakkā. Jīve ti jīvo. “Jīvo” ti pi pāṭho, ayam-eva attho. Sattime kāyā ti ime satta kāyā. Haññe yevā pi koci nan-ti yo haññeyya, so pi nattheva. Vītivattare ti imesaṁ sattannaṁ kāyānaṁ antare yeva caranti, chindituṁ na sakkonti. Siramādāyā ti paresaṁ sīsaṁ gahetvā. Nisitāsinā ti nisitena asinā chindati, na so chindatī ti so pi te kāye na chindati, pathavī pathavim-eva upeti, āpādayo āpādike, sukhadukkhajīvā ākāsaṁ pakkhandantīti dasseti.

Saṁsaran-ti mahārāja, ime sattā imaṁ pathaviṁ ekamaṁsakhalaṁ katvā pi ettake kappe saṁsarantā sujjhanti. Aññatra hi saṁsārā satte sodhetuṁ samattho nāma natthi, sabbe saṁsāreneva sujjhanti. Anāgate tamhi kāle ti yathāvutte pana etasmiṁ kāle anāgate appatte antarā saññato pi parisuddhasīlo pi na sujjhati. Taṁ {6.227} khaṇan-ti taṁ vuttappakāraṁ kālaṁ. Anupubbena no suddhī ti amhākaṁ vāde anupubbena suddhi, sabbesaṁ amhākaṁ anupubbena suddhi bhavissatī ti attho. Iti so ucchedavādo attano thāmena sakavādaṁ nippadesato kathesīti.

46. Kassapassa vaco sutvā, alāto etadabravi,
Yathā bhadanto bhaṇati, mayhampetaṁva ruccati.

47. ‘Aham-pi purimaṁ jātiṁ, sare saṁsaritattano,
Piṅgalo nāmahaṁ āsiṁ, luddo goghātako pure.

48. ‘Bārāṇasiyaṁ phītāyaṁ, bahuṁ pāpaṁ mayā kataṁ,
Bahū mayā hatā pāṇā, mahiṁsā sūkarā ajā.

49. ‘Tato cuto idha jāto, iddhe senāpatīkule,
Natthi nūna phalaṁ pāpaṁ, yohaṁ na nirayaṁ gato ti.

Tattha alāto etadabravī ti so kira kassapadasabalassa cetiye anojapupphadāmena pūjaṁ katvā maraṇasamaye aññena kammena yathānubhāvaṁ khitto saṁsāre saṁsaranto ekassa pāpakammassa nissandena goghātakakule nibbattitvā bahuṁ pāpamakāsi. Athassa maraṇakāle bhasmapaṭicchanno viya aggi ettakaṁ kālaṁ ṭhitaṁ taṁ puññakammaṁ okāsamakāsi. So tassānubhāvena idha nibbattitvā taṁ vibhūtiṁ patto, jātiṁ saranto pana atītānantarato paraṁ parisarituṁ asakkonto: “Goghātakakammaṁ katvā idha nibbattosmī” ti saññāya tassa vādaṁ upatthambhento idaṁ: “Yathā bhadanto bhaṇatī” ti ādivacanaṁ abravi. Tattha sare saṁsaritattano ti attano saṁsaritaṁ sarāmi. Senāpatīkule ti senāpatikulamhi.

50. Athettha bījako nāma, dāso āsi paṭaccarī,
Uposathaṁ upavasanto, guṇasantikupāgami.

51. Kassapassa vaco sutvā, alātassa ca bhāsitaṁ,
Passasanto muhuṁ uṇhaṁ, rudaṁ assūni vattayī ti.

Tattha athetthā ti atha ettha etissaṁ mithilāyaṁ. Paṭaccarī ti daliddo kapaṇo ahosi. Guṇasantikupāgamī ti guṇassa santikaṁ kiñcideva kāraṇaṁ sossāmīti upagatoti veditabbo.

52. Tamanupucchi vedeho, ‘kimatthaṁ samma rodasi,
Kiṁ te sutaṁ vā diṭṭhaṁ vā, kiṁ maṁ vedesi vedana’nti.

Tattha {6.228} kiṁ maṁ vedesi vedanan-ti kiṁ nāma tvaṁ kāyikaṁ vā cetasikaṁ vā vedanaṁ pattoyaṁ, evaṁ rodanto maṁ vedesi jānāpesi, uttānam-eva naṁ katvā mayhaṁ ācikkhāhīti.

53. Vedehassa vaco sutvā, bījako etadabravi,
Natthi me vedanā dukkhā, mahārāja suṇohi me.

54. ‘Aham-pi purimaṁ jātiṁ, sarāmi sukhamattano,
Sāketāhaṁ pure āsiṁ, bhāvaseṭṭhi guṇe rato.

55. ‘Sammato brāhmaṇibbhānaṁ, saṁvibhāgarato suci,
Na cā pi pāpakaṁ kammaṁ, sarāmi katamattano.

56. ‘Tato cutāhaṁ vedeha, idha jāto duritthiyā,
Gabbhamhi kumbhadāsiyā, yato jāto suduggato.

57. ‘Evam-pi duggato santo, samacariyaṁ adhiṭṭhito,
Upaḍḍhabhāgaṁ bhattassa, dadāmi yo me icchati.

58. ‘Cātuddasiṁ pañcadasiṁ, sadā upavasāmahaṁ,
Na cā pi bhūte hiṁsāmi, theyyaṁ cā pi vivajjayiṁ.

59. ‘Sabbam-eva hi nūnetaṁ, suciṇṇaṁ bhavati nipphalaṁ,
Niratthaṁ maññidaṁ sīlaṁ, alāto bhāsatī yathā.

60. ‘Kalim-eva nūna gaṇhāmi, asippo dhuttako yathā,
Kaṭaṁ alāto gaṇhāti, kitavosikkhito yathā.

61. ‘Dvāraṁ nappaṭipassāmi, yena gacchāmi suggatiṁ,
Tasmā rāja parodāmi, sutvā kassapabhāsita’nti.

Tattha bhāvaseṭṭhī ti evaṁnāmako asītikoṭivibhavo seṭṭhi. Guṇe rato ti guṇamhi rato. Sammato ti sambhāvito saṁvaṇṇito. Sucī ti sucikammo. Idha jāto duritthiyā ti imasmiṁ mithilanagare daliddiyā kapaṇāya kumbhadāsiyā kucchimhi jātosmīti. So kira pubbe kassapabuddhakāle araññe naṭṭhaṁ balibaddaṁ gavesamāno ekena maggamūḷhena bhikkhunā maggaṁ puṭṭho tuṇhī hutvā puna tena pucchito kujjhitvā: “Samaṇa, dāsā nāma mukharā honti, dāsena tayā bhavitabbaṁ, atimukharosī” ti āha. Taṁ kammaṁ tadā vipākaṁ adatvā bhasmacchanno viya pāvako ṭhitaṁ. Maraṇasamaye aññaṁ kammaṁ upaṭṭhāsi. So yathākammaṁ saṁsāre saṁsaranto ekassa kusalakammassa balena sākete vuttappakāro seṭṭhi hutvā dānādīni puññāni akāsi. Taṁ panassa kammaṁ pathaviyaṁ nihitanidhi viya ṭhitaṁ okāsaṁ labhitvā vipākaṁ dassati. Yaṁ pana tena taṁ bhikkhuṁ akkosantena kataṁ pāpakammaṁ, tamassa tasmiṁ attabhāve vipākaṁ adāsi. So ajānanto: “Itarassa kalyāṇakammassa balena kumbhadāsiyā kucchimhi nibbattosmī” ti saññāya evamāha. Yato jāto suduggato ti sohaṁ jātakālato paṭṭhāya atiduggatoti dīpeti.

Samacariyamadhiṭṭhito ti samacariyāyam-eva {6.229} patiṭṭhitomhi. Nūnetan-ti ekaṁsena etaṁ. Maññidaṁ sīlan-ti deva, idaṁ sīlaṁ nāma niratthakaṁ maññe. Alāto ti yathā ayaṁ alātasenāpati: “Mayā purimabhave bahuṁ pāṇātipātakammaṁ katvā senāpatiṭṭhānaṁ laddhan”-ti bhāsati, tena kāraṇenāhaṁ niratthakaṁ sīlanti maññāmi. Kalimevā ti yathā asippo asikkhito akkhadhutto parājayaggāhaṁ gaṇhāti, tathā nūna gaṇhāmi, purimabhave attano sāpateyyaṁ nāsetvā idāni dukkhaṁ anubhavāmi. Kassapabhāsitan-ti kassapagottassa acelakassa bhāsitaṁ sutvāti vadati.

62. Bījakassa vaco sutvā, rājā aṅgati mabravi,
Natthi dvāraṁ sugatiyā, niyatiṁ kaṅkha bījaka.

63. ‘Sukhaṁ vā yadi vā dukkhaṁ, niyatiyā kira labbhati,
Saṁsārasuddhi sabbesaṁ, mā turittho anāgate.

64. ‘Aham-pi pubbe kalyāṇo, brāhmaṇibbhesu byāvaṭo,
Vohāramanusāsanto, ratihīno tadantarā ti.

Tattha aṅgati mabravī ti paṭhamam-eva itaresaṁ dvinnaṁ, pacchā bījakassāti tiṇṇaṁ vacanaṁ sutvā daḷhaṁ micchādiṭṭhiṁ gahetvā etaṁ: “Natthi dvāran”-ti ādivacanamabravi. Niyatiṁ kaṅkhā ti samma bījaka, niyatim-eva olokehi. Cullāsītimahākappappamāṇo kālo yeva hi satte sodheti, tvaṁ atituritoti adhippāyenevamāha. Anāgate ti tasmiṁ kāle asampatte antarāva devalokaṁ gacchāmīti mā turittho. Byāvaṭo ti brāhmaṇesu ca gahapatikesu ca tesaṁ yeva kāyaveyyāvaccadānādikammakaraṇena byāvaṭo ahosiṁ. Vohāran-ti vinicchayaṭṭhāne nisīditvā rājakiccaṁ vohāraṁ anusāsanto va. Ratihīno tadantarā ti ettakaṁ kālaṁ kāmaguṇaratiyā parihīnoti.

Evañca pana vatvā: “Bhante kassapa, mayaṁ ettakaṁ kālaṁ pamajjimhā, idāni pana amhehi ācariyo laddho, ito paṭṭhāya kāmaratim-eva anubhavissāma, tumhākaṁ santike ito uttari dhammassavanam-pi no papañco bhavissati, tiṭṭhatha tumhe, mayaṁ gamissāmā” ti āpucchanto āha:

65a. Puna pi bhante dakkhemu, saṅgati ce bhavissatī ti.

Tattha saṅgati ce ti ekasmiṁ ṭhāne ce no samāgamo bhavissati,no ce, asati puññaphale kiṁ tayā diṭṭhenāti.

65b. Idaṁ vatvāna vedeho, paccagā sanivesanan-ti,

Tattha sanivesanan-ti bhikkhave, idaṁ vacanaṁ vedeharājā vatvā rathaṁ abhiruyha attano nivesanaṁ candakapāsādatalam-eva paṭigato.

