Ja 547: Vessantarajātakavaṇṇanā

Dasavarakathāvaṇṇanā

Phussatī {6.479} varavaṇṇābhe ti idaṁ satthā kapilavatthuṁ upanissāya nigrodhārāme viharanto pokkharavassaṁ ārabbha kathesi. Yadā hi satthā pavattitavaradhammacakko anukkamena rājagahaṁ gantvā tattha hemantaṁ vītināmetvā udāyittherena maggadesakena vīsatisahassakhīṇāsavaparivuto paṭhamagamanena kapilavatthuṁ agamāsi, tadā sakyarājāno: “Mayaṁ amhākaṁ ñātiseṭṭhaṁ passissāmā” ti sannipatitvā bhagavato vasanaṭṭhānaṁ vīmaṁsamānā: “Nigrodhasakkassārāmo ramaṇīyo” ti sallakkhetvā tattha sabbaṁ paṭijagganavidhiṁ katvā gandhapupphādihatthā paccuggamanaṁ karontā sabbālaṅkārappaṭimaṇḍite daharadahare nāgaradārake ca nāgaradārikāyo ca paṭhamaṁ pahiṇiṁsu, tato rājakumāre ca rājakumārikāyo ca. Tesaṁ antarā sāmaṁ gandhapupphacuṇṇādīhi satthāraṁ pūjetvā bhagavantaṁ gahetvā nigrodhārāmam-eva agamiṁsu. Tattha bhagavā vīsatisahassakhīṇāsavaparivuto paññattavarabuddhāsane nisīdi. Tadā hi sākiyā mānajātikā mānatthaddhā. Te: “Ayaṁ siddhatthakumāro amhehi daharataro, amhākaṁ kaniṭṭho bhāgineyyo putto nattā” ti cintetvā daharadahare rājakumāre ca rājakumārikāyo ca āhaṁsu: “Tumhe bhagavantaṁ vandatha, mayaṁ tumhākaṁ piṭṭhito nisīdissāmā” ti.

Tesu evaṁ avanditvā nisinnesu bhagavā tesaṁ ajjhāsayaṁ oloketvā: “Na maṁ ñātayo vandanti, handa idāneva vandāpessāmī” ti abhiññāpādakaṁ catutthajjhānaṁ samāpajjitvā tato vuṭṭhāya ākāsaṁ abbhuggantvā tesaṁ sīse pādapaṁsuṁ okiramāno viya kaṇḍambarukkhamūle yamakapāṭihāriyasadisaṁ pāṭihāriyaṁ akāsi. Rājā suddhodano taṁ acchariyaṁ disvā āha: “Bhante, tumhākaṁ jātadivase kāḷadevalassa vandanatthaṁ upanītānaṁ vo pāde parivattitvā brāhmaṇassa matthake ṭhite disvā ahaṁ tumhākaṁ pāde vandiṁ, ayaṁ me paṭhamavandanā. Puna pi vappamaṅgaladivase jambucchāyāya sirisayane nisinnānaṁ vo jambucchāyāya aparivattanaṁ disvā pi ahaṁ tumhākaṁ pāde vandiṁ, ayaṁ me dutiyavandanā. Idāni imaṁ adiṭṭhapubbaṁ pāṭihāriyaṁ disvā pi tumhākaṁ pāde vandāmi, ayaṁ me tatiyavandanā” ti. Raññā pana vandite avanditvā ṭhātuṁ samattho nāma ekasākiyo pi nāhosi, sabbe vandiṁsu yeva.

Iti bhagavā ñātayo vandāpetvā ākāsato otaritvā paññattavarabuddhāsane nisīdi. Nisinne ca bhagavati sikhāpatto ñātisamāgamo ahosi, sabbe ekaggacittā hutvā nisīdiṁsu. Tato mahāmegho uṭṭhahitvā pokkharavassaṁ vassi, tambavaṇṇaṁ udakaṁ heṭṭhā viravantaṁ gacchati. Ye temetukāmā, te tementi. Atemetukāmassa {6.480} sarīre ekabindumattam-pi na patati. Taṁ disvā sabbe acchariyabbhutacittajātā ahesuṁ. “Aho acchariyaṁ aho abbhutaṁ aho buddhānaṁ mahānubhāvatā, yesaṁ ñātisamāgame evarūpaṁ pokkharavassaṁ vassī” ti bhikkhū kathaṁ samuṭṭhāpesuṁ. Taṁ sutvā satthā: “Na, bhikkhave, idāneva, pubbe pi mama ñātisamāgame mahāmegho pokkharavassaṁ vassiyevā” ti vatvā tehi yācito atītaṁ āhari.

Atīte siviraṭṭhe jetuttaranagare sivimahārājā nāma rajjaṁ kārento sañjayaṁ nāma puttaṁ paṭilabhi. So tassa vayappattassa maddarājadhītaraṁ phussatiṁ nāma rājakaññaṁ ānetvā rajjaṁ niyyādetvā phussatiṁ aggamahesiṁ akāsi. Tassā ayaṁ pubbayogo: ito ekanavutikappe vipassī nāma satthā loke udapādi. Tasmiṁ bandhumatinagaraṁ nissāya kheme migadāye viharante eko rājā rañño bandhumassa anagghena candanasārena saddhiṁ satasahassagghanikaṁ suvaṇṇamālaṁ pesesi. Rañño pana dve dhītaro ahesuṁ. So taṁ paṇṇākāraṁ tāsaṁ dātukāmo hutvā candanasāraṁ jeṭṭhikāya adāsi, suvaṇṇamālaṁ kaniṭṭhāya adāsi. Tā ubho pi: “Na mayaṁ imaṁ attano sarīre piḷandhissāma, satthāram-eva pūjessāmā” ti cintetvā rājānaṁ āhaṁsu: “Tāta, candanasārena ca suvaṇṇamālāya ca dasabalaṁ pūjessāmā” ti. Taṁ sutvā rājā: “Sādhū” ti sampaṭicchi. Jeṭṭhikā sukhumacandanacuṇṇaṁ kāretvā suvaṇṇasamuggaṁ pūretvā gaṇhāpesi. Kaniṭṭhabhaginī pana suvaṇṇamālaṁ uracchadamālaṁ kārāpetvā suvaṇṇasamuggena gaṇhāpesi. Tā ubho pi migadāyavihāraṁ gantvā jeṭṭhikā candanacuṇṇena dasabalassa suvaṇṇavaṇṇaṁ sarīraṁ pūjetvā sesacuṇṇāni gandhakuṭiyaṁ vikiritvā: “Bhante, anāgate tumhādisassa buddhassa mātā bhaveyyan”-ti patthanaṁ akāsi. Kaniṭṭhabhaginī pi tathāgatassa suvaṇṇavaṇaṁ sarīraṁ suvaṇṇamālāya katena uracchadena pūjetvā: “Bhante, yāva arahattappatti, tāva idaṁ pasādhanaṁ mama sarīrā mā vigataṁ hotū” ti patthanaṁ akāsi. Satthā pi tāsaṁ anumodanaṁ akāsi.

Tā ubho pi yāvatāyukaṁ {6.481} ṭhatvā devaloke nibbattiṁsu. Tāsu jeṭṭhabhaginī devalokato manussalokaṁ, manussalokato devalokaṁ saṁsarantī ekanavutikappāvasāne amhākaṁ buddhuppādakāle buddhamātā mahāmāyādevī nāma ahosi. Kaniṭṭhabhaginī pi tatheva saṁsarantī kassapadasabalassa kāle kikissa rañño dhītā hutvā nibbatti. Sā cittakammakatāya viya uracchadamālāya alaṅkatena urena jātattā uracchadā nāma kumārikā hutvā soḷasavassikakāle satthu bhattānumodanaṁ sutvā sotāpattiphale patiṭṭhāya aparabhāge bhattānumodanaṁ suṇanteneva pitarā sotāpattiphalaṁ pattadivase yeva arahattaṁ patvā pabbajitvā parinibbāyi. Kikirājā pi aññā satta dhītaro labhi. Tāsaṁ nāmāni:

Samaṇī samaṇaguttā ca, bhikkhunī bhikkhadāyikā,
Dhammā ceva sudhammā ca, saṅghadāsī ca sattamī ti.

Tā imasmiṁ buddhuppāde:

Khemā uppalavaṇṇā ca, paṭācārā ca gotamī,
Dhammadinnā mahāmāyā, visākhā cā pi sattamī ti.

Tāsu phussatī sudhammā nāma hutvā dānādīni puññāni katvā vipassisammāsambuddhassa katāya candanacuṇṇapūjāya phalena rattacandanarasaparipphositena viya sarīrena jātattā phussatī nāma kumārikā hutvā devesu ca manussesu ca saṁsarantī aparabhāge sakkassa devarañño aggamahesī hutvā nibbatti. Athassā yāvatāyukaṁ ṭhatvā pañcasu pubbanimittesu uppannesu sakko devarājā tassā parikkhīṇāyukataṁ ñatvā mahantena yasena taṁ ādāya nandanavanuyyānaṁ gantvā tattha taṁ alaṅkatasayanapiṭṭhe nisinnaṁ sayaṁ sayanapasse nisīditvā etad-avoca: “Bhadde phussati, te dasa vare dammi, te gaṇhassū” ti vadanto imasmiṁ gāthāsahassapaṭimaṇḍite mahāvessantarajātake (Ja. 547) paṭhamaṁ gāthamāha.

1. Phussatī varavaṇṇābhe, varassu dasadhā vare,
Pathabyā cārupubbaṅgi, yaṁ tuyhaṁ manaso piyan-ti.

Evamesā {6.482} mahāvessantaradhammadesanā devaloke patiṭṭhāpitā nāma hoti.

Tattha phussatī ti taṁ nāmenālapati. Varavaṇṇābhe ti varāya vaṇṇābhāya samannāgate. Dasadhā ti dasavidhe. Pathabyā ti pathaviyaṁ gahetabbe katvā varassu gaṇhassūti vadati. Cārupubbaṅgī ti cārunā pubbaṅgena varalakkhaṇena samannāgate. Yaṁ tuyhaṁ manaso piyan-ti yaṁ yaṁ tava manasā piyaṁ, taṁ taṁ dasahi koṭṭhāsehi gaṇhāhīti vadati.

Sā attano cavanadhammataṁ ajānantī pamattā hutvā dutiyagāthamāha.

2. Devarāja namo tyatthu, kiṁ pāpaṁ pakataṁ mayā,
Rammā cāvesi maṁ ṭhānā, vāto va dharaṇīruhan-ti.

Tattha namo tyatthū ti namo te atthu. Kiṁ pāpan-ti kiṁ mayā tava santike pāpaṁ pakatanti pucchati. Dharaṇīruhan-ti rukkhaṁ.

Athassā pamattabhāvaṁ ñatvā sakko dve gāthā abhāsi:

3. Na ceva te kataṁ pāpaṁ, na ca me tvamasi appiyā,
Puññañca te parikkhīṇaṁ, yena tevaṁ vadāmahaṁ.

4. Santike maraṇaṁ tuyhaṁ, vinābhāvo bhavissati,
Paṭiggaṇhāhi me ete, vare dasa pavecchato ti.

Tattha yena tevan-ti yena te evaṁ vadāmi. Tuyhaṁ vinābhāvo ti tava amhehi saddhiṁ viyogo bhavissati. Pavecchato ti dadamānassa.

Sā sakkassa vacanaṁ sutvā nicchayena attano maraṇaṁ ñatvā varaṁ gaṇhantī āha:

5. Varaṁ ce me ado sakka, sabbabhūtānamissara,
Sivirājassa bhaddante, tattha assaṁ nivesane.

6. Nīlanettā nīlabhamu, nīlakkhī ca yathā migī,
Phussatī nāma nāmena, tatthapassaṁ purindana.

7. Puttaṁ labhetha varadaṁ, yācayogaṁ amacchariṁ,
Pūjitaṁ paṭirājūhi, kittimantaṁ yasassinaṁ.

8. Gabbhaṁ me dhārayantiyā, majjhimaṅgaṁ anunnataṁ,
Kucchi anunnato assa, cāpaṁva likhitaṁ samaṁ.

9. Thanā {6.483} me nappapateyyuṁ, palitā na santu vāsava,
Kāye rajo na limpetha, vajjhañcā pi pamocaye.

10. Mayūrakoñcābhirude, nārivaragaṇāyute,
Khujjacelāpakākiṇṇe, sūtamāgadhavaṇṇite.

11. Citraggaḷerughusite, surāmaṁsapabodhane,
Sivirājassa bhaddante, tatthassaṁ mahesī piyā ti.

Tattha sivirājassā ti sā sakalajambudīpatalaṁ olokentī attano anucchavikaṁ sivirañño nivesanaṁ disvā tattha aggamahesibhāvaṁ patthentī evamāha. Yathā migī ti ekavassikā hi migapotikā nīlanettā hoti, tenevamāha. Tatthapassan-ti tattha pi imināva nāmena assaṁ. Labhethā ti labheyyaṁ. Varadan-ti alaṅkatasīsaakkhiyugalahadayamaṁsarudhirasetacchattaputtadāresu yācitayācitassa varabhaṇḍassa dāyakaṁ. Kucchīti: “Majjhimaṅgan”-ti vuttaṁ sarūpato dasseti. Likhitan-ti yathā chekena dhanukārena sammā likhitaṁ dhanu anunnatamajjhaṁ tulāvaṭṭaṁ samaṁ hoti, evarūpo me kucchi bhaveyya.

Nappapateyyun-ti patitvā lambā na bhaveyyuṁ. Palitā na santu vāsavā ti vāsava devaseṭṭha, palitāni pi me sirasmiṁ na santu mā paññāyiṁsu. “Palitāni siroruhā” ti pi pāṭho. Vajjhañcāpī ti kibbisakārakaṁ rājāparādhikaṁ vajjhappattacoraṁ attano balena mocetuṁ samatthā bhaveyyaṁ. Iminā attano issariyabhāvaṁ dīpeti. Bhūtamāgadhavaṇṇite ti bhojanakālādīsu thutivasena kālaṁ ārocentehi sūtehi ceva māgadhakehi ca vaṇṇite. Citraggaḷerughusite ti pañcaṅgikatūriyasaddasadisaṁ manoramaṁ ravaṁ ravantehi sattaratanavicittehi dvārakavāṭehi ugghosite. Surāmaṁsapabodhane ti: “Pivatha, khādathā” ti surāmaṁsehi pabodhiyamānajane evarūpe sivirājassa nivesane tassa aggamahesī bhaveyyanti ime dasa vare gaṇhi.

Tattha sivirājassa aggamahesibhāvo paṭhamo varo, nīlanettatā dutiyo, nīlabhamukatā tatiyo, phussatīti nāmaṁ catuttho, puttapaṭilābho pañcamo, anunnatakucchitā chaṭṭho, alambatthanatā sattamo, apalitabhāvo aṭṭhamo, sukhumacchavibhāvo navamo, vajjhappamocanasamatthatā dasamo varoti.

Sakko āha:

12. Ye te dasa varā dinnā, mayā sabbaṅgasobhane,
Sivirājassa vijite, sabbe te lacchasī vare ti.

Athassā sakko devarājā phussatiyā dasa vare adāsi, datvā ca pana: “Bhadde phussati, tava sabbe te samijjhantū” ti vatvā anumodi. Tamatthaṁ pakāsento satthā āha:

13. Idaṁ {6.484} vatvāna maghavā, devarājā sujampati,
Phussatiyā varaṁ datvā, anumodittha vāsavo ti.

Tattha anumoditthāti: “Sabbe te lacchasi vare” ti evaṁ vare datvā pamuddito tuṭṭhamānaso ahosī ti attho.

Dasavarakathā niṭṭhitā

Himavantavaṇṇanā

Iti sā vare gahetvā tato cutā maddarañño aggamahesiyā kucchimhi nibbatti. Jāyamānā ca candanacuṇṇaparikiṇṇena viya sarīrena jātā. Tenassā nāmaggahaṇadivase: “Phussatī” tveva nāmaṁ kariṁsu. Sā mahantena parivārena vaḍḍhitvā soḷasavassakāle uttamarūpadharā ahosi. Atha naṁ sivimahārājā puttassa sañjayakumārassa atthāya ānetvā tassa chattaṁ ussāpetvā soḷasannaṁ itthisahassānaṁ jeṭṭhikaṁ katvā aggamahesiṭṭhāne ṭhapesi. Tena vuttaṁ:

14. Tato cutā sā phussatī, chattiye upapajjatha,
Jetuttaramhi nagare, sañjayena samāgamī ti.

Sā sañjayassa piyā manāpā ahosi. Atha naṁ sakko āvajjamāno: “Mayā phussatiyā dinnavaresu nava varā samiddhā” ti disvā: “Eko pana puttavaro na tāva samijjhati, tampissā samijjhāpessāmī” ti cintesi. Tadā mahāsatto tāvatiṁsadevaloke vasati, āyu cassa parikkhīṇaṁ ahosi. Taṁ ñatvā sakko tassa santikaṁ gantvā: “Mārisa, tayā manussalokaṁ gantuṁ vaṭṭati, tattha sivirañño aggamahesiyā kucchimhi paṭisandhiṁ gaṇhituṁ vaṭṭatī” ti vatvā tassa ceva aññesañca cavanadhammānaṁ saṭṭhisahassānaṁ devaputtānaṁ paṭiññaṁ gahetvā sakaṭṭhānam-eva gato. Mahāsatto pi tato cavitvā tatthupapanno, sesadevaputtā pi saṭṭhisahassānaṁ amaccānaṁ gehesu nibbattiṁsu. Mahāsatte kucchigate phussatī dohaḷinī hutvā catūsu nagaradvāresu nagaramajjhe rājanivesanadvāre cāti chasu ṭhānesu cha dānasālāyo kārāpetvā devasikaṁ cha satasahassāni vissajjetvā mahādānaṁ dātukāmā ahosi.

Rājā tassā dohaḷaṁ sutvā nemittake brāhmaṇe pakkosāpetvā pucchi. Nemittakā: “mahārāja, deviyā kucchimhi dānābhirato satto uppanno, dānena tittiṁ na gamissatī” ti vadiṁsu. Taṁ sutvā rājā tuṭṭhamānaso hutvā cha dānasālāyo kārāpetvā vuttappakāraṁ dānaṁ paṭṭhapesi. Bodhisattassa {6.485} paṭisandhiggahaṇakālato paṭṭhāya rañño āyassa pamāṇaṁ nāma nāhosi. Tassa puññānubhāvena sakalajambudīparājāno paṇṇākāraṁ pahiṇiṁsu. Devī mahantena parivārena gabbhaṁ dhārentī dasamāse paripuṇṇe nagaraṁ daṭṭhukāmā hutvā rañño ārocesi. Rājā nagaraṁ devanagaraṁ viya alaṅkārāpetvā deviṁ rathavaraṁ āropetvā nagaraṁ padakkhiṇaṁ kāresi. Tassā vessānaṁ vīthiyā vemajjhaṁ sampattakāle kammajavātā caliṁsu. Atha amaccā rañño ārocesuṁ. Taṁ sutvā vessavīthiyaṁ yeva tassā sūtigharaṁ kārāpetvā vāsaṁ gaṇhāpesi. Sā tattha puttaṁ vijāyi. Tena vuttaṁ:

15. Dasa māse dhārayitvāna, karontī puraṁ padakkhiṇaṁ,
Vessānaṁ vīthiyā majjhe, janesi phussatī maman-ti. (Cp. 1.76).

Mahāsatto mātu kucchito nikkhanto yeva visado hutvā akkhīni ummīletvā nikkhami. Nikkhanto yeva ca mātu hatthaṁ pasāretvā: “Amma, dānaṁ dassāmi, atthi kiñci te dhanan”-ti āha. Athassa mātā: “Tāta, yathāajjhāsayena dānaṁ dehī” ti pasāritahatthe sahassatthavikaṁ ṭhapesi. Mahāsatto hi umaṅgajātake (Ja. 542) imasmiṁ jātake pacchimattabhāveti tīsu ṭhānesu jātamatte yeva mātarā saddhiṁ kathesi. Athassa nāmaggahaṇadivase vessavīthiyaṁ jātattā: “Vessantaro” ti nāmaṁ kariṁsu.

Tena vuttaṁ:

16. Na mayhaṁ mattikaṁ nāmaṁ, na pi pettikasambhavaṁ,
Jātomhi vessavīthiyaṁ, tasmā vessantaro ahun-ti. (Cp. 1.77).

Jātadivase yeva panassa ekā ākāsacārinī kareṇukā abhimaṅgalasammataṁ sabbasetaṁ hatthipotakaṁ ānetvā maṅgalahatthiṭṭhāne ṭhapetvā pakkāmi. Tassa mahāsattaṁ paccayaṁ katvā uppannattā: “Paccayo” tveva nāmaṁ kariṁsu. Taṁ divasam-eva amaccagehesu saṭṭhisahassakumārakā jāyiṁsu. Rājā mahāsattassa atidīghādidose vivajjetvā alambathaniyo madhurakhīrāyo catusaṭṭhi dhātiyo upaṭṭhāpesi. Tena saddhiṁ jātānañca saṭṭhidārakasahassānaṁ ekekā dhātiyo upaṭṭhāpesi. So saṭṭhisahassehi dārakehi saddhiṁ mahantena parivārena vaḍḍhati. Athassa rājā satasahassagghanakaṁ kumārapiḷandhanaṁ kārāpesi. So catuppañcavassikakāle taṁ {6.486} omuñcitvā dhātīnaṁ datvā puna tāhi dīyamānam-pi na gaṇhi. Tā rañño ārocayiṁsu. Rājā taṁ sutvā: “Mama puttena dinnaṁ brahmadeyyam-eva hotū” ti aparam-pi kāresi. Kumāro tam-pi adāsi yeva. Iti dārakakāle yeva dhātīnaṁ nava vāre piḷandhanaṁ adāsi.

Aṭṭhavassikakāle pana pāsādavaragato sirisayanapiṭṭhe nisinno va cintesi: “Ahaṁ bāhirakadānam-eva demi, taṁ maṁ na paritoseti, ajjhattikadānaṁ dātukāmomhi, sace maṁ koci sīsaṁ yāceyya, sīsaṁ chinditvā tassa dadeyyaṁ. Sace pi maṁ koci hadayaṁ yāceyya, uraṁ bhinditvā hadayaṁ nīharitvā dadeyyaṁ. Sace akkhīni yāceyya, akkhīni uppāṭetvā dadeyyaṁ. Sace sarīramaṁsaṁ yāceyya, sakalasarīrato maṁsaṁ chinditvā dadeyyaṁ. Sace pi maṁ koci rudhiraṁ yāceyya, rudhiraṁ gahetvā dadeyyaṁ. Atha vā pi koci ‘dāso me hohī’ ti vadeyya, attānamassa sāvetvā dāsaṁ katvā dadeyyan”-ti. Tassevaṁ sabhāvaṁ cintentassa catunahutādhikadviyojanasatasahassabahalā ayaṁ mahāpathavī mattavaravāraṇo viya gajjamānā kam pi. Sinerupabbatarājā suseditavettaṅkuro viya onamitvā jetuttaranagarābhimukho aṭṭhāsi. Pathavisaddena devā gajjanto khaṇikavassaṁ vassi, akālavijjulatā nicchariṁsu, sāgaro saṅkhubhi. Sakko devarājā apphoṭesi, mahābrahmā sādhukāramadāsi. Pathavitalato paṭṭhāya yāva brahmalokā ekakolāhalaṁ ahosi.