Rājā {6.230} paṭhamaṁ guṇasantikaṁ gantvā taṁ vanditvā pañhaṁ pucchi. Āgacchanto pana avanditvāva āgato. Guṇo attano aguṇatāya vandanam-pi nālattha, piṇḍādikaṁ sakkāraṁ kim-eva lacchati. Rājā pi taṁ rattiṁ vītināmetvā punadivase amacce sannipātetvā: “Kāmaguṇe me upaṭṭhāpetha, ahaṁ ito paṭṭhāya kāmaguṇasukham-eva anubhavissāmi, na me aññāni kiccāni ārocetabbāni, vinicchayakiccaṁ asuko ca asuko ca karotū” ti vatvā kāmaratimatto ahosi. Tamatthaṁ pakāsento satthā āha:

66. Tato ratyā vivasāne, upaṭṭhānamhi aṅgati,
Amacce sannipātetvā, idaṁ vacanamabravi.

67. ‘Candake me vimānasmiṁ, sadā kāme vidhentu me,
Mā upagacchuṁ atthesu, guyhappakāsiyesu ca.

68. ‘Vijayo ca sunāmo ca, senāpati alātako,
Ete atthe nisīdantu, vohārakusalā tayo’.

69. Idaṁ vatvāna vedeho, kām-eva bahumaññatha,
Na cā pi brāhmaṇibbhesu, atthe kismiñci byāvaṭo ti.

Tattha upaṭṭhānamhī ti attano upaṭṭhānaṭṭhāne. Candake me ti mama santake candakapāsāde. Vidhentu me ti niccaṁ mayhaṁ kāme saṁvidahantu upaṭṭhapentu. Guyhappakāsiyesū ti guyhesu pi pakāsiyesu pi atthesu uppannesu maṁ keci mā upagacchuṁ. Atthe ti atthakaraṇe vinicchayaṭṭhāne. Nisīdantū ti mayā kattabbakiccassa karaṇatthaṁ sesaamaccehi saddhiṁ nisīdantūti.

70. Tato dvesattarattassa, vedehassatrajā piyā,
Rājadhītā rucā nāma, dhātimātaramabravi.

71. Alaṅkarotha maṁ khippaṁ, sakhiyo cālaṅkarontu me,
Suve pannaraso dibyo, gacchaṁ issarasantike.

72. Tassā mālyaṁ abhihariṁsu, candanañca mahārahaṁ,
Maṇisaṅkhamuttāratanaṁ, nānāratte ca ambare.

73. Tañca soṇṇamaye pīṭhe, nisinnaṁ bahukitthiyo,
Parikiriya asobhiṁsu, rucaṁ ruciravaṇṇinin-ti.

Tattha tato ti tato rañño kāmapaṅke laggitadivasato paṭṭhāya. Dvesattarattassā ti cuddasame divase. Dhātimātaramabravī ti pitu santikaṁ gantukāmā {6.231} hutvā dhātimātaramāha. Sā kira cātuddase cātuddase pañcasatakumārikāhi parivutā dhātigaṇaṁ ādāya mahantena sirivilāsena attano sattabhūmikā rativaḍḍhanapāsādā oruyha pitu dassanatthaṁ candakapāsādaṁ gacchati. Atha naṁ pitā disvā tuṭṭhamānaso hutvā mahāsakkāraṁ kāretvā uyyojento: “Amma, dānaṁ dehī” ti sahassaṁ datvā uyyojeti. Sā attano nivesanaṁ āgantvā punadivase uposathikā hutvā kapaṇaddhikavaṇibbakayācakānaṁ mahādānaṁ deti. Raññā kirassā eko janapado pi dinno. Tato āyena sabbakiccāni karoti. Tadā pana: “Raññā kira guṇaṁ ājīvakaṁ nissāya micchādassanaṁ gahitan”-ti sakalanagare ekakolāhalaṁ ahosi. Taṁ pavattiṁ rucāya dhātiyo sutvā rājadhītāya ārocayiṁsu: “Ayye, pitarā kira te ājīvakassa kathaṁ sutvā micchādassanaṁ gahitaṁ, so kira catūsu nagaradvāresu dānasālāyo viddhaṁsāpetvā parapariggahitā itthiyo ca kumārikāyo ca pasayhakārena gaṇhituṁ āṇāpeti, rajjaṁ na vicāreti, kāmamatto yeva kira jāto” ti. Sā taṁ kathaṁ sutvā anattamanā hutvā: “Kathañhi nāma me tāto apagatasukkadhammaṁ nillajjaṁ naggabhoggaṁ upasaṅkamitvā pañhaṁ pucchissati, nanu dhammikasamaṇabrāhmaṇe kammavādino upasaṅkamitvā pucchitabbo siyā, ṭhapetvā kho pana maṁ añño mayhaṁ pitaraṁ micchādassanā apanetvā sammādassane patiṭṭhāpetuṁ samattho nāma natthi. Ahañhi atītā satta, anāgatā sattāti cuddasa jātiyo anussarāmi, tasmā pubbe mayā kataṁ pāpakammaṁ kathetvā pāpakammassa phalaṁ dassentī mama pitaraṁ micchādassanā mocessāmi. Sace pana ajjeva gamissāmi, atha maṁ pitā ‘amma, tvaṁ pubbe aḍḍhamāse āgacchasi, ajja kasmā evaṁ lahu āgatāsī’ ti vakkhati. Tatra sace ahaṁ ‘tumhehi kira micchādassanaṁ gahitan’-ti sutvā ‘āgatamhī’ ti vakkhāmi, na me vacanaṁ garuṁ katvā gaṇhissati, tasmā ajja agantvā ito cuddasame divase kāḷapakkhe yeva kiñci ajānantī viya pubbe gamanākārenteva gantvā āgamanakāle dānavattatthāya sahassaṁ yācissāmi, tadā me pitā diṭṭhiyā gahitabhāvaṁ kathessati. Atha naṁ ahaṁ attano balena micchādiṭṭhiṁ chaḍḍāpessāmī” ti cintesi. Tasmā cuddasame divase pitu santikaṁ gantukāmā hutvā evamāha.

Tattha sakhiyo cā ti sahāyikāyo pi me pañcasatā kumārikāyo ekāyekaṁ asadisaṁ katvā nānālaṅkārehi nānāvaṇṇehi pupphagandhavilepanehi alaṅkarontūti. Dibyo ti dibbasadiso, devatāsannipātapaṭimaṇḍitoti pi dibbo. Gacchan-ti mama dānavattaṁ āharāpetuṁ videhissarassa pitu santikaṁ gamissāmīti. Abhihariṁsū ti soḷasahi gandhodakaghaṭehi nhāpetvā maṇḍanatthāya abhihariṁsu. Parikiriyā ti parivāretvā. Asobhiṁsū ti sujaṁ parivāretvā ṭhitā devakaññā viya taṁ divasaṁ ativiya asobhiṁsūti.

74. Sā ca sakhimajjhagatā, sabbābharaṇabhūsitā,
Sateratā abbhamiva, candakaṁ pāvisī rucā.

75. Upasaṅkamitvā vedehaṁ, vanditvā vinaye rataṁ,
Suvaṇṇakhacite pīṭhe, ekamantaṁ upāvisī ti.

Tattha {6.232} upāvisī ti pitu vasanaṭṭhānaṁ candakapāsādaṁ pāvisi. Suvaṇṇakhacite ti sattaratanakhacite suvaṇṇamaye pīṭhe.

76. Tañca disvāna vedeho, accharānaṁva saṅgamaṁ,
Rucaṁ sakhimajjhagataṁ, idaṁ vacanamabravi.

77. ‘Kacci ramasi pāsāde, antopokkharaṇiṁ pati,
Kacci bahuvidhaṁ khajjaṁ, sadā abhiharanti te.

78. ‘Kacci bahuvidhaṁ mālyaṁ, ocinitvā kumāriyo,
Gharake karotha paccekaṁ, khiḍḍāratiratā muhuṁ.

79. ‘Kena vā vikalaṁ tuyhaṁ, kiṁ khippaṁ āharanti te,
Mano karassu kuḍḍamukhī, api candasamamhipī ti.

Tattha saṅgaman-ti accharānaṁ saṅgamaṁ viya samāgamaṁ disvā. Pāsāde ti amma mayā tuyhaṁ vejayantasadiso rativaḍḍhanapāsādo kārito, kacci tattha ramasi. Antopokkharaṇiṁ patī ti antovatthusmiññeva te mayā nandāpokkharaṇīpaṭibhāgāpokkharaṇī kāritā, kacci taṁ pokkharaṇiṁ paṭicca udakakīḷaṁ kīḷantī ramasi. Mālyan-ti amma, ahaṁ tuyhaṁ devasikaṁ pañcavīsati pupphasamugge pahiṇāmi, kacci tumhe sabbā pi kumārikāyo taṁ mālyaṁ ocinitvā ganthitvā abhiṇhaṁ khiḍḍāratiratā hutvā paccekaṁ gharake karotha, “idaṁ sundaraṁ, idaṁ sundarataran”-ti pāṭiyekkaṁ sārambhena vāyapupphagharakāni pupphagabbhe ca pupphāsanapupphasayanāni ca kacci karothāti pucchati.

Vikalan-ti vekallaṁ. Mano karassū ti cittaṁ uppādehi. Kuḍḍamukhī ti sāsapakakkehi pasāditamukhatāya taṁ evamāha. Itthiyo hi mukhavaṇṇaṁ pasādentiyo duṭṭhalohitamukhadūsitapīḷakāharaṇatthaṁ paṭhamaṁ sāsapakakkena mukhaṁ vilimpanti, tato lohitassa samakaraṇatthaṁ mattikākakkena, tato chavipasādanatthaṁ tilakakkena. Candasamamhipī ti candato dullabhataro nāma natthi, tādise pi ruciṁ katvā mamācikkha, sampādessāmi teti.

80. Vedehassa vaco sutvā, rucā pitara mabravi,
Sabbametaṁ mahārāja, labbhatissarasantike.

81. ‘Suve pannaraso dibyo, sahassaṁ āharantu me,
Yathādinnañca dassāmi, dānaṁ sabbavaṇīsvaha’nti.

Tattha sabbavaṇīsvahan-ti sabbavaṇibbakesu ahaṁ dassāmi.

82. Rucāya vacanaṁ sutvā, rājā aṅgati mabravi,
Bahuṁ vināsitaṁ vittaṁ, niratthaṁ aphalaṁ tayā.

83. ‘Uposathe vasaṁ niccaṁ, annapānaṁ na bhuñjasi,
Niyatetaṁ abhuttabbaṁ, natthi puññaṁ abhuñjato ti.