Vuttam-pi cetaṁ:

17. Yadāhaṁ dārako homi, jātiyā aṭṭhavassiko,
Tadā nisajja pāsāde, dānaṁ dātuṁ vicintayiṁ.

18. Hadayaṁ dadeyyaṁ cakkhuṁ, maṁsam-pi rudhiram-pi ca,
Dadeyyaṁ kāyaṁ sāvetvā, yadi koci yācaye mamaṁ.

19. Sabhāvaṁ cintayantassa, akampitamasaṇṭhitaṁ,
Akam-pi tattha pathavī, sineruvanavaṭaṁsakā ti. (Cp. 1.78-80).

Bodhisatto soḷasavassikakāle yeva sabbasippesu nipphattiṁ pāpuṇi. Athassa pitā rajjaṁ dātukāmo mātarā saddhiṁ mantetvā maddarājakulato mātuladhītaraṁ maddiṁ nāma rājakaññaṁ ānetvā soḷasannaṁ itthisahassānaṁ jeṭṭhikaṁ aggamahesiṁ katvā mahāsattaṁ rajje abhisiñci. Mahāsatto rajje patiṭṭhitakālato paṭṭhāya devasikaṁ cha satasahassāni vissajjento mahādānaṁ pavattesi. Aparabhāge maddidevī puttaṁ {6.487} vijāyi. Taṁ kañcanajālena sampaṭicchiṁsu, tenassa: “Jālīkumāro” tveva nāmaṁ kariṁsu. Tassa padasā gamanakāle dhītaraṁ vijāyi. Taṁ kaṇhājinena sampaṭicchiṁsu, tenassā: “Kaṇhājinā” tveva nāmaṁ kariṁsu. Mahāsatto māsassa chakkhattuṁ alaṅkatahatthikkhandhavaragato cha dānasālāyo olokesi. Tadā kāliṅgaraṭṭhe dubbuṭṭhikā ahosi, sassāni na sampajjiṁsu, manussānaṁ mahantaṁ chātabhayaṁ pavatti. Manussā jīvituṁ asakkontācorakammaṁ karonti. Dubbhikkhapīḷitā jānapadā rājaṅgaṇe sannipatitvā rājānaṁ upakkosiṁsu. Taṁ sutvā raññā: “Kiṁ, tātā” ti vutte tamatthaṁ ārocayiṁsu. Rājā: “Sādhu, tātā, devaṁ vassāpessāmī” ti te uyyojetvā samādinnasīlo uposathavāsaṁ vasanto pi devaṁ vassāpetuṁ nāsakkhi. So nāgare sannipātetvā: “Ahaṁ samādinnasīlo sattāhaṁ uposathavāsaṁ vasanto pi devaṁ vassāpetuṁ nāsakkhiṁ, kiṁ nu kho kātabban”-ti pucchi. Sace, deva, devaṁ vassāpetuṁ na sakkosi, esa jetuttaranagare sañjayassa rañño putto vessantaro nāma dānābhirato. Tassaṁ kira sabbaseto maṅgalahatthī atthi, tassa gatagataṭṭhāne devo vassi. Brāhmaṇe pesetvā taṁ hatthiṁ yācāpetuṁ vaṭṭati, āṇāpethāti.

So: “Sādhū” ti sampaṭicchitvā brāhmaṇe sannipātetvā tesu guṇavaṇṇasampanne aṭṭha jane vicinitvā tesaṁ paribbayaṁ datvā: “Gacchatha, tumhe vessantaraṁ hatthiṁ yācitvā ānethā” ti pesesi. Brāhmaṇā anupubbena jetuttaranagaraṁ gantvā dānagge bhattaṁ paribhuñjitvā attano sarīraṁ rajoparikiṇṇaṁ paṁsumakkhitaṁ katvā puṇṇamadivase rājānaṁ hatthiṁ yācitukāmā hutvā rañño dānaggaṁ āgamanakāle pācīnadvāraṁ agamaṁsu. Rājāpi: “Dānaggaṁ olokessāmī” ti pāto va nhatvā nānaggarasabhojanaṁ bhuñjitvā alaṅkaritvā alaṅkatahatthikkhandhavaragato pācīnadvāraṁ agamāsi. Brāhmaṇā tatthokāsaṁ alabhitvā dakkhiṇadvāraṁ gantvā unnatapadese ṭhatvā rañño pācīnadvāre dānaggaṁ oloketvā dakkhiṇadvārāgamanakāle hatthe pasāretvā: “Jayatu bhavaṁ vessantaro” ti tikkhattuṁ āhaṁsu. Mahāsatto te brāhmaṇe disvā hatthiṁ tesaṁ ṭhitaṭṭhānaṁ pesetvā hatthikkhandhe nisinno paṭhamaṁ gāthamāha.

20. Parūḷhakacchanakhalomā {6.488}, paṅkadantā rajassirā,
Paggayha dakkhiṇaṁ bāhuṁ, kiṁ maṁ yācanti brāhmaṇā ti.

Brāhmaṇā āhaṁsu:

21. Ratanaṁ deva yācāma, sivīnaṁ raṭṭhavaḍḍhana,
Dadāhi pavaraṁ nāgaṁ, īsādantaṁ urūḷhavan-ti.

Tattha urūḷhavan-ti ubbāhanasamatthaṁ.

Taṁ sutvā mahāsatto: “Ahaṁ sīsaṁ ādiṁ katvā ajjhattikadānaṁ dātukāmomhi, ime pana maṁ bāhirakadānam-eva yācanti, pūressāmi tesaṁ manorathan”-ti cintetvā hatthikkhandhavaragato tatiyaṁ gāthamāha.

22. Dadāmi na vikampāmi, yaṁ maṁ yācanti brāhmaṇā,
Pabhinnaṁ kuñjaraṁ dantiṁ, opavayhaṁ gajuttaman-ti.

Paṭijānitvā ca pana:

23. Hatthikkhandhato oruyha, rājā cāgādhimānaso,
Brāhmaṇānaṁ adā dānaṁ, sivīnaṁ raṭṭhavaḍḍhano ti.

Tattha opavayhan-ti rājavāhanaṁ. Cāgādhimānaso ti cāgena adhikamānaso rājā. Brāhmaṇānaṁ adā dānan-ti so vāraṇassa analaṅkataṭṭhānaṁ olokanatthaṁ tikkhattuṁ padakkhiṇaṁ katvā analaṅkataṭṭhānaṁ adisvā kusumamissakasugandhodakapūritaṁ suvaṇṇabhiṅgāraṁ gahetvā: “Ito ethā” ti vatvā alaṅkatarajatadāmasadisaṁ hatthisoṇḍaṁ gahetvā tesaṁ hatthe ṭhapetvā udakaṁ pātetvā alaṅkatavāraṇaṁ brāhmaṇānaṁ adāsi.

Tassa catūsu pādesu alaṅkāro cattāri satasahassāni agghati, ubhosu passesu alaṅkāro dve satasahassāni, heṭṭhā udare kambalaṁ satasahassaṁ, piṭṭhiyaṁ muttajālaṁ maṇijālaṁ kañcanajālanti tīṇi jālāni tīṇi satasahassāni, ubhosu kaṇṇesu alaṅkāro dve satasahassāni, piṭṭhiyaṁ attharaṇakambalaṁ satasahassaṁ, kumbhālaṅkāro satasahassaṁ, tayo vaṭaṁsakā tīṇi satasahassāni, kaṇṇacūḷālaṅkāro dve satasahassāni, dvinnaṁ dantānaṁ alaṅkāro dve satasahassāni, soṇḍāya sovatthikālaṅkāro satasahassaṁ, naṅguṭṭhālaṅkāro satasahassaṁ, ārohaṇanisseṇi satasahassaṁ, bhuñjanakaṭāhaṁ satasahassaṁ, ṭhapetvā anagghaṁ bhaṇḍaṁ kāyāruḷhapasādhanaṁ dvāvīsati satasahassāni {6.489}. Evaṁ tāva ettakaṁ dhanaṁ catuvīsatisatasahassāni agghati. Chattapiṇḍiyaṁ pana maṇi, cūḷāmaṇi, muttāhāre maṇi, aṅkuse maṇi, hatthikaṇṭhe veṭhanamuttāhāre maṇi, hatthikumbhe maṇīti imāni cha anagghāni, hatthī pi anagghoyevā ti hatthinā saddhiṁ satta anagghānīti sabbāni tāni brāhmaṇānaṁ adāsi. Tathā hatthino paricārakāni pañca kulasatāni hatthimeṇḍahatthigopakehi saddhiṁ adāsi. Saha dānenevassa heṭṭhā vuttanayeneva bhūmikampādayo ahesuṁ. Tamatthaṁ pakāsento satthā āha:

24. Tadāsi yaṁ bhiṁsanakaṁ, tadāsi lomahaṁsanaṁ,
Hatthināge padinnamhi, medanī sampakampatha.

25. Tadāsi yaṁ bhiṁsanakaṁ, tadāsi lomahaṁsanaṁ,
Hatthināge padinnamhi, khubhittha nagaraṁ tadā.

26. Samākulaṁ puraṁ āsi, ghoso ca vipulo mahā,
Hatthināge padinnamhi, sivīnaṁ raṭṭhavaḍḍhane ti.

Tattha tadāsī ti tadā āsi. Hatthināge ti hatthisaṅkhāte nāge. Khubhittha nagaraṁ tadā ti tadā jetuttaranagaraṁ saṅkhubhitaṁ ahosi.

Brāhmaṇā kira dakkhiṇadvāre hatthiṁ labhitvā hatthipiṭṭhe nisīditvā mahājanaparivārā nagaramajjhena pāyiṁsu. Mahājano te disvā: “Ambho brāhmaṇā, amhākaṁ hatthiṁ āruḷhā kuto vo hatthī laddhā” ti āha. Brāhmaṇā: “Vessantaramahārājena no hatthī dinno, ke tumhe” ti mahājanaṁ hatthavikārādīhi ghaṭṭentā nagaramajjhena gantvā uttaradvārena nikkhamiṁsu. Nāgarā devatāvaṭṭanena bodhisattassa kuddhā rājadvāre sannipatitvā mahantaṁ upakkosamakaṁsu. Tena vuttaṁ:

27. Samākulaṁ puraṁ āsi, ghoso ca vipulo mahā,
Hatthināge padinnamhi, sivīnaṁ raṭṭhavaḍḍhane.

28. Athettha vattati saddo, tumulo bheravo mahā,
Hatthināge padinnamhi, khubhittha nagaraṁ tadā.

29. Athettha vattati saddo, tumulo bheravo mahā,
Hatthināge padinnamhi, sivīnaṁ raṭṭhavaḍḍhane ti.

Tattha ghoso ti upakkosanasaddo patthaṭattā vipulo, uddhaṁ gatattā mahā. Sivīnaṁ raṭṭhavaḍḍhane ti siviraṭṭhassa vuddhikare.

Athassa {6.490} dānena saṅkhubhitacittā hutvā nagaravāsino rañño ārocesuṁ. Tena vuttaṁ:

30. Uggā ca rājaputtā ca, vesiyānā ca brāhmaṇā,
Hatthārohā anīkaṭṭhā, rathikā pattikārakā.

31. Kevalo cā pi nigamo, sivayo ca samāgatā,
Disvā nāgaṁ nīyamānaṁ, te rañño paṭivedayuṁ.

32. Vidhamaṁ deva te raṭṭhaṁ, putto vessantaro tava,
Kathaṁ no hatthinaṁ dajjā, nāgaṁ raṭṭhassa pūjitaṁ.

33. Kathaṁ no kuñjaraṁ dajjā, īsādantaṁ urūḷhavaṁ,
Khettaññuṁ sabbayuddhānaṁ, sabbasetaṁ gajuttamaṁ.

34. Paṇḍukambalasañchannaṁ, pabhinnaṁ sattumaddanaṁ,
Dantiṁ savālabījaniṁ, setaṁ kelāsasādisaṁ.

35. Sasetacchattaṁ saupādheyyaṁ, sāthabbanaṁ sahatthipaṁ,
Aggayānaṁ rājavāhiṁ, brāhmaṇānaṁ adā gajan-ti.

Tattha uggā ti uggatā paññātā. Nigamo ti negamakuṭumbikajano. Vidhamaṁ deva te raṭṭhan-ti deva, tava raṭṭhaṁ vidhamaṁ. Kathaṁ no hatthinaṁ dajjā ti kena kāraṇena amhākaṁ hatthinaṁ abhimaṅgalasammataṁ kāliṅgaraṭṭhavāsīnaṁ brāhmaṇānaṁ dadeyya. Khettaññuṁ sabbayuddhānan-ti sabbayuddhānaṁ khettabhūmisīsajānanasamatthaṁ. Dantin-ti manoramadantayuttaṁ. Savālabījanin-ti sahavālabījaniṁ. Saupādheyyan-ti saattharaṇaṁ. Sāthabbanan-ti sahatthivejjaṁ. Sahatthipan-ti hatthiparicārakānaṁ pañcannaṁ kulasatānaṁ hatthimeṇḍahatthigopakānañca vasena sahatthipaṁ.

Evañca pana vatvā puna pi āhaṁsu:

36. Annaṁ pānañca yo dajjā, vatthasenāsanāni ca,
Etaṁ kho dānaṁ patirūpaṁ, etaṁ kho brāhmaṇārahaṁ.

37. Ayaṁ te vaṁsarājā no, sivīnaṁ raṭṭhavaḍḍhano,
Kathaṁ vessantaro putto, gajaṁ bhājeti sañjaya.

38. Sace tvaṁ na karissasi, sivīnaṁ vacanaṁ idaṁ,
Maññe taṁ saha puttena, sivī hatthe karissare ti.

Tattha vaṁsarājā ti paveṇiyā āgato mahārājā. Bhājetī ti deti. Sivī hatthe karissare ti siviraṭṭhavāsino saha puttena taṁ attano hatthe karissantīti.

Taṁ {6.491} sutvā rājā: “Ete vessantaraṁ mārāpetuṁ icchantī” ti saññāya āha:

39. Kāmaṁ janapado māsi, raṭṭhañcā pi vinassatu,
Nāhaṁ sivīnaṁ vacanā, rājaputtaṁ adūsakaṁ,
Pabbājeyyaṁ sakā raṭṭhā, putto hi mama oraso.

40. Kāmaṁ janapado māsi, raṭṭhañcā pi vinassatu,
Nāhaṁ sivīnaṁ vacanā, rājaputtaṁ adūsakaṁ,
Pabbājeyyaṁ sakā raṭṭhā, putto hi mama atrajo.

41. Na cāhaṁ tasmiṁ dubbheyyaṁ, ariyasīlavato hi so,
Asiloko pi me assa, pāpañca pasave bahuṁ,
Kathaṁ vessantaraṁ puttaṁ, satthena ghātayāmase ti.

Tattha māsī ti mā āsi, mā hotū ti attho. Ariyasīlavato ti ariyena sīlavatena ariyāya ca ācārasampattiyā samannāgato. Ghātayāmase ti ghātayissāma.

Taṁ sutvā sivayo avocuṁ:

42. Mā naṁ daṇḍena satthena, na hi so bandhanāraho,
Pabbājehi ca naṁ raṭṭhā, vaṅke vasatu pabbate ti.

Tattha mā naṁ daṇḍena satthenā ti deva, tumhe taṁ daṇḍena vā satthena vā mā ghātayittha. Na hi so bandhanāraho ti so bandhanāraho pi na hoti yeva.

Rājā āha:

43. Eso ce sivīnaṁ chando, chandaṁ na panudāmase,
Imaṁ so vasatu rattiṁ, kāme ca paribhuñjatu.

44. Tato ratyā vivasāne, sūriyassuggamanaṁ pati,
Samaggā sivayo hutvā, raṭṭhā pabbājayantu nan-ti.

Tattha vasatū ti puttadārassa ovādaṁ dadamāno vasatu, ekarattiñcassa okāsaṁ dethāti vadati.

Te: “Ekarattimattaṁ vasatū” ti rañño vacanaṁ sampaṭicchiṁsu. Atha rājā ne uyyojetvā puttassa sāsanaṁ pesento kattāraṁ āmantetvā tassa santikaṁ pesesi. So: “Sādhū” ti sampaṭicchitvā vessantarassa nivesanaṁ gantvā taṁ pavattiṁ ārocesi. Tamatthaṁ {6.492} pakāsento satthā āha:

45. Uṭṭhehi katte taramāno, gantvā vessantaraṁ vada,
Sivayo deva te kuddhā, negamā ca samāgatā.

46. Uggā ca rājaputtā ca, vesiyānā ca brāhmaṇā,
Hatthārohā anīkaṭṭhā, rathikā pattikārakā,
Kevalo cā pi nigamo, sivayo ca samāgatā.

47. Asmā ratyā vivasāne, sūriyassuggamanaṁ pati,
Samaggā sivayo hutvā, raṭṭhā pabbājayanti taṁ’.

48. Sa kattā taramānova, sivirājena pesito,
Āmuttahatthābharaṇo, suvattho candanabhūsito.

49. Sīsaṁ nhāto udake so, āmuttamaṇikuṇḍalo,
Upāgami puraṁ rammaṁ, vessantaranivesanaṁ.

50. Tatthaddasa kumāraṁ so, ramamānaṁ sake pure,
Parikiṇṇaṁ amaccehi, tidasānaṁva vāsavaṁ.

51. So tattha gantvā taramāno, kattā vessantaraṁbravi,
Dukkhaṁ te vedayissāmi, mā me kujjhi rathesabha’.

52. Vanditvā rodamāno so, kattā rājānamabravi,
Bhattā mesi mahārāja, sabbakāmarasāharo.

53. Dukkhaṁ te vedayissāmi, tattha assāsayantu maṁ,
Sivayo deva te kuddhā, negamā ca samāgatā.

54. Uggā ca rājaputtā ca, vesiyānā ca brāhmaṇā,
Hatthārohā anīkaṭṭhā, rathikā pattikārakā,
Kevalo cā pi nigamo, sivayo ca samāgatā.

55. Asmā ratyā vivasāne, sūriyassuggamanaṁ pati,
Samaggā sivayo hutvā, raṭṭhā pabbājayanti tan-ti.

Tattha kumāran-ti mātāpitūnaṁ atthitāya: “Kumāro” tveva saṅkhaṁ gataṁ rājānaṁ. Ramamānan-ti attanā dinnadānassa vaṇṇaṁ kathayamānaṁ somanassappattaṁ hutvā nisinnaṁ. Parikiṇṇaṁ amaccehī ti attanā sahajātehi saṭṭhisahassehi amaccehi parivutaṁ samussitasetacchatte rājāsane nisinnaṁ. Vedayissāmī ti kathayissāmi. Tattha assāsayantu man-ti tasmiṁ dukkhassāsanārocane kathetuṁ avisahavasena kilantaṁ maṁ, deva, te pādā assāsayantu, vissattho kathehīti maṁ vadathāti adhippāyenevamāha.

Mahāsatto āha:

56. Kismiṁ me sivayo kuddhā, nāhaṁ passāmi dukkaṭaṁ,
Taṁ me katte viyācikkha, kasmā pabbājayanti man-ti.

Tattha {6.493} kismin-ti katarasmiṁ kāraṇe. Viyācikkhā ti vitthārato kathehi.

Kattā āha:

57. Uggā ca rājaputtā ca, vesiyānā ca brāhmaṇā,
Hatthārohā anīkaṭṭhā, rathikā pattikārakā,
Nāgadānena khiyyanti, tasmā pabbājayanti tan-ti.

Tattha khiyyantī ti kujjhanti.

Taṁ sutvā mahāsatto somanassappatto hutvā āha:

58. Hadayaṁ cakkhumpahaṁ dajjaṁ, kiṁ me bāhirakaṁ dhanaṁ,
Hiraññaṁ vā suvaṇṇaṁ vā, muttā veḷuriyā maṇi.

59. Dakkhiṇaṁ vāpahaṁ bāhuṁ, disvā yācakamāgate,
Dadeyyaṁ na vikampeyyaṁ, dāne me ramate mano.

60. Kāmaṁ maṁ sivayo sabbe, pabbājentu hanantu vā,
Neva dānā viramissaṁ, kāmaṁ chindantu sattadhā ti.

Tattha yācakamāgate ti yācake āgate taṁ yācakaṁ disvā. Neva dānā viramissan-ti neva dānā viramissāmi.

Taṁ sutvā kattā neva raññā dinnaṁ na nāgarehi dinnaṁ attano matiyā eva aparaṁ sāsanaṁ kathento āha:

61. Evaṁ taṁ sivayo āhu, negamā ca samāgatā,
Kontimārāya tīrena, girimārañjaraṁ pati,
Yena pabbājitā yanti, tena gacchatu subbato ti.

Tattha kontimārāyā ti kontimārāya nāma nadiyā tīrena. Girimārañjaraṁ patī ti ārañjaraṁ nāma giriṁ abhimukho hutvā. Yenā ti yena maggena raṭṭhā pabbājitā rājāno gacchanti, tena subbato vessantaro pi gacchatūti evaṁ sivayo kathentīti āha. Idaṁ kira so devatādhiggahito hutvā kathesi.

Taṁ sutvā bodhisatto: “Sādhu dosakārakānaṁ gatamaggena gamissāmi, maṁ kho pana nāgarā na aññena dosena pabbājenti, mayā hatthissa dinnattā pabbājenti. Evaṁ sante pi ahaṁ sattasatakaṁ mahādānaṁ dassāmi, nāgarā me ekadivasaṁ dānaṁ dātuṁ okāsaṁ dentu, sve dānaṁ datvā tatiyadivase gamissāmī” ti vatvā āha:

62. Sohaṁ {6.494} tena gamissāmi, yena gacchanti dūsakā,
Rattindivaṁ me khamatha, yāva dānaṁ dadāmahan-ti.

Taṁ sutvā kattā: “Sādhu, deva, nāgarānaṁ vakkhāmī” ti vatvā pakkāmi. Mahāsatto taṁ uyyojetvā mahāsenaguttaṁ pakkosāpetvā ‘tāta, ahaṁ sve sattasatakaṁ nāma mahādānaṁ dassāmi, satta hatthisatāni, satta assasatāni, satta rathasatāni, satta itthisatāni, satta dhenusatāni, satta dāsasatāni, satta dāsisatāni ca paṭiyādehi, nānappakārāni ca annapānādīni antamaso suram-pi sabbaṁ dātabbayuttakaṁ upaṭṭhapehī” ti sattasatakaṁ mahādānaṁ vicāretvā amacce uyyojetvā ekako va maddiyā vasanaṭṭhānaṁ gantvā sirisayanapiṭṭhe nisīditvā tāya saddhiṁ kathaṁ pavattesi. Tamatthaṁ pakāsento satthā āha:

63. Āmantayittha rājānaṁ, maddiṁ sabbaṅgasobhanaṁ,
Yaṁ te kiñci mayā dinnaṁ, dhanaṁ dhaññañca vijjati.

64. Hiraññaṁ vā suvaṇṇaṁ vā, muttā veḷuriyā bahū,
Sabbaṁ taṁ nidaheyyāsi, yañca te pettikaṁ dhanan-ti.

Tattha nidaheyyāsī ti nidhiṁ katvā ṭhapeyyāsi. Pettikan-ti pitito āgataṁ.

65. Tamabravi rājaputtī, maddī sabbaṅgasobhanā,
Kuhiṁ deva nidahāmi, taṁ me akkhāhi pucchito ti.

Tattha tamabravīti: “Mayhaṁ sāmikena vessantarena ettakaṁ kālaṁ ‘dhanaṁ nidhehī’ ti na vuttapubbaṁ, idāneva vadati, kuhiṁ nu kho nidhetabbaṁ, pucchissāmi nan”-ti cintetvā taṁ abravi.

Vessantaro āha:

66. Sīlavantesu dajjāsi, dānaṁ maddi yathārahaṁ,
Na hi dānā paraṁ atthi, patiṭṭhā sabbapāṇinan-ti.

Tattha dajjāsī ti bhadde, maddi koṭṭhādīsu anidahitvā anugāmikanidhiṁ nidahamānā sīlavantesu dadeyyāsi. Na hi dānā paran-ti dānato uttaritaraṁ patiṭṭhā nāma na hi atthi.

{6.495} “sādhū” ti tassa vacanaṁ sampaṭicchi. Atha naṁ uttari pi ovadanto āha:

67. Puttesu maddi dayesi, sassuyā sasuramhi ca,
Yo ca taṁ bhattā maññeyya, sakkaccaṁ taṁ upaṭṭhahe.

68. No ce taṁ bhattā maññeyya, mayā vippavasena te,
Aññaṁ bhattāraṁ pariyesa, mā kisittho mayā vinā ti.

Tattha dayesī ti dayaṁ mettaṁ kareyyāsi. Yo ca taṁ bhattā maññeyyā ti bhadde, yo ca mayi gate: “Ahaṁ te bhattā bhavissāmī” ti taṁ maññissati, tam-pi sakkaccaṁ upaṭṭhaheyyāsi. Mayā vippavasena te ti mayā saddhiṁ tava vippavāsena sace koci: “Ahaṁ te bhattā bhavissāmī” ti taṁ na maññeyya, atha sayam-eva aññaṁ bhattāraṁ pariyesa. Mā kisittho mayā vinā ti mayā vinā hutvā mā kisā bhavi, mā kilamī ti attho.

Atha naṁ maddī: “Kiṁ nu kho esa evarūpaṁ vacanaṁ maṁ bhaṇatī” ti cintetvā: “Kasmā, deva, imaṁ ayuttaṁ kathaṁ kathesī” ti pucchi. Mahāsatto: “Bhadde, mayā hatthissa dinnattā sivayo kuddhā maṁ raṭṭhā pabbājenti, sve ahaṁ sattasatakaṁ mahādānaṁ datvā tatiyadivase nagarā nikkhamissāmī” ti vatvā āha:

69. Ahañhi vanaṁ gacchāmi, ghoraṁ vāḷamigāyutaṁ,
Saṁsayo jīvitaṁ mayhaṁ, ekakassa brahāvane ti.

Tattha saṁsayo ti anekapaccatthike ekakassa sukhumālassa mama vane vasato kuto jīvitaṁ, nicchayena marissāmīti adhippāyenevaṁ āha.