Tattha {6.233} aṅgati mabravī ti bhikkhave, so aṅgatirājā pubbe ayācito pi: “Amma, dānaṁ dehī” ti sahassaṁ datvā taṁ divasaṁ yācito pi micchādassanassa gahitattā adatvā idaṁ: “Bahuṁ vināsitan”-ti ādivacanaṁ abravi. Niyatetaṁ abhuttabban-ti etaṁ niyativasena tayā abhuñjitabbaṁ bhavissati, bhuñjantānam-pi abhuñjantānam-pi puññaṁ natthi. Sabbe hi cullāsītimahākappe atikkamitvāva sujjhanti.

84. Bījako pi hi sutvāna, tadā kassapabhāsitaṁ,
Passasanto muhuṁ uṇhaṁ, rudaṁ assūni vattayi.

85. ‘Yāva ruce jīvamānā, mā bhattamapanāmayi,
Natthi bhadde paro loko, kiṁ niratthaṁ vihaññasī ti.

Tattha bījakopī ti bījako pi pubbe kalyāṇakammaṁ katvā tassa nissandena dāsikucchiyaṁ nibbattoti bījakavatthumpissā udāharaṇatthaṁ āhari. Natthi bhadde ti bhadde, guṇācariyo evamāha: “Natthi ayaṁ loko, natthi paro loko, natthi mātā, natthi pitā, natthi sattā opapātikā, natthi loke samaṇabrāhmaṇā sammaggatā sammāpaṭipannā” ti. Paraloke hi sati idhaloko pi nāma bhaveyya, so yeva ca natthi. Mātāpitūsu santesu puttadhītaro nāma bhaveyyūuṁ, te yeva ca natthi. Dhamme sati dhammikasamaṇabrāhmaṇā bhaveyyūṁ, te yeva ca natthi. Kiṁ dānaṁ dentī sīlaṁ rakkhantī niratthaṁ vihaññasīti.

86. Vedehassa vaco sutvā, rucā ruciravaṇṇinī,
Jānaṁ pubbāparaṁ dhammaṁ, pitaraṁ etadabravi.

87. ‘Sutam-eva pure āsi, sakkhi diṭṭhamidaṁ mayā,
Bālūpasevī yo hoti, bālo va samapajjatha.

88. ‘Mūḷho hi mūḷhamāgamma, bhiyyo mohaṁ nigacchati,
Patirūpaṁ alātena, bījakena ca muyhitu’nti.

Tattha pubbāparaṁ dhamman-ti bhikkhave, pitu vacanaṁ sutvā rucā rājadhītā atīte sattajātivasena pubbadhammaṁ, anāgate sattajātivasena anāgatadhammañca jānantī pitaraṁ micchādiṭṭhito mocetukāmā etaṁ: “Sutamevā” ti ādimāha. Tattha samapajjathā ti yo puggalo bālūpasevī hoti, so bālo va samapajjatīti etaṁ mayā pubbe sutam-eva, ajja pana paccakkhato diṭṭhaṁ. Mūḷho ti maggamūḷhaṁ āgamma maggamūḷho viya diṭṭhimūḷhaṁ āgamma diṭṭhimūḷho pi uttari mohaṁ nigacchati, mūḷhataro hoti. Alātenā ti deva, tumhehi jātigottakulapadesaissariyapuññapaññāhīnena alātasenāpatinā accantahīnena duppaññena bījakadāsena ca gāmadārakasadisaṁ ahirikaṁ bālaṁ guṇaṁ ājīvakaṁ āgamma muyhituṁ patirūpaṁ anucchavikaṁ. Kiṁ te na muyhissantīti?

Evaṁ te ubho pi garahitvā diṭṭhito mocetukāmatāya pitaraṁ vaṇṇentī āha:

89. Tvañca {6.234} devāsi sappañño, dhīro atthassa kovido,
Kathaṁ bālebhi sadisaṁ, hīnadiṭṭhiṁ upāgami.

90. Sace pi saṁsārapathena sujjhati, niratthiyā pabbajjā guṇassa,
Kīṭo va aggiṁ jalitaṁ apāpataṁ, upapajjati mohamūḷho naggabhāvaṁ.

91. Saṁsārasuddhīti pure niviṭṭhā, kammaṁ vidūsenti bahū ajānaṁ,
Pubbe kalī duggahitovanatthā, dummocayā balisā ambujovā ti.

Tattha sappañño ti yasavayapuññatitthāvāsayonisomanasikārasākacchāvasena laddhāya paññāya sappañño, teneva kāraṇena dhīro, dhīratāya atthānatthassa kāraṇākāraṇassa kovido. Bālebhi sadisan-ti yathā te bālā upagatā, tathā kathaṁ tvaṁ hīnadiṭṭhiṁ upagato. Apāpatan-ti api āpataṁ, patantoti attho. Idaṁ vuttaṁ hoti: tāta, saṁsārena suddhīti laddhiyā sati yathā paṭaṅgakīṭo rattibhāge jalitaṁ aggiṁ disvā tappaccayaṁ dukkhaṁ ajānitvā mohena tattha patanto mahādukkhaṁ āpajjati, tathā guṇo pi pañca kāmaguṇe pahāya mohamūḷho nirassādaṁ naggabhāvaṁ upapajjati.

Pure niviṭṭhā ti tāta, saṁsārena suddhīti kassaci vacanaṁ asutvā paṭhamam-eva niviṭṭho natthi, sukatadukkaṭānaṁ kammānaṁ phalanti gahitattā bahū janā ajānantā kammaṁ vidūsentā kammaphalam-pi vidūsenti yeva, evaṁ tesaṁ pubbe gahito kali parājayagāho duggahito va hotī ti attho. Dummocayā balisā ambujovā ti te pana evaṁ ajānantā micchādassanena anatthaṁ gahetvā ṭhitā bālā yathā nāma balisaṁ gilitvā ṭhito maccho balisā dummocayo hoti, evaṁ tamhā anatthā dummocayā honti.

Uttari pi udāharaṇaṁ āharantī āha:

92. Upamaṁ te karissāmi, mahārāja tavatthiyā,
Upamāya midhekacce, atthaṁ jānanti paṇḍitā.

93. Vāṇijānaṁ yathā nāvā, appamāṇabharā garu,
Atibhāraṁ samādāya, aṇṇave avasīdati.

94. Evam-eva naro pāpaṁ, thokaṁ thokam-pi ācinaṁ,
Atibhāraṁ samādāya, niraye avasīdati.

95. Na tāva bhāro paripūro, alātassa mahīpati,
Ācināti ca taṁ pāpaṁ, yena gacchati duggatiṁ.

96. Pubbevassa kataṁ puññaṁ, alātassa mahīpati,
Tasseva deva nissando, yañceso labhate sukhaṁ.

97. Khīyate cassa taṁ puññaṁ, tathā hi aguṇe rato,
Ujumaggaṁ avahāya, kummaggamanudhāvati.

98. Tulā {6.235} yathā paggahitā, ohite tulamaṇḍale,
Unnameti tulāsīsaṁ, bhāre oro pite sati.

99. Evam-eva naro puññaṁ, thokaṁ thokam-pi ācinaṁ,
Saggātimāno dāsova, bījako sātave rato ti.

Tattha niraye ti aṭṭhavidhe mahāniraye, soḷasavidhe ussadaniraye, lokantaraniraye ca. Bhāro ti tāta, na tāva alātassa akusalabhāro pūrati. Tassevā ti tassa pubbe katassa puññasseva nissando, yaṁ so alātasenāpati ajja sukhaṁ labhati. Na hi tāta, etaṁ goghātakakammassa phalaṁ. Pāpakammassa hi nāma vipāko iṭṭho kanto bhavissatīti aṭṭhānametaṁ. Aguṇe rato ti tathāhesa idāni akusalakamme rato. Ujumaggan-ti dasakusalakammapathamaggaṁ. Kummaggan-ti nirayagāmiakusalamaggaṁ.

Ohite tulamaṇḍale ti bhaṇḍapaṭicchanatthāya tulamaṇḍale laggetvā ṭhapite. Unnametī ti uddhaṁ ukkhipati. Ācinan-ti thokaṁ thokam-pi puññaṁ ācinanto pāpabhāraṁ otāretvā naro kalyāṇakammassa sīsaṁ ukkhipitvā devalokaṁ gacchati. Saggātimāno ti sagge atimāno saggasampāpake sātaphale kalyāṇakamme abhirato. “Saggādhimāno” ti pi pāṭho, saggaṁ adhikāraṁ katvā ṭhitacittoti attho. Sātave rato ti esa bījakadāso sātave madhuravipāke kusaladhamme yeva rato. So imassa pāpakammassa khīṇakāle, kalyāṇakammassa phalena devaloke nibbattissati.

Yañcesa idāni dāsattaṁ upagato, na taṁ kalyāṇakammassa phalena. Dāsattasaṁvattanikañhissa pubbe kataṁ pāpaṁ bhavissatīti niṭṭhamettha gantabbanti imamatthaṁ pakāsentī āha:

100. Yamajja bījako dāso, dukkhaṁ passati attani,
Pubbevassa kataṁ pāpaṁ, tameso paṭisevati.

101. Khīyate cassa taṁ pāpaṁ, tathā hi vinaye rato,
Kassapañca samāpajja, mā hevuppathamāgamā ti.

Tattha mā hevuppathamāgamā ti tāta, tvaṁ imaṁ naggaṁ kassapājīvakaṁ upagantvā mā heva nirayagāmiṁ uppathaṁ agamā, mā pāpamakāsīti pitaraṁ ovadati.

Idānissa pāpūpasevanāya dosaṁ kalyāṇamittūpasevanāya ca guṇaṁ dassentī āha:

102. Yaṁ yañhi rāja bhajati, santaṁ vā yadi vā asaṁ,
Sīlavantaṁ visīlaṁ vā, vasaṁ tasseva gacchati.

103. Yādisaṁ kurute mittaṁ, yādisaṁ cūpasevati,
So pi tādisako hoti, sahavāso hi tādiso.

104. Sevamāno {6.236} sevamānaṁ, samphuṭṭho samphusaṁ paraṁ,
Saro diddho kalāpaṁva, alittamupalimpati,
Upalepabhayā dhīro, neva pāpasakhā siyā.

105. Pūtimacchaṁ kusaggena, yo naro upanayhati,
Kusā pi pūti vāyanti, evaṁ bālūpasevanā.

106. Tagarañca palāsena, yo naro upanayhati,
Pattā pi surabhi vāyanti, evaṁ dhīrūpasevanā.

107. Tasmā pattapuṭasseva, ñatvā sampākamattano
Asante nopaseveyya, sante seveyya paṇḍito,
Asanto nirayaṁ nenti, santo pāpenti suggatin-ti.

Tattha santaṁ vā ti sappurisaṁ vā. Yadi vā asan-ti asappurisaṁ vā. Saro diddho kalāpaṁvā ti mahārāja, yathā nāma halāhalavisalitto saro sarakalāpe khitto sabbaṁ taṁ visena alittam-pi sarakalāpaṁ limpati, visadiddham-eva karoti, evam-eva pāpamitto pāpaṁ sevamāno attānaṁ sevamānaṁ paraṁ, tena samphuṭṭho taṁ samphusaṁ alittaṁ pāpena purisaṁ attanā ekajjhāsayaṁ karonto upalimpati. ti vāyantī ti tassa te kusā pi duggandhā vāyanti. Tagarañcā ti tagarañca aññañca gandhasampannaṁ gandhajātaṁ. Evan-ti evarūpā dhīrūpasevanā. Dhīro hi attānaṁ sevamānaṁ dhīram-eva karoti.