70. Tamabravi rājaputtī, maddī sabbaṅgasobhanā,
Abhumme kathaṁ nu bhaṇasi, pāpakaṁ vata bhāsasi.

71. Nesa dhammo mahārāja, yaṁ tvaṁ gaccheyya ekako,
Aham-pi tena gacchāmi, yena gacchasi khattiya.

72. Maraṇaṁ vā tayā saddhiṁ, jīvitaṁ vā tayā vinā,
Tadeva maraṇaṁ seyyo, yaṁ ce jīve tayā vinā.

73. Aggiṁ ujjālayitvāna, ekajālasamāhitaṁ,
Tattha me maraṇaṁ seyyo, yaṁ ce jīve tayā vinā.

74. Yathā {6.496} āraññakaṁ nāgaṁ, dantiṁ anveti hatthinī,
Jessantaṁ giriduggesu, samesu visamesu ca.

75. Evaṁ taṁ anugacchāmi, putte ādāya pacchato,
Subharā te bhavissāmi, na te hessāmi dubbharā ti.

Tattha abhumme ti abhūtaṁ vata me katheyyāsi. Nesa dhammo ti na eso sabhāvo, netaṁ kāraṇaṁ. Tadevā ti tayā saddhiṁ yaṁ maraṇaṁ atthi, tadeva maraṇaṁ seyyo. Tatthā ti tasmiṁ ekajālabhūte dārucitake. Jessantan-ti vicarantaṁ.

Evañca pana vatvā sā puna diṭṭhapubbaṁ viya himavantappadesaṁ vaṇṇentī āha:

76. Ime kumāre passanto, mañjuke piyabhāṇine,
Āsīne vanagumbasmiṁ, na rajjassa sarissasi.

77. Ime kumāre passanto, mañjuke piyabhāṇine,
Kīḷante vanagumbasmiṁ, na rajjassa sarissasi.

78. Ime kumāre passanto, mañjuke piyabhāṇine,
Assame ramaṇīyamhi, na rajjassa sarissasi.

79. Ime kumāre passanto, mañjuke piyabhāṇine,
Kīḷante assame ramme, na rajjassa sarissasi.

80. Ime kumāre passanto, māladhārī alaṅkate,
Assame ramaṇīyamhi, na rajjassa sarissasi.

81. Ime kumāre passanto, māladhārī alaṅkate,
Kīḷante assame ramme, na rajjassa sarissasi.

82. Yadā dakkhisi naccante, kumāre māladhārine,
Assame ramaṇīyamhi, na rajjassa sarissasi.

83. Yadā dakkhisi naccante, kumāre māladhārine,
Kīḷante assame ramme, na rajjassa sarissasi.

84. Yadā dakkhisi mātaṅgaṁ, kuñjaraṁ saṭṭhihāyanaṁ,
Ekaṁ araññe carantaṁ, na rajjassa sarissasi.

85. Yadā dakkhisi mātaṅgaṁ, kuñjaraṁ saṭṭhihāyanaṁ,
Sāyaṁ pāto vicarantaṁ, na rajjassa sarissasi.

86. Yadā {6.497} kareṇusaṅghassa, yūthassa purato vajaṁ,
Koñcaṁ kāhati mātaṅgo, kuñjaro saṭṭhihāyano,
Tassa taṁ nadato sutvā, na rajjassa sarissasi.

87. Dubhato vanavikāse, yadā dakkhisi kāmado,
Vane vāḷamigākiṇṇe, na rajjassa sarissasi.

88. Migaṁ disvāna sāyanhaṁ, pañcamālinamāgataṁ,
Kimpurise ca naccante, na rajjassa sarissasi.

89. Yadā sossasi nigghosaṁ, sandamānāya sindhuyā,
Gītaṁ kimpurisānañca, na rajjassa sarissasi.

90. Yadā sossasi nigghosaṁ, girigabbharacārino,
Vassamānassulūkassa, na rajjassa sarissasi.

91. Yadā sīhassa byagghassa, khaggassa gavayassa ca,
Vane sossasi vāḷānaṁ, na rajjassa sarissasi.

92. Yadā morīhi parikiṇṇaṁ, barihīnaṁ matthakāsinaṁ,
Moraṁ dakkhisi naccantaṁ, na rajjassa sarissasi.

93. Yadā morīhi parikiṇṇaṁ, aṇḍajaṁ citrapakkhinaṁ,
Moraṁ dakkhisi naccantaṁ, na rajjassa sarissasi.

94. Yadā morīhi parikiṇṇaṁ, nīlagīvaṁ sikhaṇḍinaṁ,
Moraṁ dakkhisi naccantaṁ, na rajjassa sarissasi.

95. Yadā dakkhisi hemante, pupphite dharaṇīruhe,
Surabhiṁ sampavāyante, na rajjassa sarissasi.

96. Yadā hemantike māse, haritaṁ dakkhisi medaniṁ,
Indagopakasañchannaṁ, na rajjassa sarissasi.

97. Yadā dakkhisi hemante, pupphite dharaṇīruhe,
Kuṭajaṁ bimbajālañca, pupphitaṁ loddapaddhakaṁ,
Suratiṁ sampavāyante, na rajjassa sarissasi.

98. Yadā hemantike māse, vanaṁ dakkhisi pupphitaṁ,
Opupphāni ca paddhāni, na rajjassa sarissasī ti.

Tattha {6.498} mañjuke ti madhurakathe. Kareṇusaṅghassā ti hatthinighaṭāya. Yūthassā ti hatthiyūthassa purato vajanto gacchanto. Dubhato ti ubhayapassesu. Vanavikāse ti vanaghaṭāyo. Kāmado ti mayhaṁ sabbakāmado. Sindhuyā ti nadiyā. Vassamānassulūkassā ti ulūkasakuṇassa vassamānassa. Vāḷānan-ti vāḷamigānaṁ. Tesañhi sāyanhasamaye so saddo pañcaṅgikatūriyasaddo viya bhavissati, tasmā tesaṁ saddaṁ sutvā rajjassa na sarissasīti vadati, barihīnan-ti kalāpasañchannaṁ. Matthakāsinan-ti niccaṁ pabbatamatthake nisinnaṁ. “Mattakāsinan”-ti pi pāṭho, kāmamadamattaṁ hutvā āsīnanti attho. Bimbajālan-ti rattaṅkurarukkhaṁ. Opupphānī ti olambakapupphāni patitapupphāni.

Evaṁ maddī himavantavāsinī viya ettakāhi gāthāhi himavantaṁ vaṇṇesīti.

Hīmavantavaṇṇanā niṭṭhitā

Dānakaṇḍavaṇṇanā

Phussatī pi kho devī: “Puttassa me kaṭukasāsanaṁ gataṁ, kiṁ nu kho karoti, gantvā jānissāmī” ti paṭicchannayoggena gantvā sirigabbhadvāre ṭhitā tesaṁ taṁ sallāpaṁ sutvā kalunaṁ paridevi. Tamatthaṁ pakāsento satthā āha:

99. Tesaṁ lālappitaṁ sutvā, puttassa suṇisāya ca,
Kalunaṁ paridevesi, rājaputtī yasassinī.

100. Seyyo visaṁ me khāyitaṁ, papātā papateyyahaṁ,
Rajjuyā bajjha miyyāhaṁ, kasmā vessantaraṁ puttaṁ,
Pabbājenti adūsakaṁ.

101. Ajjhāyakaṁ dānapatiṁ, yācayogaṁ amacchariṁ,
Pūjitaṁ paṭirājūhi, kittimantaṁ yasassinaṁ,
Kasmā vessantaraṁ puttaṁ, pabbājenti adūsakaṁ.

102. Mātāpettibharaṁ jantuṁ, kule jeṭṭhāpacāyikaṁ,
Kasmā vessantaraṁ puttaṁ, pabbājenti adūsakaṁ.

103. Rañño hitaṁ devihitaṁ, ñātīnaṁ sakhinaṁ hitaṁ,
Hitaṁ sabbassa raṭṭhassa, kasmā vessantaraṁ puttaṁ,
Pabbājenti adūsakan-ti.

Tattha rājaputtī ti phussatī maddarājadhītā. Papateyyahan-ti papateyyaṁ ahaṁ. Rajjuyā bajjha miyyāhan-ti rajjuyā gīvaṁ bandhitvā mareyyaṁ ahaṁ. Kasmā ti evaṁ amatāyam-eva mayi kena kāraṇena mama puttaṁ adūsakaṁ raṭṭhā pabbājenti. Ajjhāyakan-ti tiṇṇaṁ vedānaṁ pāraṅgataṁ, nānāsippesu ca nipphattiṁ pattaṁ.

Iti {6.499} sā kalunaṁ paridevitvā puttañca suṇisañca assāsetvā rañño santikaṁ gantvā āha:

104. Madhūniva palātāni, ambāva patitā chamā,
Evaṁ hessati te raṭṭhaṁ, pabbājenti adūsakaṁ.

105. Haṁso nikhīṇapattova, pallalasmiṁ anūdake,
Apaviddho amaccehi, eko rājā vihiyyasi.

106. Taṁ taṁ brūmi mahārāja, attho te mā upaccagā,
Mā naṁ sivīnaṁ vacanā, pabbājesi adūsakan-ti.

Tattha palātānī ti palātamakkhikāni madhūni viya. Ambāva patitā chamā ti bhūmiyaṁ patitaambapakkāni viya. Evaṁ mama putte pabbājite tava raṭṭhaṁ sabbasādhāraṇaṁ bhavissatīti dīpeti. Nikhīṇapattovā ti paggharitapatto viya. Apaviddho amaccehī ti mama puttena sahajātehi saṭṭhisahassehi amaccehi chaḍḍito hutvā. Vihiyyasī ti kilamissasi. Sivīnaṁ vacanā ti sivīnaṁ vacanena mā naṁ adūsakaṁ mama puttaṁ pabbājesīti.

Taṁ sutvā rājā āha:

107. Dhammassāpacitiṁ kummi, sivīnaṁ vinayaṁ dhajaṁ,
Pabbājemi sakaṁ puttaṁ, pāṇā piyataro hi me ti.

Tassattho: bhadde, ahaṁ sivīnaṁ dhajaṁ vessantaraṁ kumāraṁ vinayanto pabbājento siviraṭṭhe porāṇakarājūnaṁ paveṇidhammassa apacitiṁ kummi karomi, tasmā sace pi me pāṇā piyataro so, tathā pi naṁ pabbājemīti.

Taṁ sutvā sā paridevamānā āha:

108. Yassa pubbe dhajaggāni, kaṇikārāva pupphitā,
Yāyantamanuyāyanti, svajjeko va gamissati.

109. Yassa pubbe dhajaggāni, kaṇikāravanāniva,
Yāyantamanuyāyanti, svajjeko va gamissati.

110. Yassa pubbe anīkāni, kaṇikārāva pupphitā,
Yāyantamanuyāyanti, svajjeko va gamissati.

111. Yassa pubbe anīkāni, kaṇikāravanāniva,
Yāyantamanuyāyanti, svajjeko va gamissati.

112. Indagopakavaṇṇābhā {6.500}, gandhārā paṇḍukambalā,
Yāyantamanuyāyanti, svajjeko va gamissati.

113. Yo pubbe hatthinā yāti, sivikāya rathena ca,
Svajja vessantaro rājā, kathaṁ gacchati pattiko.

114. Kathaṁ candanalittaṅgo, naccagītappabodhano,
Khurājinaṁ pharasuñca, khārikājañca hāhiti.

115. Kasmā nābhiharissanti, kāsāvā ajināni ca,
Pavisantaṁ brahāraññaṁ, kasmā cīraṁ na bajjhare.

116. Kathaṁ nu cīraṁ dhārenti, rājapabbajitā janā,
Kathaṁ kusamayaṁ cīraṁ, maddī paridahissati.

117. Kāsiyāni ca dhāretvā, khomakoṭumbarāni ca,
Kusacīrāni dhārentī, kathaṁ maddī karissati.

118. Vayhāhi pariyāyitvā, sivikāya rathena ca,
Sā kathajja anujjhaṅgī, pathaṁ gacchati pattikā.

119. Yassā mudutalā hatthā, caraṇā ca sukhedhitā,
Sā kathajja anujjhaṅgī, pathaṁ gacchati pattikā.

120. Yassā mudutalā pādā, caraṇā ca sukhedhitā,
Pādukāhi suvaṇṇāhi, pīḷamānāva gacchati,
Sā kathajja anujjhaṅgī, pathaṁ gacchati pattikā.

121. Yāssu itthisahassānaṁ, purato gacchati mālinī,
Sā kathajja anujjhaṅgī, vanaṁ gacchati ekikā.

122. Yāssu sivāya sutvāna, muhuṁ uttasate pure,
Sā kathajja anujjhaṅgī, vanaṁ gacchati bhīrukā.

123. Yāssu indasagottassa, ulūkassa pavassato,
Sutvāna nadato bhītā, vāruṇīva pavedhati,
Sā kathajja anujjhaṅgī, vanaṁ gacchati bhīrukā.

124. Sakuṇī hataputtāva, suññaṁ disvā kulāvakaṁ,
Ciraṁ dukkhena jhāyissaṁ, suññaṁ āgammimaṁ puraṁ.

125. Sakuṇī {6.501} hataputtāva, suññaṁ disvā kulāvakaṁ,
Kisā paṇḍu bhavissāmi, piye putte apassatī.

126. Sakuṇī hataputtāva, suññaṁ disvā kulāvakaṁ,
Tena tena padhāvissaṁ, piye putte apassatī.

127. Kurarī hatachāpāva, suññaṁ disvā kulāvakaṁ,
Ciraṁ dukkhena jhāyissaṁ, suññaṁ āgammimaṁ puraṁ.

128. Kurarī hatachāpāva, suññaṁ disvā kulāvakaṁ,
Kisā paṇḍu bhavissāmi, piye putte apassatī.

129. Kurarī hatachāpāva, suññaṁ disvā kulāvakaṁ,
Tena tena padhāvissaṁ, piye putte apassatī.

130. Sā nūna cakkavākīva, pallalasmiṁ anūdake,
Ciraṁ dukkhena jhāyissaṁ, suññaṁ āgammimaṁ puraṁ.

131. Sā nūna cakkavākīva, pallalasmiṁ anūdake,
Kisā paṇḍu bhavissāmi, piye putte apassatī.

132. Sā nūna cakkavākīva, pallalasmiṁ anūdake,
Tena tena padhāvissaṁ, piye putte apassatī.

133. Evaṁ me vilapantiyā, rājā puttaṁ adūsakaṁ,
Pabbājesi vanaṁ raṭṭhā, maññe hissāmi jīvitan-ti.

Tattha kaṇikārāvā ti suvaṇṇābharaṇasuvaṇṇavatthapaṭimaṇḍitattā supupphitā kaṇikārā viya. Yāyantamanuyāyantī ti uyyānavanakīḷādīnaṁ atthāya gacchantaṁ vessantaraṁ anugacchanti. Svajjekovā ti so ajja eko va hutvā gamissati. Anīkānī ti hatthānīkādīni. Gandhārā paṇḍukambalā ti gandhāraraṭṭhe uppannā satasahassagghanakā senāya pārutā rattakambalā. Hāhitī ti khandhe katvā harissati. Pavisantan-ti pavisantassa. Kasmā cīraṁ na bajjhare ti kasmā bandhituṁ jānantā vākacīraṁ na bandhanti. Rājapabbajitā ti rājāno hutvā pabbajitā. Khomakoṭumbarānī ti khomaraṭṭhe koṭumbararaṭṭhe uppannāni sāṭakāni.

Sā kathajjā ti sā kathaṁ ajja. Anujjhaṅgī ti agarahitaaṅgī. Pīḷamānāva gacchatī ti kampitvā kampitvā tiṭṭhantī viya gacchati. Yāssu itthisahassānanti ādīsu assū ti nipāto, yā ti attho. “Yā sā” ti pi pāṭho. Sivāyā ti siṅgāliyā. Pure ti pubbe nagare vasantī. Indasagottassā ti kosiyagottassa. Vāruṇīvā ti devatāpaviṭṭhā yakkhadāsī viya. Dukkhenā ti puttaviyogasokadukkhena. Āgammi maṁ puran-ti imaṁ mama putte gate {6.502} puttanivesanaṁ āgantvā. Piye putte ti vessantarañceva maddiñca sandhāyāha. Hatachāpā ti hatapotakā. Pabbājesi vanaṁ raṭṭhā ti yadi naṁ raṭṭhā pabbājesīti.

Deviyā paridevitasaddaṁ sutvā sabbā sañjayassa sivikaññā samāgatā pakkandiṁsu. Tāsaṁ pakkanditasaddaṁ sutvā mahāsattassa pi nivesane tatheva pakkandiṁsu. Iti dvīsu rājakulesu keci sakabhāvena saṇṭhātuṁ asakkontā vātavegena pamadditā sālā viya patitvā parivattamānā parideviṁsu. Tamatthaṁ pakāsento satthā āha:

134. Tassā lālappitaṁ sutvā, sabbā antepure bahū,
Bāhā paggayha pakkanduṁ, sivikaññā samāgatā.

135. Sālāva sampamathitā, mālutena pamadditā,
Senti puttā ca dārā ca, vessantaranivesane.

136. Orodhā ca kumārā ca, vesiyānā ca brāhmaṇā,
Bāhā paggayha pakkanduṁ, vessantaranivesane.

137. Hatthārohā anīkaṭṭhā, rathikā pattikārakā,
Bāhā paggayha pakkanduṁ, vessantaranivesane.

138. Tato ratyā vivasāne, sūriyassuggamanaṁ pati,
Atha vessantaro rājā, dānaṁ dātuṁ upāgami.

139. Vatthāni vatthakāmānaṁ, soṇḍānaṁ detha vāruṇiṁ,
Bhojanaṁ bhojanatthīnaṁ, sammadeva pavecchatha.

140. Mā ca kañci vanibbake, heṭṭhayittha idhāgate,
Tappetha annapānena, gacchantu paṭipūjitā.

141. Athettha vattatī saddo, tumulo bheravo mahā,
Dānena taṁ nīharanti, puna dānaṁ adā tuvaṁ.

142. Te su mattā kilantāva, sampatanti vanibbakā,
Nikkhamante mahārāje, sivīnaṁ raṭṭhavaḍḍhane.

143. Acchecchuṁ vata bho rukkhaṁ, nānāphaladharaṁ dumaṁ,
Yathā vessantaraṁ raṭṭhā, pabbājenti adūsakaṁ.

144. Acchecchuṁ vata bho rukkhaṁ, sabbakāmadadaṁ dumaṁ,
Yathā vessantaraṁ raṭṭhā, pabbājenti adūsakaṁ.

145. Acchecchuṁ vata bho rukkhaṁ, sabbakāmarasāharaṁ,
Yathā vessantaraṁ raṭṭhā, pabbājenti adūsakaṁ.

146. Ye vuḍḍhā ye ca daharā, ye ca majjhimaporisā,
Bāhā paggayha pakkanduṁ, nikkhamante mahārāje,
Sivīnaṁ raṭṭhavaḍḍhane.

147. Atiyakkhā vassavarā, itthāgārā ca rājino,
Bāhā paggayha pakkanduṁ, nikkhamante mahārāje,
Sivīnaṁ raṭṭhavaḍḍhane.

148. Thiyo pi tattha pakkanduṁ, yā tamhi nagare ahu,
Nikkhamante mahārāje, sivīnaṁ raṭṭhavaḍḍhane.

149. Ye brāhmaṇā ye ca samaṇā, aññe vā pi vanibbakā,
Bāhā paggayha pakkanduṁ, ‘adhammo kira bho’ iti.

150. Yathā vessantaro rājā, yajamāno sake pure,
Sivīnaṁ vacanatthena, samhā raṭṭhā nirajjati.

151. Satta {6.503} hatthisate datvā, sabbālaṅkārabhūsite,
Suvaṇṇakacche mātaṅge, hemakappanavāsase,

152. Ārūḷhe gāmaṇīyehi, tomaraṅkusapāṇibhi,
Esa vessantaro rājā, samhā raṭṭhā nirajjati.

153. Satta assasate datvā, sabbālaṅkārabhūsite,
Ājānī yeva jātiyā, sindhave sīghavāhane.

154. Ārūḷhe gāmaṇīyehi, illiyācāpadhāribhi,
Esa vessantaro rājā, samhā raṭṭhā nirajjati.

155. Satta rathasate datvā, sannaddhe ussitaddhaje,
Dīpe atho pi veyagghe, sabbālaṅkārabhūsite.

156. Ārūḷhe gāmaṇīyehi, cāpahatthehi vammibhi,
Esa vessantaro rājā, samhā raṭṭhā nirajjati.

157. Satta itthisate datvā, ekamekā rathe ṭhitā,
Sannaddhā nikkharajjūhi, suvaṇṇehi alaṅkatā.

158. Pītālaṅkārā pītavasanā, pītābharaṇabhūsitā,
Āḷārapamhā hasulā, susaññā tanumajjhimā,
Esa vessantarā rājā, samhā raṭṭhā nirajjati.

159. Satta dhenusate datvā, sabbā kaṁsupadhāraṇā,
Esa vessantaro rājā, samhā raṭṭhā nirajjati.

160. Satta dāsisate datvā, satta dāsasatāni ca,
Esa vessantaro rājā, samhā raṭṭhā nirajjati.

161. Hatthī assarathe datvā, nāriyo ca alaṅkatā,
Esa vessantaro rājā, samhā raṭṭhā nirajjati.

162. Tadāsi yaṁ bhiṁsanakaṁ, tadāsi lomahaṁsanaṁ,
Mahādāne padinnamhi, medanī sampakampatha.

163. Tadāsi yaṁ bhiṁsanakaṁ, tadāsi lomahaṁsanaṁ,
Yaṁ pañjalikato rājā, samhā raṭṭhā nirajjatī ti.

Tattha sivikaññā ti bhikkhave, phussatiyā paridevitasaddaṁ sutvā sabbā pi sañjayassa sivirañño itthiyo samāgatā hutvā pakkanduṁ parideviṁsu. Vessantaranivesane ti tattha itthīnaṁ pakkanditasaddaṁ sutvā vessantarassa pi nivesane tatheva pakkanditvā dvīsu rājakulesu keci sakabhāvena saṇṭhātuṁ asakkontā vātavegena sampamathitā sālā viya patitvā parivattantā parideviṁsu. Tato ratyā vivasāne ti bhikkhave, tato tassā rattiyā accayena sūriye uggate dānaveyyāvatikā: “Dānaṁ paṭiyāditan”-ti rañño ārocayiṁsu. Atha vessantaro rājā pāto va nhatvā sabbālaṅkārappaṭimaṇḍito sādurasabhojanaṁ bhuñjitvā mahājanaparivuto sattasatakaṁ mahādānaṁ dātuṁ dānaggaṁ upāgami.

Dethā ti tattha gantvā saṭṭhisahassaamacce āṇāpento evamāha. Vāruṇinti: “Majjadānaṁ nāma nipphalan”-ti jānāti, evaṁ santepi: “Surāsoṇḍā dānaggaṁ patvā ‘vessantarassa dānagge suraṁ na labhimhā’ ti vattuṁ mā labhantū” ti dāpesi. Vanibbake ti vanibbakajanesu kañci ekam-pi mā viheṭhayittha. Paṭipūjitā ti mayā pūjitā hutvā yathā maṁ thomayamānā gacchanti {6.504}, tathā tumhe karothāti vadati.