Tasmā pattapuṭassevā ti yasmā tagarādipaliveṭhamānāni paṇṇāni pi sugandhāni honti, tasmā palāsapattapuṭasseva paṇḍitūpasevanena aham-pi paṇḍito bhavissāmīti evaṁ. Ñatvā sampākamattano ti attano paripākaṁ paṇḍitabhāvaṁ parimāṇaṁ ñatvā asante pahāya paṇḍite sante seveyya. “Nirayaṁ nentī” ti ettha devadattādīhi nirayaṁ, “pāpenti suggatin”-ti ettha sāriputtattherādīhi sugatiṁ nītānaṁ vasena udāharaṇāni āharitabbāni.

Evaṁ rājadhītā chahi gāthāhi pitu dhammaṁ kathetvā idāni atīte attanā anubhūtaṁ dukkhaṁ dassentī āha:

108. Aham-pi jātiyo satta, sare saṁsaritattano,
Anāgatā pi satteva, yā gamissaṁ ito cutā.

109. Yā me sā sattamī jāti, ahu pubbe janādhipa,
Kammāraputto magadhesu, ahuṁ rājagahe pure.

110. Pāpaṁ sahāyamāgamma, bahuṁ pāpaṁ kataṁ mayā,
Paradārassa heṭhento, carimhā amarā viya.

111. Taṁ kammaṁ nihitaṁ aṭṭhā, bhasmacchanno va pāvako,
Atha aññehi kammehi, ajāyiṁ vaṁsabhūmiyaṁ.

112. Kosambiyaṁ {6.237} seṭṭhikule, iddhe phīte mahaddhane,
Ekaputto mahārāja, niccaṁ sakkatapūjito.

113. Tattha mittaṁ asevissaṁ, sahāyaṁ sātave rataṁ,
Paṇḍitaṁ sutasampannaṁ, so maṁ atthe nivesayi.

114. Cātuddasiṁ pañcadasiṁ, bahuṁ rattiṁ upāvasiṁ,
Taṁ kammaṁ nihitaṁ aṭṭhā, nidhīva udakantike.

115. Atha pāpāna kammānaṁ, yametaṁ magadhe kataṁ,
Phalaṁ pariyāga maṁ pacchā, bhutvā duṭṭhavisaṁ yathā.

116. Tato cutāhaṁ vedeha, roruve niraye ciraṁ,
Sakammunā apaccissaṁ, taṁ saraṁ na sukhaṁ labhe.

117. Bahuvassagaṇe tattha, khepayitvā bahuṁ dukhaṁ,
Bhinnāgate ahuṁ rāja, chagalo uddhatapphalo ti.

Tattha sattā ti mahārāja, idhalokaparalokā nāma sukatadukkaṭānañca phalaṁ nāma atthi. Na hi saṁsāro satte sodhetuṁ sakkoti, sakammunā eva sattā sujjhanti. Alātasenāpati ca bījakadāso ca ekam-eva jātiṁ anussaranti. Na kevalaṁ eteva jātiṁ saranti, aham-pi atīte satta jātiyo attano saṁsaritaṁ sarāmi, anāgate pi ito gantabbā satteva jānāmi. Yā me sā ti yā sā mama atīte sattamī jāti āsi. Kammāraputto ti tāya jātiyā ahaṁ magadhesu rājagahanagare suvaṇṇakāraputto ahosiṁ.

Paradārassa heṭhento ti paradāraṁ heṭhentā paresaṁ rakkhitago pite varabhaṇḍe aparajjhantā. Aṭṭhā ti taṁ tadā mayā kataṁ pāpakammaṁ okāsaṁ alabhitvā okāse sati vipākadāyakaṁ hutvā bhasmapaṭicchanno aggi viya nihitaṁ aṭṭhāsi. Vaṁsabhūmiyan-ti vaṁsaraṭṭhe. Ekaputto ti asītikoṭivibhave seṭṭhikule ahaṁ ekaputtako va ahosiṁ. Sātave ratan-ti kalyāṇakamme abhirataṁ. So man-ti so sahāyako maṁ atthe kusalakamme patiṭṭhāpesi.

Taṁ kamman-ti tam-pi me kataṁ kalyāṇakammaṁ tadā okāsaṁ alabhitvā okāse sati vipākadāyakaṁ hutvā udakantike nidhi viya nihitaṁ aṭṭhāsi. Yametan-ti atha mama santakesu pāpakammesu yaṁ etaṁ mayā magadhesu paradārikakammaṁ kataṁ, tassa phalaṁ pacchā maṁ pariyāgaṁ upagatanti attho. Yathā kiṁ? Bhutvā duṭṭhavisaṁ yathā, yathā savisaṁ bhojanaṁ bhuñjitvā ṭhitassa taṁ duṭṭhaṁ kakkhaḷaṁ halāhalaṁ visaṁ kuppati, tathā maṁ pariyāgatanti attho. Tato ti tato kosambiyaṁ seṭṭhikulato. Taṁ saran-ti taṁ tasmiṁ niraye anubhūtadukkhaṁ sarantī cittasukhaṁ nāma na labhāmi, bhayam-eva me uppajjati. Bhinnāgate ti bhinnāgate nāma raṭṭhe. Uddhatapphalo ti uddhatabījo.

So pana chagalako balasampanno ahosi. Piṭṭhiyaṁ abhiruyha pi naṁ vāhayiṁsu, yānake pi yojayiṁsu. Imamatthaṁ {6.238} pakāsentī āha:

118. Sātaputtā mayā vūḷhā, piṭṭhiyā ca rathena ca,
Tassa kammassa nissando, paradāragamanassa me ti.

Tattha sātaputtā ti amaccaputtā. Tassa kammassā ti deva, roruve mahāniraye paccanañca chagalakakāle bījuppāṭanañca piṭṭhivāhanayānakayojanāni ca sabbopesa tassa nissando paradāragamanassa meti.

Tato pana cavitvā araññe kapiyoniyaṁ paṭisandhiṁ gaṇhi. Atha naṁ jātadivase yūthapatino dassesuṁ. So: “Ānetha me, puttan”-ti daḷhaṁ gahetvā tassa viravantassa dantehi phalāni uppāṭesi. Tamatthaṁ pakāsentī āha:

119. Tato cutāhaṁ vedeha, kapi āsiṁ brahāvane,
Niluñcitaphalo yeva, yūthapena pagabbhinā,
Tassa kammassa nissando, paradāragamanassa me ti.

Tattha niluñcitaphaloyevā ti tatrapāhaṁ pagabbhena yūthapatinā luñcitvā uppāṭitaphalo yeva ahosinti attho.

Atha aparā pi jātiyo dassentī āha:

120. Tato cutāhaṁ vedeha, dassanesu pasū ahuṁ,
Niluñcito javo bhadro, yoggaṁ vūḷhaṁ ciraṁ mayā,
Tassa kammassa nissando, paradāragamanassa me.

121. Tato cutāhaṁ vedeha, vajjīsu kulamāgamā,
Nevitthī na pumā āsiṁ, manussatte sudullabhe,
Tassa kammassa nissando, paradāragamanassa me.

122. Tato cutāhaṁ vedeha, ajāyiṁ nandane vane,
Bhavane tāvatiṁsāhaṁ, accharā kāmavaṇṇinī.

123. Vicitravatthābharaṇā, āmuttamaṇikuṇḍalā,
Kusalā naccagītassa, sakkassa paricārikā.

124. Tattha ṭhitāhaṁ vedeha, sarāmi jātiyo imā,
Anāgatā pi satteva, yā gamissaṁ ito cutā.

125. Pariyāgataṁ taṁ kusalaṁ, yaṁ me kosambiyaṁ kataṁ,
Deve ceva manusse ca, sandhāvissaṁ ito cutā.

126. Satta jacco mahārāja, niccaṁ sakkatapūjitā,
Thībhāvā pi na muccissaṁ, chaṭṭhā nigatiyo imā.

127. Sattamī {6.239} ca gati deva, devaputto mahiddhiko,
Pumā devo bhavissāmi, devakāyasmimuttamo.

128. Ajjā pi santānamayaṁ, mālaṁ ganthenti nandane,
Devaputto javo nāma, yo me mālaṁ paṭicchati.

129. Muhutto viya so dibyo, idha vassāni soḷasa,
Rattindivo ca so dibyo, mānusiṁ saradosataṁ.

130. Iti kammāni anventi, asaṅkheyyā pi jātiyo,
Kalyāṇaṁ yadi vā pāpaṁ, na hi kammaṁ vinassatī ti.

Tattha dassanesū ti dassanaraṭṭhesu. Pasū ti goṇo ahosiṁ. Niluñcito ti vacchakāle yeva maṁ evaṁ manāpo bhavissatīti nibbījakamakaṁsu. Sohaṁ niluñcito uddhatabījo javo bhadro ahosiṁ. Vajjīsu kulamāgamā ti goyonito cavitvā vajjiraṭṭhe ekasmiṁ mahābhogakule nibbattinti dasseti. Nevitthī na pumā ti napuṁsakattaṁ sandhāya āha. Bhavane tāvatiṁsāhan-ti tāvatiṁsabhavane ahaṁ.

Tattha ṭhitāhaṁ, vedeha, sarāmi jātiyo imā ti sā kira tasmiṁ devaloke ṭhitā: “Ahaṁ evarūpaṁ devalokaṁ āgacchantī kuto nu kho āgatā” ti olokentī vajjiraṭṭhe mahābhogakule napuṁsakattabhāvato cavitvā tattha nibbattabhāvaṁ passi. Tato: “Kena nu kho kammena evarūpe ramaṇīye ṭhāne nibbattāmhī” ti olokentī kosambiyaṁ seṭṭhikule nibbattitvā kataṁ dānādikusalaṁ disvā: “Etassa phalena nibbattāmhī” ti ñatvā: “Anantarātīte napuṁsakattabhāve nibbattamānā kuto āgatāmhī” ti olokentī dassanaraṭṭhesu goyoniyaṁ mahādukkhassa anubhūtabhāvaṁ aññāsi. Tato anantaraṁ jātiṁ anussaramānā vānarayoniyaṁ uddhataphalabhāvaṁ addasa. Tato anantaraṁ anussarantī bhinnāgate chagalakayoniyaṁ uddhatabījabhāvaṁ anussari. Tato paraṁ anussaramānā roruve nibbattabhāvaṁ anussari.

Athassā niraye tiracchānayoniyañca anubhūtaṁ dukkhaṁ anussarantiyā bhayaṁ uppajji. Tato: “Kena nu kho kammena evarūpaṁ dukkhaṁ anubhūtaṁ mayā” ti chaṭṭhaṁ jātiṁ olokentī tāya jātiyā kosambinagare kataṁ kalyāṇakammaṁ disvā sattamaṁ olokentī magadharaṭṭhe pāpasahāyaṁ nissāya kataṁ paradārikakammaṁ disvā: “Etassa phalena me taṁ mahādukkhaṁ anubhūtan”-ti aññāsi. Atha: “Ito cavitvā anāgate kuhiṁ nibbattissāmī” ti olokentī: “Yāvatāyukaṁ ṭhatvā puna sakkasseva paricārikā hutvā nibbattissāmī” ti aññāsi. Evaṁ punappunaṁ olokayamānā: “Tatiye pi attabhāve sakkasseva paricārikā hutvā nibbattissāmi, tathā catutthe, pañcame pana tasmiṁ yeva devaloke javanadevaputtassa aggamahesī hutvā nibbattissāmī” ti ñatvā tato anantaraṁ olokentī: “Chaṭṭhe attabhāve ito tāvatiṁsabhavanato cavitvā aṅgatirañño aggamahesiyā kucchimhi nibbattissāmi, ‘rucā’ ti me nāmaṁ bhavissatī” ti ñatvā: “Tato anantarā kuhiṁ nibbattissāmī” ti olokentī: “Sattamāya jātiyā tato cavitvā tāvatiṁsabhavane mahiddhiko devaputto hutvā nibbattissāmi, itthibhāvato {6.240} muccissāmī” ti aññāsi. Tasmā:

Tattha ṭhitāhaṁ vedeha, sarāmi satta jātiyo,
Anāgatā pi satteva, yā gamissaṁ ito cutā ti.

Ādimāha,

Tattha pariyāgatan-ti pariyāyena attano vārena āgataṁ. Satta jacco ti vajjiraṭṭhe napuṁsakajātiyā saddhiṁ devaloke pañca, ayañca chaṭṭhāti satta jātiyoti vuccanti. Etā satta jātiyo niccaṁ sakkatapūjitā ahosinti dasseti. Chaṭṭhā nigatiyo ti devaloke pana pañca, ayañca ekāti imā cha gatiyo itthibhāvāna muccissanti vadati. Sattamī cā ti ito cavitvā anantaraṁ. Santānamayan-ti ekatovaṇṭakādivasena katasantānaṁ. Ganthentī ti yathā santānamayā honti, evaṁ ajja pi mama paricārikā nandanavane mālaṁ ganthenti yeva. Yo me mālaṁ paṭicchatī ti mahārāja, anantarajātiyaṁ mama sāmiko javo nāma devaputto yo rukkhato patitapatitaṁ mālaṁ paṭicchati.

Soḷasā ti mahārāja, mama jātiyā imāni soḷasa vassāni, ettako pana kālo devānaṁ eko muhutto, tena tā mama cutabhāvam-pi ajānantā mamatthāya mālaṁ ganthenti yeva. Mānusin-ti manussānaṁ vassagaṇanaṁ āgamma esa saradosataṁ vassasataṁ hoti, evaṁ dīghāyukā devā. Iminā pana kāraṇena paralokassa ca kalyāṇapāpakānañca kammānaṁ atthitaṁ jānāhi, devā ti.

Anventī ti yathā maṁ anubandhiṁsu, evaṁ anubandhanti. Na hi kammaṁ vinassatī ti diṭṭhadhammavedanīyaṁ tasmiṁ yeva attabhāve, upapajjavedanīyaṁ anantarabhave vipākaṁ deti, aparāpariyavedanīyaṁ pana vipākaṁ adatvā na nassati. Taṁ sandhāya: “Na hi kammaṁ vinassatī” ti vatvā: “Deva, ahaṁ paradārikakammassa nissandena niraye ca tiracchānayoniyañca mahantaṁ dukkhaṁ anubhaviṁ. Sace pana tumhe pi idāni guṇassa kathaṁ gahetvā evaṁ karissatha, mayā anubhūtasadisam-eva dukkhaṁ anubhavissatha, tasmā evaṁ mā karitthā” ti āha.

Athassa uttari dhammaṁ desentī āha:

131. Yo icche puriso hotuṁ, jātiṁ jātiṁ punappunaṁ,
Paradāraṁ vivajjeyya, dhotapādo va kaddamaṁ.

132. Yā icche puriso hotuṁ, jātiṁ jātiṁ punappunaṁ,
Sāmikaṁ apacāyeyya, indaṁva paricārikā.

133. Yo icche dibyabhogañca, dibbamāyuṁ yasaṁ sukhaṁ,
Pāpāni parivajjetvā, tividhaṁ dhammamācare.

134. Kāyena vācā manasā, appamatto vicakkhaṇo,
Attano hoti atthāya, itthī vā yadi vā pumā.

135. Ye kecime mānujā jīvaloke, yasassino sabbasamantabhogā,
Asaṁsayaṁ tehi pure suciṇṇaṁ, kammassakāse puthu sabbasattā.

136. Iṅghānucintesi sayam-pi deva, kutonidānā te imā janinda,
Yā te imā accharāsannikāsā, alaṅkatā kañcanajālachannā ti.

Tattha {6.241} hotun-ti bhavituṁ. Sabbasamantabhogā ti paripuṇṇasabbabhogā. Suciṇṇan-ti suṭṭhu ciṇṇaṁ kalyāṇakammaṁ kataṁ. Kammassakāse ti kammassakā attanā katakammasseva vipākapaṭisaṁvedino. Na hi mātāpitūhi kataṁ kammaṁ puttadhītānaṁ vipākaṁ deti, na tāhi puttadhītāhi kataṁ kammaṁ mātāpitūnaṁ vipākaṁ deti. Sesehi kataṁ sesānaṁ kim-eva dassati? Iṅghā ti codanatthe nipāto. Anucintesī ti punappunaṁ cinteyyāsi. Yā te imā ti yā imā soḷasasahassā itthiyo taṁ upaṭṭhahanti, imā te kutonidānā, kiṁ nipajjitvā niddāyantena laddhā, udāhu panthadūsanasandhicchedādīni pāpāni katvā, adu kalyāṇakammaṁ nissāya laddhāti idaṁ tāva attanā pi cinteyyāsi, devā ti.

Evaṁ sā pitaraṁ anusāsi. Tamatthaṁ pakāsento satthā āha:

137. Iccevaṁ pitaraṁ kaññā, rucā tosesi aṅgatiṁ,
Mūḷhassa maggamācikkhi, dhammamakkhāsi subbatā ti.

Tattha iccevan-ti bhikkhave, iti imehi evarūpehi madhurehi vacanehi rucākaññā pitaraṁ tosesi, mūḷhassa maggaṁ viya tassa sugatimaggaṁ ācikkhi, nānānayehi sucaritadhammaṁ akkhāsi. Dhammaṁ kathentī yeva sā subbatā sundaravatā attano atītajātiyo pi kathesi.

Evaṁ pubbaṇhato paṭṭhāya sabbarattiṁ pitu dhammaṁ desetvā: “Mā, deva, naggassa micchādiṭṭhikassa vacanaṁ gaṇhi, ‘atthi ayaṁ loko, atthi paraloko, atthi sukaṭadukkaṭakammānaṁ phalan’-ti vadantassa mādisassa kalyāṇamittassa vacanaṁ gaṇha, mā atitthena pakkhandī” ti āha. Evaṁ sante pi pitaraṁ micchādassanā mocetuṁ nāsakkhi. So hi kevalaṁ tassā madhuravacanaṁ sutvā tussi. Mātāpitaro hi piyaputtānaṁ vacanaṁ piyāyanti, na pana taṁ micchādassanaṁ vissajjesi. Nagarepi: “Rucā kira rājadhītā pitu dhammaṁ desetvā micchādassanaṁ vissajjāpesī” ti ekakolāhalaṁ ahosi. “Paṇḍitā rājadhītā ajja pitaraṁ micchādassanā mocetvā nagaravāsīnaṁ sotthibhāvaṁ karissatī” ti mahājano tussi. Sā pitaraṁ bodhetuṁ asakkontī vīriyaṁ avissajjetvāva: “Yena kenaci upāyena pitu sotthibhāvaṁ karissāmī” ti sirasmiṁ añjaliṁ patiṭṭhapetvā dasadisā namassitvā: “Imasmiṁ loke lokasandhārakā dhammikasamaṇabrāhmaṇā nāma lokapāladevatā nāma mahābrahmāno nāma atthi, te idhāgantvā attano balena mama pitaraṁ micchādassanaṁ vissajjāpentu {6.242}, etassa guṇe asati pi mama guṇena mama sīlena mama saccena idhāgantvā imaṁ micchādassanaṁ vissajjāpetvā sakalalokassa sotthiṁ karontū” ti adhiṭṭhahitvā namassi.

Tadā bodhisatto nārado nāma mahābrahmā ahosi. Bodhisattā ca nāma attano mettābhāvanāya anuddayāya mahantabhāvena suppaṭipannaduppaṭipanne satte dassanatthaṁ kālānukālaṁ lokaṁ olokenti. So taṁ divasaṁ lokaṁ olokento taṁ rājadhītaraṁ pitu micchādiṭṭhimocanatthaṁ lokasandhārakadevatāyo namassamānaṁ disvā, “ṭhapetvā maṁ añño etaṁ rājānaṁ micchādassanaṁ vissajjāpetuṁ samattho nāma natthi, ajja mayā rājadhītu saṅgahaṁ, rañño ca saparijanassa sotthibhāvaṁ katvā āgantuṁ vaṭṭati, kena nu kho vesena gamissāmī” ti cintetvā: “Manussānaṁ pabbajitā piyā ceva garuno ca ādeyyavacanā ca, tasmā pabbajitavesena gamissāmī” ti sanniṭṭhānaṁ katvā pāsādikaṁ suvaṇṇavaṇṇaṁ manussattabhāvaṁ māpetvā manuññaṁ jaṭāmaṇḍalaṁ bandhitvā jaṭantare kañcanasūciṁ odahitvā anto rattapaṭaṁ upari rattavākacīraṁ nivāsetvā pārupitvā suvaṇṇatārākhacitaṁ rajatamayaṁ ajinacammaṁ ekaṁse katvā muttāsikkāya pakkhittaṁ suvaṇṇamayaṁ bhikkhābhājanaṁ ādāya tīsu ṭhānesu onataṁ suvaṇṇakājaṁ khandhe katvā muttāsikkāya eva pavāḷakamaṇḍaluṁ ādāya iminā isivesena gaganatale cando viya virocamāno ākāsena āgantvā alaṅkatacandakapāsādamahātalaṁ pavisitvā rañño purato ākāse aṭṭhāsi. Tamatthaṁ pakāsento satthā āha:

138. Athāgamā brahmalokā, nārado mānusiṁ pajaṁ,
Jambudīpaṁ avekkhanto, addā rājānamaṅgatiṁ.

139. Tato patiṭṭhā pāsāde, vedehassa puratthato,
Tañca disvānānuppattaṁ, rucā isimavandathā ti.

Tattha addā ti brahmaloke ṭhito va jambudīpaṁ avekkhanto guṇājīvakassa santike gahitamicchādassanaṁ rājānaṁ aṅgatiṁ addasa, tasmā āgatoti attho. Tato patiṭṭhā ti tato so brahmā tassa rañño amaccagaṇaparivutassa nisinnassa purato {6.243} tasmiṁ pāsāde apade padaṁ dassento ākāse patiṭṭhahi. Anuppattan-ti āgataṁ. Isin-ti isivesena āgatattā satthā: “Isin”-ti āha. Avandathāti: “Mamānuggahena mama pitari kāruññaṁ katvā eko devarājā āgato bhavissatī” ti haṭṭhapahaṭṭhā vātābhihaṭā suvaṇṇakadalī viya onamitvā nāradabrahmānaṁ avandi.