Iti so suvaṇṇālaṅkārānaṁ suvaṇṇadhajānaṁ hemajālappaṭicchannānaṁ hatthīnaṁ sattasatāni ca, tathārūpānaññeva assānaṁ sattasatāni ca, sīhacammādīhi parikkhittānaṁ nānāratanavicitrānaṁ suvaṇṇadhajānaṁ rathānaṁ sattasatāni, sabbālaṅkārappaṭimaṇḍitānaṁ uttamarūpadharānaṁ khattiyakaññādīnaṁ itthīnaṁ sattasatāni, suvinītānaṁ susikkhitānaṁ dāsānaṁ sattasatāni, tathā dāsīnaṁ sattasatāni, varausabhajeṭṭhakānaṁ kuṇḍopadohinīnaṁ dhenūnaṁ sattasatāni, aparimāṇāni pānabhojanānīti sattasatakaṁ mahādānaṁ adāsi. Tasmiṁ evaṁ dānaṁ dadamāne jetuttaranagaravāsino khattiyabrāhmaṇavessasuddādayo: “Sāmi, vessantara siviraṭṭhavāsino taṁ ‘dānaṁ detī’ ti pabbājenti, tvaṁ puna dānam-eva desī” ti parideviṁsu. Tena vuttaṁ:

164. Athettha vattatī saddo, tumulo bheravo mahā,
Dānena taṁ nīharanti, puna dānaṁ adā tuvan-ti.

Dānapaṭiggāhakā pana dānaṁ gahetvā: “Idāni kira vessantaro rājā amhe anāthe katvā araññaṁ pavisissati, ito paṭṭhāya kassa santikaṁ gamissāmā” ti chinnapādā viya patantā āvattantā parivattantā mahāsaddena parideviṁsu. Tamatthaṁ pakāsento satthā āha:

165. Te su mattā kilantāva, sampatanti vanibbakā,
Nikkhamante mahārāje, sivīnaṁ raṭṭhavaḍḍhane ti.

Tattha te su mattā ti su-kāro nipātamatto, te vanibbakā ti attho. Mattā kilantāvā ti mattā viya kilantā viya ca hutvā. Sampatantī ti parivattitvā bhūmiyaṁ patanti. Acchecchuṁ vatā ti chindiṁsu, vatā ti nipātamattaṁ. Yathā ti yena kāraṇena. Atiyakkhā ti bhūtavijjā ikkhaṇikā pi. Vassavarā ti uddhaṭabījā orodhapālakā. Vacanatthenā ti vacanakāraṇena. Samhā raṭṭhā nirajjatī ti attano raṭṭhā niggacchati. Gāmaṇīyehī ti hatthācariyehi. Ājānīyevā ti jātisampanne. Gāmaṇīyehī ti assācariyehi. Illiyācāpadhāribhī ti illiyañca cāpañca dhārentehi. Dīpe atho pi veyyagghe ti dīpicammabyagghacammaparikkhitte. Ekamekā rathe ṭhitā ti so kira ekamekaṁ itthiratanaṁ rathe ṭhapetvā aṭṭhaaṭṭhavaṇṇadāsīhi parivutaṁ katvā adāsi.

Nikkharajjūhī ti suvaṇṇasuttamayehi pāmaṅgehi. Āḷārapamhā ti visālakkhigaṇḍā. Hasulā ti mhitapubbaṅgamakathā. Susaññā ti sussoṇiyo. Tanumajjhimā ti karatalamiva tanumajjhimabhāgā. Tadā pana devatāyo jambudīpatale rājūnaṁ: “Vessantaro rājā mahādānaṁ detī” ti ārocayiṁsu, tasmā te khattiyā devatānubhāvenāgantvā tā gaṇhitvā pakkamiṁsu. Kaṁsupadhāraṇā ti idha kaṁsan-ti rajatassa nāmaṁ, rajatamayena khīrapaṭicchanabhājanena saddhiññeva adāsī ti attho. Padinnamhī ti dīyamāne. Sampakampathā ti dānatejena kampittha. Yaṁ pañjalikato ti yaṁ so vessantaro rājā mahādānaṁ datvā añjaliṁ paggayha attano dānaṁ namassamāno: “Sabbaññutaññāṇassa me idaṁ paccayo hotū” ti pañjalikato ahosi, tadā pi bhīsanakam-eva ahosi, tasmiṁ khaṇe pathavī kampitthā ti attho. Nirajjatī ti evaṁ katvā niggacchati yeva, na koci naṁ nivāretī ti attho.

Apica {6.505} kho tassa dānaṁ dadantasseva sāyaṁ ahosi. So attano nivesanam-eva gantvā: “Mātāpitaro vanditvā sve gamissāmī” ti cintetvā alaṅkatarathena mātāpitūnaṁ vasanaṭṭhānaṁ gato. Maddīdevīpi: “Ahaṁ sāminā saddhiṁ gantvā mātāpitaro anujānāpessāmī” ti teneva saddhiṁ gatā. Mahāsatto pitaraṁ vanditvā attano gamanabhāvaṁ kathesi. Tamatthaṁ pakāsento satthā āha:

166. Āmantayittha rājānaṁ, sañjayaṁ dhamminaṁ varaṁ,
Avaruddhasi maṁ deva, vaṅkaṁ gacchāmi pabbataṁ.

167. Ye hi keci mahārāja, bhūtā ye ca bhavissare,
Atittā yeva kāmehi, gacchanti yamasādhanaṁ.

168. Svāhaṁ sake abhissasiṁ, yajamāno sake pure,
Sivīnaṁ vacanatthena, samhā raṭṭhā nirajjahaṁ.

169. Aghaṁ taṁ paṭisevissaṁ, vane vāḷamigākiṇṇe,
Khaggadīpinisevite, ahaṁ puññāni karomi,
Tumhe paṅkamhi sīdathā ti.

Tattha dhamminaṁ varan-ti dhammikarājūnaṁ antare uttamaṁ. Avaruddhasī ti raṭṭhā nīharasi. Bhūtā ti atītā. Bhavissare ti ye ca anāgate bhavissanti, paccuppanne ca nibbattā. Yamasādhanan-ti yamarañño āṇāpavattiṭṭhānaṁ. Svāhaṁ sake abhissasin-ti so ahaṁ attano nagaravāsino yeva pīḷesiṁ. Kiṁ karonto? Yajamāno sake pure ti. Pāḷiyaṁ pana: “So ahan”-ti likhitaṁ. Nirajjahan-ti nikkhanto ahaṁ. Aghaṁ tan-ti yaṁ araññe vasantena paṭisevitabbaṁ dukkhaṁ, taṁ paṭisevissāmi. Paṅkamhī ti tumhe pana kāmapaṅkamhi sīdathāti vadati.

Iti mahāsatto imāhi catūhi gāthāhi pitarā saddhiṁ kathetvā mātu santikaṁ gantvā vanditvā pabbajjaṁ anujānāpento evamāha:

170. Anujānāhi maṁ amma, pabbajjā mama ruccati,
Svāhaṁ sake abhissasiṁ, yajamāno sake pure,
Sivīnaṁ vacanatthena, samhā raṭṭhā nirajjahaṁ.

171. Aghaṁ {6.506} taṁ paṭisevissaṁ, vane vāḷamigākiṇṇe,
Khaggadīpinisevite, ahaṁ puññāni karomi,
Tumhe paṅkamhi sīdathā ti.

Taṁ sutvā phussatī āha:

172. Anujānāmi taṁ putta, pabbajjā te samijjhatu,
Ayañca maddī kalyāṇī, susaññā tanumajjhimā,
Acchataṁ saha puttehi, kiṁ araññe karissatī ti.

Tattha samijjhatū ti jhānena samiddhā hotu. Acchatan-ti acchatu, idheva hotūti vadati.

Vessantaro āha:

173. Nāhaṁ akāmā dāsim pi, araññaṁ netumussahe,
Sace icchati anvetu, sace nicchati acchatū ti.

Tattha akāmā ti amma, kiṁ nāmetaṁ kathetha, ahaṁ anicchāya dāsim-pi netuṁ na ussahāmīti.

Tato puttassa kathaṁ sutvā rājā suṇhaṁ yācituṁ paṭipajji. Tamatthaṁ pakāsento satthā āha:

174. Tato suṇhaṁ mahārājā, yācituṁ paṭipajjatha,
Mā candanasamācāre, rajojallaṁ adhārayi.

175. Mā kāsiyāni dhāretvā, kusacīraṁ adhārayi,
Dukkho vāso araññasmiṁ, mā hi tvaṁ lakkhaṇe gamī ti.

Tattha paṭipajjathā ti bhikkhave, puttassa kathaṁ sutvā rājā suṇhaṁ yācituṁ paṭipajji. Candanasamācāre ti lohitacandanena parikiṇṇasarīre. Mā hi tvaṁ lakkhaṇe gamī ti subhalakkhaṇena samannāgate mā tvaṁ araññaṁ gamīti.

176. Tamabravi rājaputtī, maddī sabbaṅgasobhanā,
Nāhaṁ taṁ sukhamiccheyyaṁ, yaṁ me vessantaraṁ vinā ti.

Tattha tamabravī ti taṁ sasuraṁ abravi.

177. Tamabravi mahārājā, sivīnaṁ raṭṭhavaḍḍhano,
Iṅgha maddi nisāmehi, vane ye honti dussahā.

178. Bahū kīṭā paṭaṅgā ca, makasā madhumakkhikā,
Te pi taṁ tattha hiṁ seyyuṁ, taṁ te dukkhataraṁ siyā.

179. Apare {6.507} passa santāpe, nadīnupanisevite,
Sappā ajagarā nāma, avisā te mahabbalā.

180. Te manussaṁ migaṁ vā pi, api māsannamāgataṁ,
Parikkhipitvā bhogehi, vasamānenti attano.

181. Aññe pi kaṇhajaṭino, acchā nāma aghammigā,
Na tehi puriso diṭṭho, rukkhamāruyha muccati.

182. Saṅghaṭṭayantā siṅgāni, tikkhaggātippahārino,
Mahiṁsā vicarantettha, nadiṁ sotumbaraṁ pati.

183. Disvā migānaṁ yūthānaṁ, gavaṁ sañcarataṁ vane,
Dhenuva vacchagiddhāva, kathaṁ maddi karissasi.

184. Disvā sampatite ghore, dumaggesu plavaṅgame,
Akhettaññāya te maddi, bhavissate mahabbhayaṁ.

185. Yā tvaṁ sivāya sutvāna, muhuṁ uttasayī pure,
Sā tvaṁ vaṅkamanuppattā, kathaṁ maddi karissasi.

186. Ṭhite majjhanhike kāle, sannisinnesu pakkhisu,
Saṇateva brahāraññaṁ, tattha kiṁ gantumicchasī ti.

Tattha tamabravī ti taṁ suṇhaṁ abravi. Apare passa santāpe ti aññe pi santāpe bhayajanake pekkha. Nadīnupanisevite ti nadīnaṁ upanisevite āsannaṭṭhāne, nadīkūle vasanteti attho. Avisā ti nibbisā. Api māsannan-ti āsannaṁ attano sarīrasamphassaṁ āgatanti attho. Aghammigā ti aghakarā migā, dukkhāvahā migā ti attho. Nadiṁ sotumbaraṁ patī ti sotumbarāya nāma nadiyā tīre. Yūthānan-ti yūthāni, ayam-eva vā pāṭho. Dhenuva vacchagiddhāvā ti tava dārake apassantī vacchagiddhā dhenu viya kathaṁ karissasi. Va-kāro panettha nipātamatto va. Sampatite ti sampatante. Ghore ti bhīsanake virūpe. Plavaṅgame ti makkaṭe. Akhettaññāyā ti araññabhūmiakusalatāya. Bhavissate ti bhavissati. Sivāya sutvānā ti siṅgāliyā saddaṁ sutvā. Muhun-ti punappunaṁ. Uttasayī ti uttasasi. Saṇatevā ti nadati viya saṇantaṁ viya bhavissati.

187. Tamabravi rājaputtī, maddī sabbaṅgasobhanā,
Yāni etāni akkhāsi, vane paṭibhayāni me,
Sabbāni abhisambhossaṁ, gacchaññeva rathesabha.

188. Kāsaṁ {6.508} kusaṁ poṭakilaṁ, usiraṁ muñcapabbajaṁ,
Urasā panudahissāmi, nassa hessāmi dunnayā.

189. Bahūhi vata cariyāhi, kumārī vindate patiṁ,
Udarassuparodhena, gohanuveṭhanena ca.

190. Aggissa pāricariyāya, udakummujjanena ca,
Vedhabyaṁ kaṭukaṁ loke, gacchaññeva rathesabha.

191. Apissā hoti appatto, ucchiṭṭhama pi bhuñjituṁ,
Yo naṁ hatthe gahetvāna, akāmaṁ parikaḍḍhati,
Vedhabyaṁ kaṭukaṁ loke, gacchaññeva rathesabha.

192. Kesaggahaṇamukkhepā, bhūmyā ca parisumbhanā,
Datvā ca no pakkamati, bahuṁ dukkhaṁ anappakaṁ,
Vedhabyaṁ kaṭukaṁ loke, gacchaññeva rathesabha.

193. Sukkacchavī vedhaverā, datvā subhagamānino,
Akāmaṁ parikaḍḍhanti, ulūkaññeva vāyasā,
Vedhabyaṁ kaṭukaṁ loke, gacchaññeva rathesabha.