Rājā pi taṁ disvāva brahmatejena tajjito attano āsane saṇṭhātuṁ asakkonto āsanā oruyha bhūmiyaṁ ṭhatvā āgataṭṭhānañca nāmagottañca pucchi. Tamatthaṁ pakāsento satthā āha:

140. Athāsanamhā oruyha, rājā byathitamānaso,
Nāradaṁ paripucchanto, idaṁ vacanamabravi.

141. ‘Kuto nu āgacchasi devavaṇṇi, obhāsayaṁ sabbadisā candimāva,
Akkhāhi me pucchito nāmagottaṁ, kathaṁ taṁ jānanti manussaloke ti.

Tattha byathitamānaso ti bhītacitto. Kuto nū ti kacci nu kho vijjādharo bhaveyyāti maññamāno avanditvāva evaṁ pucchi.

Atha so: “Ayaṁ rājā ‘paraloko natthī’ ti maññati, paralokamevassa tāva ācikkhissāmī” ti cintetvā gāthamāha.

142. Ahañhi devato idāni emi, obhāsayaṁ sabbadisā candimāva,
Akkhāmi te pucchito nāmagottaṁ, jānanti maṁ nārado kassapo cā ti.

Tattha devato ti devalokato. Nārado kassapo cā ti maṁ nāmena nārado, gottena kassapoti jānanti.

Atha rājā: “Imaṁ pacchā pi paralokaṁ pucchissāmi, iddhiyā laddhakāraṇaṁ tāva pucchissāmī” ti cintetvā gāthamāha.

143. Accherarūpaṁ tava yādisañca, vehāyasaṁ gacchasi tiṭṭhasī ca,
Pucchāmi taṁ nārada etamatthaṁ, atha kena vaṇṇena tavāyamiddhī ti.

Tattha yādisañcā ti yādisañca tava saṇṭhānaṁ, yañca tvaṁ ākāse gacchasi tiṭṭhasi ca, idaṁ acchariyajātaṁ.

Nārado {6.244} āha:

144. Saccañca dhammo ca damo ca cāgo, guṇā mamete pakatā purāṇā,
Teheva dhammehi susevitehi, manojalo yena kāmaṁ gatosmī ti.

Tattha saccan-ti musāvādavirahitaṁ vacīsaccaṁ. Dhammo ti tividhasucaritadhammo ceva kasiṇaparikammajhānadhammo ca. Damo ti indriyadamanaṁ. Cāgo ti kilesapariccāgo ca deyyadhammapariccāgo ca. Mamete guṇā ti mama ete guṇasampayuttā guṇasahagatā. Pakatā purāṇā ti mayā purimabhave katāti dasseti. “Teheva dhammehi susevitehī” ti te sabbe guṇe susevite paricārite dasseti. Manojavo ti iddhiyā kāraṇena paṭiladdho. Yena kāmaṁ gatosmī ti yena devaṭṭhāne ca manussaṭṭhāne ca gantuṁ icchanaṁ, tena gatosmī ti attho.

Rājā evaṁ tasmiṁ kathente pi micchādassanassa gahitattā paralokaṁ asaddahanto: “Atthi nu kho puññavipāko” ti vatvā gāthamāha.

145. Accheramācikkhasi puññasiddhiṁ, sace hi etehi yathā vadesi,
Pucchāmi taṁ nārada etamatthaṁ, puṭṭho ca me sādhu viyākarohī ti.

Tattha puññasiddhin-ti puññānaṁ siddhiṁ phaladāyakattaṁ ācikkhanto acchariyaṁ ācikkhasi.

Nārado āha:

146. Pucchassu maṁ rāja tavesa attho, yaṁ saṁsayaṁ kuruse bhūmipāla,
Ahaṁ taṁ nissaṁsayataṁ gamemi, nayehi ñāyehi ca hetubhī cā ti.

Tattha tavesa attho ti pucchitabbako nāma tava esa attho. Yaṁ saṁsayan-ti yaṁ kismiñcideva atthe saṁsayaṁ karosi, taṁ maṁ puccha. Nissaṁsayatan-ti ahaṁ taṁ nissaṁsayabhāvaṁ gamemi. Nayehī ti kāraṇavacanehi. Ñāyehī ti ñāṇehi. Hetubhī ti paccayehi, paṭiññāmatteneva avatvā ñāṇena paricchinditvā kāraṇavacanena ca tesaṁ dhammānaṁ samuṭṭhāpakapaccayehi ca taṁ nissaṁsayaṁ karissāmī ti attho.

Rājā {6.245} āha:

147. Pucchāmi taṁ nārada etamatthaṁ, puṭṭho ca me nārada mā musā bhaṇi,
Atthi nu devā pitaro nu atthi, loko paro atthi jano yamāhū ti.

Tattha jano yamāhū ti yaṁ jano evamāha: “atthi devā, atthi pitaro, atthi paro loko” ti, taṁ sabbaṁ atthi nu khoti pucchati.

Nārado āha:

148. Attheva devā pitaro ca atthi, loko paro atthi jano yamāhu,
Kāmesu giddhā ca narā pamūḷhā, lokaṁ paraṁ na vidū mohayuttā ti.

Tattha attheva devā ti mahārāja, devā ca pitaro ca atthi, yam-pi jano paralokamāha, so pi attheva. Na vidū ti kāmagiddhā pana mohamūḷhā janā paralokaṁ na vidanti na jānantīti.

Taṁ sutvā rājā parihāsaṁ karonto evamāha:

149. Atthīti ce nārada saddahāsi, nivesanaṁ paraloke matānaṁ,
Idheva me pañca satāni dehi, dassāmi te paraloke sahassan-ti.

Tattha nivesanan-ti nivāsaṭṭhānaṁ. Pañca satānī ti pañca kahāpaṇasatāni.

Atha naṁ mahāsatto parisamajjhe yeva garahanto āha:

150. Dajjemu kho pañca satāni bhoto, jaññāmu ce sīlavantaṁ vadaññuṁ,
Luddaṁ taṁ bhontaṁ niraye vasantaṁ, ko codaye paraloke sahassaṁ.

151. Idheva yo hoti adhammasīlo, pāpācāro alaso luddakammo,
Na paṇḍitā tasmiṁ iṇaṁ dadanti, na hi āgamo hoti tathāvidhamhā.

152. Dakkhañca {6.246} posaṁ manujā viditvā, uṭṭhānakaṁ sīlavantaṁ vadaññuṁ,
Sayam-eva bhogehi nimantayanti, kammaṁ karitvā puna māharesī ti.

Tattha jaññāmu ce ti yadi mayaṁ bhavantaṁ: “Sīlavā esa vadaññū, dhammikasamaṇabrāhmaṇānaṁ imasmiṁ kāle iminā nāmatthoti jānitvā tassa tassa kiccassa kārako vadaññū” ti jāneyyāma. Atha te vaḍḍhiyā pañca satāni dadeyyāma, tvaṁ pana luddo sāhasiko micchādassanaṁ gahetvā dānasālaṁ viddhaṁsetvā paradāresu aparajjhasi, ito cuto niraye uppajjissasi, evaṁ luddaṁ taṁ niraye vasantaṁ bhontaṁ tattha gantvā ko: “Sahassaṁ me dehī” ti codessati. Tathāvidhamhā ti tādisā purisā dinnassa iṇassa puna āgamo nāma na hoti. Dakkhan-ti dhanuppādanakusalaṁ. Puna māharesī ti attano kammaṁ karitvā dhanaṁ uppādetvā puna amhākaṁ santakaṁ āhareyyāsi, mā nikkammo vasīti sayam-eva bhogehi nimantayantīti.

Iti rājā tena niggayhamāno appaṭibhāno ahosi. Mahājano haṭṭhatuṭṭho hutvā: “Mahiddhiko devo pi ajja rājānaṁ micchādassanaṁ vissajjāpessatī” ti sakalanagaraṁ ekakolāhalaṁ ahosi. Mahāsattassānubhāvena tadā sattayojanikāya mithilāya tassa dhammadesanaṁ assuṇanto nāma nāhosi. Atha mahāsatto: “Ayaṁ rājā ativiya daḷhaṁ micchādassanaṁ gaṇhi, nirayabhayena naṁ santajjetvā micchādiṭṭhiṁ vissajjāpetvā puna devalokena assāsessāmī” ti cintetvā: “Mahārāja, sace diṭṭhiṁ na vissajjessasi, evaṁ anantadukkhaṁ nirayaṁ gamissasī” ti vatvā nirayakathaṁ paṭṭhapesi:

153. Ito cuto dakkhasi tattha rāja, kākolasaṅghehi vikassamānaṁ,
Taṁ khajjamānaṁ niraye vasantaṁ, kākehi gijjhehi ca senakehi,
Sañchinnagattaṁ ruhiraṁ savantaṁ, ko codaye paraloke sahassan-ti.

Tattha kākolasaṅghehī ti lohatuṇḍehi kākasaṅghehi. Vikassamānan-ti attānaṁ ākaḍḍhiyamānaṁ tattha niraye passissasi. Tan-ti taṁ bhavantaṁ.

Taṁ {6.247} pana kākolanirayaṁ vaṇṇetvā: “Sace pi ettha na nibbattissasi, lokantaraniraye nibbattissasī” ti vatvā taṁ nirayaṁ dassetuṁ gāthamāha.

154. Andhaṁtamaṁ tattha na candasūriyā, nirayo sadā tumulo ghorarūpo,
Sā neva rattī na divā paññāyati, tathāvidhe ko vicare dhanatthiko ti.

Tattha andhaṁ taman-ti mahārāja, yamhi lokantaraniraye micchādiṭṭhikā nibbattanti, tattha cakkhuviññāṇassa uppattinivāraṇaṁ andhatamaṁ. Sadā tumulo ti so nirayo niccaṁ bahalandhakāro. Ghorarūpo ti bhīsanakajātiko. Sā neva rattī ti yā idha ratti divā ca, sā neva tattha paññāyati. Ko vicare ti ko uddhāraṁ sodhento vicarissati.

Tampissa lokantaranirayaṁ vitthārena vaṇṇetvā: “Mahārāja, micchādiṭṭhiṁ avissajjento na kevalaṁ etadeva, aññam-pi dukkhaṁ anubhavissasī” ti dassento gāthamāha.

155. Sabalo ca sāmo ca duve suvānā, pavaddhakāyā balino mahantā,
Khādanti dantehi ayomayehi, ito paṇunnaṁ paralokapattan-ti.

Tattha ito paṇunnan-ti imamhā manussalokā cutaṁ.

Parato nirayesu pi eseva nayo. Tasmā sabbāni tāni nirayaṭṭhānāni nirayapālānaṁ upakkamehi saddhiṁ heṭṭhā vuttanayeneva vitthāretvā tāsaṁ tāsaṁ gāthānaṁ anuttānāni padāni vaṇṇetabbāni.

156. Taṁ khajjamānaṁ niraye vasantaṁ, luddehi vāḷehi aghammigehi ca,
Sañchinnagattaṁ ruhiraṁ savantaṁ, ko codaye paraloke sahassan-ti.

Tattha luddehī ti dāruṇehi. Vāḷehī ti duṭṭhehi. Aghammigehī ti aghāvahehi migehi, dukkhāvahehi sunakhehī ti attho.

157. Usūhi {6.248} sattīhi ca sunisitāhi, hananti vijjhanti ca paccamittā,
Kāḷūpakāḷā nirayamhi ghore, pubbe naraṁ dukkaṭakammakārin-ti.

Tattha hananti vijjhanti cā ti jalitāya ayapathaviyaṁ pātetvā sakalasarīraṁ chiddāvachiddaṁ karontā paharanti ceva vijjhanti ca. Kāḷūpakāḷā ti evaṁnāmakā nirayapālā. Nirayamhī ti tasmiṁ tesaññeva vasena kāḷūpakāḷasaṅkhāte niraye. Dukkaṭakammakārin-ti micchādiṭṭhivasena dukkaṭānaṁ kammānaṁ kārakaṁ.

158. Taṁ haññamānaṁ niraye vajantaṁ, kucchismiṁ passasmiṁ vipphālitūdaraṁ,
Sañchinnagattaṁ ruhiraṁ savantaṁ, ko codaye paraloke sahassan-ti.

Tattha tan-ti taṁ bhavantaṁ tattha niraye tathā haññamānaṁ. Vajantan-ti ito cito ca dhāvantaṁ. Kucchismin-ti kucchiyañca passe ca haññamānaṁ vijjhiyamānanti attho.

159. Sattī usū tomarabhiṇḍivālā, vividhāvudhā vassanti tattha devā,
Patanti aṅgāramivaccimanto, silāsanī vassati luddakammeti.

Tattha aṅgāramivaccimanto ti jalitaaṅgārā viya accimantā āvudhavisesā patanti. Silāsanī ti jalitasilāsani. Vassati luddakamme ti yathā nāma deve vassante asani patati, evam-eva ākāse samuṭṭhāya cicciṭāyamānaṁ jalitasilāvassaṁ tesaṁ luddakammānaṁ upari patati.

160. Uṇho ca vāto nirayamhi dussaho, na tamhi sukhaṁ labbhati ittaram pi,
Taṁ taṁ vidhāvantamalenamāturaṁ, ko codaye paraloke sahassan-ti.

Tattha ittarampī ti parittakam pi. Vidhāvantan-ti vividhā dhāvantaṁ.

161. Sandhāvamānam-pi rathesu yuttaṁ, sajotibhūtaṁ pathaviṁ kamantaṁ,
Patodalaṭṭhīhi {6.249} sucodayantaṁ, ko codaye paraloke sahassan-ti.

Tattha rathesu yuttan-ti vārena vāraṁ tesu jalitaloharathesu yuttaṁ. Kamantan-ti akkamamānaṁ. Sucodayantan-ti suṭṭhu codayantaṁ.

162. Tamāruhantaṁ khurasañcitaṁ giriṁ, vibhiṁsanaṁ pajjalitaṁ bhayānakaṁ,
Sañchinnagattaṁ ruhiraṁ savantaṁ, ko codaye paraloke sahassan-ti.

Tattha tamāruhantan-ti taṁ bhavantaṁ jalitāvudhapahāre asahitvā jalitakhurehi sañcitaṁ jalitalohapabbataṁ āruhantaṁ.

163. Tamāruhantaṁ pabbatasannikāsaṁ, aṅgārarāsiṁ jalitaṁ bhayānakaṁ,
Sudaḍḍhagattaṁ kapaṇaṁ rudantaṁ, ko codaye paraloke sahassan-ti.

Tattha sudaḍḍhagattan-ti suṭṭhu daḍḍhasarīraṁ.

164. Abbhakūṭasamā uccā, kaṇṭakanicitā dumā,
Ayomayehi tikkhehi, naralohitapāyibhī ti.

Tattha kaṇṭakanicitā ti jalitakaṇṭakehi citā. “Ayomayehī” ti idaṁ yehi kaṇṭakehi ācitā, te dassetuṁ vuttaṁ.

165. Tamāruhanti nāriyo, narā ca paradāragū,
Coditā sattihatthehi, yamaniddesakāribhī ti.

Tattha tamāruhantī ti taṁ evarūpaṁ simbalirukkhaṁ āruhanti. Yamaniddesakāribhī ti yamassa vacanakarehi, nirayapālehī ti attho.

166. Tamāruhantaṁ nirayaṁ, simbaliṁ ruhiramakkhitaṁ,
Vidaḍḍhakāyaṁ vitacaṁ, āturaṁ gāḷhavedanaṁ.

167. Passasantaṁ muhuṁ uṇhaṁ, pubbakammāparādhikaṁ,
Dumagge vitacaṁ gattaṁ, ko taṁ yāceyya taṁ dhanan-ti.

Tattha vidaḍḍhakāyan-ti vihiṁsitakāyaṁ. Vitacan-ti cammamaṁsānaṁ chiddāvachiddaṁ chinnatāya koviḷārapupphaṁ viya kiṁsukapupphaṁ viya ca.

168. Abbhakūṭasamā {6.250} uccā, asipattācitā dumā,
Ayomayehi tikkhehi, naralohitapāyibhī ti.

Tattha asipattācitā ti asimayehi pattehi citā.

169. Tamāruhantaṁ asipattapādapaṁ, asīhi tikkhehi ca chijjamānaṁ,
Sañchinnagattaṁ ruhiraṁ savantaṁ, ko codaye paraloke sahassan-ti.

Tattha tamāruhantan-ti taṁ bhavantaṁ nirayapālānaṁ āvudhapahāre asahitvā āruhantaṁ.

170. Tato nikkhantamattaṁ taṁ, asipattācitā dumā,
Sampatitaṁ vetaraṇiṁ, ko taṁ yāceyya taṁ dhanan-ti.

Tattha sampatitan-ti patitaṁ.

171. Kharā khārodikā tattā, duggā vetaraṇī nadī,
Ayopokkharasañchannā, tikkhā pattehi sandati.

Tattha kharā ti pharusā. Ayopokkharasañchannā ti ayomayehi tikhiṇapariyantehi pokkharapattehi sañchannā. Pattehī ti tehi pattehi sā nadī tikkhā hutvā sandati.

172. Tattha sañchinnagattaṁ taṁ, vuyhantaṁ ruhiramakkhitaṁ,
Vetaraññe anālambe, ko taṁ yāceyya taṁ dhanan-ti.

Tattha vetaraññe ti vetaraṇīudake.

Imaṁ pana mahāsattassa nirayakathaṁ sutvā rājā saṁviggahadayo mahāsattaññeva tāṇagavesī hutvā āha:

173. Vedhāmi rukkho viya chijjamāno, disaṁ na jānāmi pamūḷhasañño,
Bhayānutappāmi mahā ca me bhayā, sutvāna kathā tava bhāsitā ise.

174. Āditte vārimajjhaṁva, dīpaṁvoghe mahaṇṇave,
Andhakāreva pajjoto, tvaṁ nosi saraṇaṁ ise.

175. Atthañca {6.251} dhammaṁ anusāsa maṁ ise, atītamaddhā aparādhitaṁ mayā,
Ācikkha me nārada suddhimaggaṁ, yathā ahaṁ no nirayaṁ pateyyan-ti.

Tattha bhayānutappāmī ti attanā katassa pāpassa bhayena anutappāmi. Mahā ca me bhayā ti mahantañca me nirayabhayaṁ uppannaṁ. Dipaṁvoghe ti dīpaṁva oghe. Idaṁ vuttaṁ hoti: āditte kāle vārimajjhaṁ viya bhinnanāvānaṁ oghe aṇṇave patiṭṭhaṁ alabhamānānaṁ dīpaṁ viya andhakāragatānaṁ pajjoto viya ca tvaṁ no ise saraṇaṁ bhava. Atītamaddhā aparādhitaṁ mayā ti ekaṁsena mayā atītaṁ kammaṁ aparādhitaṁ virādhitaṁ, kusalaṁ atikkamitvā akusalam-eva katanti.

Athassa mahāsatto visuddhimaggaṁ ācikkhituṁ sammāpaṭipanne porāṇakarājāno udāharaṇavasena dassento āha:

176. Yathā ahū dhataraṭṭho, vessāmitto aṭṭhako yāmataggi,
Usindaro cā pi sivī ca rājā, paricārakā samaṇabrāhmaṇānaṁ.

177. Ete caññe ca rājāno, ye saggavisayaṁ gatā,
Adhammaṁ parivajjetvā, dhammaṁ cara mahīpati.

178. Annahatthā ca te byamhe, ghosayantu pure tava,
Ko chāto ko ca tasito, ko mālaṁ ko vilepanaṁ,
Nānārattānaṁ vatthānaṁ, ko naggo paridahissati.

179. ‘Ko panthe chattamāneti, pādukā ca mudū subhā’,
Iti sāyañca pāto ca, ghosayantu pure tava.

180. Jiṇṇaṁ posaṁ gavāssañca, māssu yuñja yathā pure,
Parihārañca dajjāsi, adhikārakato balī ti.

Tattha ete cā ti yathā ete ca dhataraṭṭho vessāmitto aṭṭhako yāmataggi usindaro sivīti cha rājāno aññe ca dhammaṁ caritvā saggavisayaṁ gatā, evaṁ tvam-pi adhammaṁ parivajjetvā dhammaṁ cara. Ko chāto ti mahārāja, tava byamhe pure rājanivesane ceva nagare ca annahatthā purisā: “Ko chāto, ko tasito” ti tesaṁ dātukāmatāya ghosentu. Ko mālan-ti ko mālaṁ icchati, ko {6.252} vilepanaṁ icchati, nānārattānaṁ vatthānaṁ yaṁ yaṁ icchati, taṁ taṁ ko naggo paridahissatīti ghosentu. Ko panthe chattamānetī ti ko panthe chattaṁ dhārayissati. Pādukā cā ti upāhanā ca mudū subhā ko icchati.

Jiṇṇaṁ posan-ti yo te upaṭṭhākesu amacco vā añño vā pubbe katūpakāro jarājiṇṇakāle yathā porāṇakāle kammaṁ kātuṁ na sakkoti, ye pi te gavāssādayo jiṇṇatāya kammaṁ kātuṁ na sakkonti, tesu ekam-pi pubbe viya kammesu mā yojayi. Jiṇṇakālasmiñhi te tāni kammāni kātuṁ na sakkonti. Parihārañcā ti idha parivāro: “Parihāro” ti vutto. Idaṁ vuttaṁ hoti: yo ca te balī hutvā adhikārakato pubbe katūpakāro hoti, tassa jarājiṇṇakāle yathāporāṇaparivāraṁ dadeyyāsi. Asappurisā hi attano upakārakānaṁ upakāraṁ kātuṁ samatthakāle yeva sammānaṁ karonti, samatthakāle pana na olokenti. Sappurisā pana asamatthakāle pi tesaṁ tatheva sakkāraṁ karonti, tasmā tuvam-pi evaṁ kareyyāsīti.

Iti mahāsatto rañño dānakathañca sīlakathañca kathetvā idāni yasmā ayaṁ rājā attano attabhāve rathena upametvā vaṇṇiyamāne tussissati, tasmāssa sabbakāmaduharathopamāya dhammaṁ desento āha:

181. Kāyo te rathasaññāto, manosārathiko lahu,
Avihiṁsāsāritakkho, saṁvibhāgapaṭicchado.

182. Pādasaññamanemiyo, hatthasaññamapakkharo,
Kucchisaññamanabbhanto, vācāsaññamakūjano.

183. Saccavākyasamattaṅgo, apesuññasusaññato,
Girāsakhilanelaṅgo, mitabhāṇisilesito.

184. Saddhālobhasusaṅkhāro, nivātañjalikubbaro,
Athaddhatānatīsāko, sīlasaṁvaranandhano.

185. Akkodhanamanugghātī, dhammapaṇḍarachattako,
Bāhusaccamapālambo, ṭhitacittamupādhiyo.

186. Kālaññutācittasāro, vesārajjatidaṇḍako,
Nivātavuttiyottako, anatimānayugo lahu.

187. Alīnacittasanthāro, vuddhisevī rajohato,
Satipatodo dhīrassa, dhiti yogo ca rasmiyo.

188. Mano dantaṁ pathaṁ neti, samadantehi vāhibhi,
Icchā lobho ca kummaggo, ujumaggo ca saṁyamo.

189. Rūpe {6.253} sadde rase gandhe, vāhanassa padhāvato,
Paññā ākoṭanī rāja, tattha attāva sārathi.

190. Sace etena yānena, samacariyā daḷhā dhiti,
Sabbakāmaduho rāja, na jātu nirayaṁ vaje ti.

Tattha rathasaññāto ti mahārāja, tava kāyo rathoti saññāto hotu. Manosārathiko ti manasaṅkhātena kusalacittena sārathinā samannāgato. Lahū ti vigatathinamiddhatāya sallahuko. Avihiṁsāsāritakkho ti avihiṁsāmayena sāritena suṭṭhu pariniṭṭhitena akkhena samannāgato. Saṁvibhāgapaṭicchado ti dānasaṁvibhāgamayena paṭicchadena samannāgato. Pādasaññamanemiyo ti pādasaṁyamamayāya nemiyā samannāgato. Hatthasaññamapakkharo ti hatthasaṁyamamayena pakkharena samannāgato. Kucchisaññamanabbhanto ti kucchisaṁyamasaṅkhātena mitabhojanamayena telena abbhanto. “Abbhañjitabbo nābhi hotū” ti pi pāṭho. Vācāsaññamakūjano ti vācāsaṁyamena akūjano.

Saccavākyasamattaṅgo ti saccavākyena paripuṇṇaaṅgo akhaṇḍarathaṅgo. Apesuññasusaññato ti apesuññena suṭṭhu saññato samussito. Girāsakhilanelaṅgo ti sakhilāya saṇhavācāya niddosaṅgo maṭṭharathaṅgo. Mitabhāṇisilesito mitabhāṇasaṅkhātena silesena suṭṭhu sambandho. Saddhālobhasusaṅkhāro ti kammaphalasaddahanasaddhāmayena ca alobhamayena ca sundarena alaṅkārena samannāgato. Nivātañjalikubbaro ti sīlavantānaṁ nivātamayena ceva añjalikammamayena ca kubbarena samannāgato. Athaddhatānatīsāko ti sakhilasammodabhāvasaṅkhātāya athaddhatāya anataīso, thokanataīsoti attho. Sīlasaṁvaranandhano ti akhaṇḍapañcasīlacakkhundriyādisaṁvarasaṅkhātāya nandhanarajjuyā samannāgato.

Akkodhanamanugghātī ti akkodhanabhāvasaṅkhātena anugghātena samannāgato. Dhammapaṇḍara-chattako ti dasakusaladhammasaṅkhātena paṇḍaracchattena samannāgato. Bāhusaccamapālambo ti atthasannissitabahussutabhāvamayena apālambena samannāgato. Ṭhitacittamupādhiyo ti lokadhammehi avikampanabhāvena suṭṭhu ṭhitaekaggabhāvappattacittasaṅkhātena upādhinā uttarattharaṇena vā rājāsanena samannāgato. Kālaññutācittasāro ti: “Ayaṁ dānassa dinnakālo, ayaṁ sīlassa rakkhanakālo” ti evaṁ kālaññutāsaṅkhātena kālaṁ jānitvā katena cittena kusalasārena samannāgato. Idaṁ vuttaṁ hoti: yathā, mahārāja, rathassa nāma āṇiṁ ādiṁ katvā dabbasambhārajātaṁ parisuddhaṁ sāramayañca icchitabbaṁ, evañhi so ratho addhānakkhamo hoti, evaṁ tava pi kāyaratho kālaṁ jānitvā katena cittena parisuddhena dānādikusalasārena samannāgato hotūti. Vesārajjatidaṇḍako ti parisamajjhe kathentassa pi visāradabhāvasaṅkhātena tidaṇḍena samannāgato. Nivātavuttiyottako ti ovāde pavattanasaṅkhātena mudunā dhurayottena samannāgato {6.254}. Mudunā hi dhurayottena baddharathaṁ sindhavā sukhaṁ vahanti, evaṁ tava kāyaratho pi paṇḍitānaṁ ovādappavattitāya ābaddho sukhaṁ yātū ti attho. Anatimānayugo lahū ti anatimānasaṅkhātena lahukena yugena samannāgato.

Alīnacittasanthāro ti yathā ratho nāma dantamayena uḷārena santhārena sobhati, evaṁ tava kāyaratho pi dānādinā alīnaasaṅkuṭitacittasanthāro hotu. Vuddhisevī rajohato ti yathā ratho nāma visamena rajuṭṭhānamaggena gacchanto rajokiṇṇo na sobhati, samena virajena maggena gacchanto sobhati, evaṁ tava kāyaratho pi paññāvuddhisevitāya samatalaṁ ujumaggaṁ paṭipajjitvā hatarajo hotu. Satipatodo dhīrassā ti paṇḍitassa tava tasmiṁ kāyarathe supatiṭṭhitasatipatodo hotu. Dhiti yogo ca rasmiyo ti abbocchinnavīriyasaṅkhātā dhiti ca hitappaṭipattiyaṁ yuñjanabhāvasaṅkhāto yogo ca tava tasmiṁ kāyarathe vaṭṭitā thirā rasmiyo hontu. Mano dantaṁ pathaṁ neti, samadantehi vāhibhī ti yathā ratho nāma visamadantehi sindhavehi uppathaṁ yāti, samadantehi samasikkhitehi yutto ujupatham-eva anveti, evaṁ mano pi dantaṁ nibbisevanaṁ kummaggaṁ pahāya ujumaggaṁ gaṇhāti. Tasmā sudantaṁ ācārasampannaṁ cittaṁ tava kāyarathassa sindhavakiccaṁ sādhetu. Icchālobho cā ti appattesu vatthūsu icchā, pattesu lobhoti ayaṁ icchā ca lobho ca kummaggo nāma. Kuṭilo anujumaggo apāyam-eva neti. Dasakusalakammapathavasena pana aṭṭhaṅgikamaggavasena vā pavatto sīlasaṁyamo ujumaggo nāma. So tava kāyarathassa maggo hotu.

Rūpe ti etesu manāpiyesu rūpādīsu kāmaguṇesu nimittaṁ gahetvā dhāvantassa tava kāyarathassa uppathaṁ paṭipannassa rājarathassa sindhave ākoṭetvā nivāraṇapatodayaṭṭhi viya paññā ākoṭanī hotu. Sā hi taṁ uppathagamanato nivāretvā ujuṁ sucaritamaggaṁ āropessati. Tattha attāva sārathī ti tasmiṁ pana te kāyarathe añño sārathi nāma natthi, tava attāva sārathi hotu. Sace etena yānenā ti mahārāja, yassetaṁ evarūpaṁ yānaṁ sace atthi, etena yānena. Samacariyā daḷhā dhitī ti yassa samacariyā ca dhiti ca daḷhā hoti thirā, so etena yānena yasmā esa ratho sabbakāmaduho rāja, yathādhippete sabbakāme deti, tasmā na jātu nirayaṁ vaje, ekaṁsenetaṁ dhārehi, evarūpena yānena nirayaṁ na gacchasī ti attho. Iti kho, mahārāja, yaṁ maṁ avaca: “Ācikkha me, nārada, suddhimaggaṁ, yathā ahaṁ no niraye pateyyan”-ti, ayaṁ te so mayā anekapariyāyena akkhātoti.

Evamassa dhammaṁ desetvā micchādiṭṭhiṁ jahāpetvā sīle patiṭṭhāpetvā: “Ito paṭṭhāya pāpamitte pahāya kalyāṇamitte upasaṅkama, niccaṁ appamatto hohī” ti ovādaṁ datvā rājadhītu guṇaṁ vaṇṇetvā rājaparisāya {6.255} ca rājorodhānañca ovādaṁ datvā mahantenānubhāvena tesaṁ passantānaññeva brahmalokaṁ gato.

Satthā imaṁ dhammadesanaṁ āharitvā: “Na, bhikkhave, idāneva, pubbe pi mayā diṭṭhijālaṁ bhinditvā uruvelakassapo damitoyevā” ti vatvā jātakaṁ samodhānento imā gāthā abhāsi:

191. Alāto devadattosi, sunāmo āsi bhaddaji,
Vijayo sāriputtosi, moggallānosi bījako.

192. Sunakkhatto licchaviputto, guṇo āsi acelako,
Ānando sā rucā āsi, yā rājānaṁ pasādayi.

193. Uruvelakassapo rājā, pāpadiṭṭhi tadā ahu,
Mahābrahmā bodhisatto, evaṁ dhāretha jātakan-ti.

Mahānāradakassapajātakavaṇṇanā aṭṭhamā