194. Api ñātikule phīte, kaṁsapajjotane vasaṁ,
Nevā tivākyaṁ na labhe, bhātūhi sakhinīhi pi,
Vedhabyaṁ kaṭukaṁ loke, gacchaññeva rathesabha.

195. Naggā nadī anudakā, naggaṁ raṭṭhaṁ arājakaṁ,
Itthī pi vidhavā naggā, yassā pi dasa bhātaro,
Vedhabyaṁ kaṭukaṁ loke, gacchaññeva rathesabha.

196. Dhajo rathassa paññāṇaṁ, dhūmo paññāṇamaggino,
Rājā raṭṭhassa paññāṇaṁ, bhattā paññāṇamitthiyā,
Vedhabyaṁ kaṭukaṁ loke, gacchaññeva rathesabha.

197. Yā daliddī daliddassa, aḍḍhā aḍḍhassa kittimā,
Taṁ ve devā pasaṁsanti, dukkarañhi karoti sā.

198. Sāmikaṁ anubandhissaṁ, sadā kāsāyavāsinī,
Pathabyā pi abhijjantyā, vedhabyaṁ kaṭukitthiyā.

199. Api sāgarapariyantaṁ, bahuvittadharaṁ mahiṁ,
Nānāratanaparipūraṁ, nicche vessantaraṁ vinā.

200. Kathaṁ nu tāsaṁ hadayaṁ, sukharā vata itthiyo,
Yā sāmike dukkhitamhi, sukhamicchanti attano.

201. Nikkhamante mahārāje, sivīnaṁ raṭṭhavaḍḍhane,
Tamahaṁ anubandhissaṁ, sabbakāmadado hi me ti.

Tattha tamabravī ti bhikkhave, maddī rañño vacanaṁ sutvā taṁ rājānaṁ abravi. Abhisambhossan-ti sahissāmi adhivāsessāmi. Poṭakilan-ti poṭakilatiṇaṁ. Panudahissāmī ti dvedhā katvā vessantarassa purato gamissāmi. Udarassuparodhenā ti upavāsena khudādhivāsena. Gohanuveṭhanena cā ti visālakaṭiyo onatapassā ca itthiyo sāmikaṁ labhantīti {6.509} katvā gohanunā kaṭiphalakaṁ koṭṭāpetvā veṭhanena ca passāni onāmetvā kumārikā patiṁ labhati. Kaṭukan-ti asātaṁ. Gacchaññevā ti gamissāmi yeva.

Apissā ho ti appatto ti tassā vidhavāya ucchiṭṭhakam-pi bhuñjituṁ ananucchaviko va. Yo nan-ti yo nīcajacco taṁ vidhavaṁ anicchamānaññeva hatthe gahetvā kaḍḍhati. Kesaggahaṇamukkhepā, bhūmyā ca parisumbhanā ti asāmikaṁ itthiṁ hatthapādehi kesaggahaṇaṁ, ukkhepā, bhūmiyaṁ pātananti etāni avamaññanāni katvā atikkamanti. Datvā cā ti asāmikāya itthiyā evarūpaṁ bahuṁ anappakaṁ dukkhaṁ parapuriso datvā ca no pakkamati nirāsaṅko olokento va tiṭṭhati.

Sukkacchavī ti nhānīyacuṇṇena uṭṭhāpitacchavivaṇṇā. Vedhaverā ti vidhavitthikāmā purisā. Datvā ti kiñcideva appamattakaṁ dhanaṁ datvā. Subhagamānino ti mayaṁ subhagāti maññamānā. Akāman-ti taṁ vidhavaṁ asāmikaṁ akāmaṁ. Ulūkaññeva vāyasā ti kākā viyaulūkaṁ parikaḍḍhanti. Kaṁsapajjotane ti suvaṇṇabhājanābhāya pajjotante. Vasan-ti evarūpe pi ñātikule vasamānā. Nevā tivākyaṁ na labhe ti: “Ayaṁ itthī nissāmikā, yāvajīvaṁ amhākaññeva bhāro jāto” ti ādīni vacanāni vadantehi bhātūhi pi sakhinīhi pi ativākyaṁ garahavacanaṁ neva na labhati. Paññāṇan-ti pākaṭabhāvakāraṇaṁ.

Yā daliddī daliddassā ti deva, kittisampannā yā itthī attano sāmikassa daliddassa dukkhappattakāle sayam-pi daliddī samānā dukkhāva hoti, tassa aḍḍhakāle teneva saddhiṁ aḍḍhā sukhappattā hoti, taṁ ve devā pasaṁsanti. Abhijjantyāti abhijjantiyā. Sace pi hi itthiyā sakalapathavī na bhijjati, tāya sakalāya pathaviyā sāva issarā hoti, tathā pi vedhabyaṁ kaṭukamevā ti attho. Sukharā vata itthiyoti suṭṭhu kharā vata itthiyo.

202. Tamabravi mahārājā, maddiṁ sabbaṅgasobhanaṁ,
Ime te daharā puttā, jālī kaṇhājinā cubho,
Nikkhippa lakkhaṇe gaccha, mayaṁ te posayāmase ti.

Tattha jālī kaṇhājinā cubho ti jālī ca kaṇhājinā cāti ubho. Nikkhippā ti ime nikkhipitvā gacchāhīti.

203. Tamabravi rājaputtī, maddī sabbaṅgasobhanā,
Piyā me puttakā deva, jālī kaṇhājinā cubho,
Tyamhaṁ tattha ramessanti, araññe jīvasokinan-ti.

Tattha tyamhan-ti te dārakā amhākaṁ tattha araññe. Jīvasokinan-ti avigatasokānaṁ hadayaṁ ramayissantī ti attho.

204. Tamabravi {6.510} mahārājā, sivīnaṁ raṭṭhavaḍḍhano,
Sālīnaṁ odanaṁ bhutvā, suciṁ maṁsūpasecanaṁ,
Rukkhaphalāni bhuñjantā, kathaṁ kāhanti dārakā.

205. Bhutvā satapale kaṁse, sovaṇṇe satarājike,
Rukkhapattesu bhuñjantā, kathaṁ kāhanti dārakā.

206. Kāsiyāni ca dhāretvā, khomakoṭumbarāni ca,
Kusacīrāni dhārentā, kathaṁ kāhanti dārakā.

207. Vayhāhi pariyāyitvā, sivikāya rathena ca,
Pattikā paridhāvantā, kathaṁ kāhanti dārakā.

208. Kūṭāgāre sayitvāna, nivāte phusitaggaḷe,
Sayantā rukkhamūlasmiṁ, kathaṁ kāhanti dārakā.

209. Pallaṅkesu sayitvāna, gonake cittasanthate,
Sayantā tiṇasanthāre, kathaṁ kāhanti dārakā.

210. Gandhakena vilimpitvā, agarucandanena ca,
Rajojallāni dhārentā, kathaṁ kāhanti dārakā.

211. Cāmaramorahatthehi, bījitaṅgā sukhedhitā,
Phuṭṭhā ḍaṁsehi makasehi, kathaṁ kāhanti dārakā ti.

Tattha palasate kaṁse ti palasatena katāya kañcanapātiyā. Gonake cittasanthate ti mahāpiṭṭhiyaṁ kāḷakojave ceva vicittake santhare ca. Cāmaramorahatthehī ti cāmarehi ceva morahatthehi ca bījitaṅgā.

Evaṁ tesaṁ sallapantānaññeva ratti vibhāyi, sūriyo uggañchi. Mahāsattassa catusindhavayuttaṁ alaṅkatarathaṁ ānetvā rājadvāre ṭhapayiṁsu. Maddī pi sassusasure vanditvā sesitthiyo apaloketvā dve putte ādāya vessantarato paṭhamataraṁ gantvā rathe aṭṭhāsi. Tamatthaṁ pakāsento satthā āha:

212. Tamabravi rājaputtī, maddī sabbaṅgasobhanā,
Mā deva paridevesi, mā ca tvaṁ vimano ahu,
Yathā mayaṁ bhavissāma, tathā hessanti dārakā.

213. Idaṁ vatvāna pakkāmi, maddī sabbaṅgasobhanā,
Sivimaggena anvesi, putte ādāya lakkhaṇā ti.

Tattha sivimaggenā ti sivirañño gantabbamaggena. Anvesī ti taṁ agamāsi, pāsādā otaritvā rathaṁ abhiruhī ti attho.

214. Tato {6.511} vessantaro rājā, dānaṁ datvāna khattiyo,
Pitu mātu ca vanditvā, katvā ca naṁ padakkhiṇaṁ.

215. Catuvāhiṁ rathaṁ yuttaṁ, sīghamāruyha sandanaṁ,
Ādāya puttadārañca, vaṅkaṁ pāyāsi pabbatan-ti.

Tattha tato ti bhikkhave, tassā maddiyā rathaṁ abhiruhitvā ṭhitakāle. Datvā ti hiyyo dānaṁ datvā. Katvā ca naṁ padakkhiṇan-ti padakkhiṇañca katvā. Nan-ti nipātamattaṁ.

216. Tato vessantaro rājā, yenāsi bahuko jano,
Āmanta kho taṁ gacchāma, arogā hontu ñātayo ti.

Tassattho: bhikkhave, tato vessantaro rājā yattha: “Vessantaraṁ rājānaṁ passissāmā” ti bahuko jano ṭhito āsi, tattha rathaṁ pesetvā mahājanaṁ āpucchanto: “Āmanta kho taṁ gacchāma, arogā hontu ñātayo” ti āha. Tattha tan-ti nipātamattaṁ. Bhikkhave, tato vessantaro rājā ñātake āha: “tumhe āmantetvā mayaṁ gacchāma, tumhe sukhitā hotha nidukkhā” ti.

Evaṁ mahāsatto mahājanaṁ āmantetvā: “Appamattā hotha, dānādīni puññāni karothā” ti tesaṁ ovaditvā pakkāmi. Gacchante pana bodhisatte mātā: “Putto me dānavittako dānaṁ detū” ti ābharaṇehi saddhiṁ sattaratanapūrāni sakaṭāni ubhosu passesu pesesi. So pi attano kāyāruḷham-eva ābharaṇabhaṇḍaṁ omuñcitvā sampattayācakānaṁ aṭṭhārasa vāre datvā avasesaṁ sabbaṁ adāsi. So nagarā nikkhamitvā ca nivattitvā oloketukāmo ahosi. Athassa manaṁ paṭicca rathappamāṇaṭṭhāne mahāpathavī bhijjitvā kulālacakkaṁ viya parivattitvā rathaṁ nagarābhimukhaṁ akāsi. So mātāpitūnaṁ vasanaṭṭhānaṁ olokesi. Tena kāraṇena pathavīkampo ahosi. Tena vuttaṁ:

217. Nikkhamitvāna nagarā, nivattitvā vilokite,
Tadā pi pathavī kam pi, sineruvanavaṭaṁsakā ti. (Cp. 1.93).

Sayaṁ pana oloketvā maddim-pi olokāpetuṁ gāthamāha.

218. Iṅgha maddi nisāmehi, rammarūpaṁva dissati,
Āvāsaṁ siviseṭṭhassa, pettikaṁ bhavanaṁ mamā ti.

Tattha nisāmehī ti olokehi.

Atha {6.512} mahāsatto sahajāte saṭṭhisahassaamacce ca sesajanañca nivattāpetvā rathaṁ pājento maddiṁ āha: “bhadde, sace pacchato yācakā āgacchanti, upadhāreyyāsī” ti. Sā pi olokentī nisīdi. Athassa sattasatakaṁ mahādānaṁ sampāpuṇituṁ asakkontā cattāro brāhmaṇā nagaraṁ āgantvā: “Kuhiṁ vessantaro rājā” ti pucchitvā: “Dānaṁ datvā gato” ti vutte: “Kiñci gahetvā gato” ti pucchitvā: “Rathena gato” ti sutvā: “Asse naṁ yācissāmā” ti anubandhiṁsu. Atha maddī te āgacchante disvā: “Yācakā āgacchanti, devā” ti ārocesi. Mahāsatto rathaṁ ṭhapesi. Te āgantvā asse yāciṁsu. Mahāsatto asse adāsi. Tamatthaṁ pakāsento satthā āha:

219. Taṁ brāhmaṇā anvagamuṁ, te naṁ asse ayācisuṁ,
Yācito paṭipādesi, catunnaṁ caturo haye ti.

Assesu pana dinnesu rathadhuraṁ ākāse yeva aṭṭhāsi. Atha brāhmaṇesu gatamattesu yeva cattāro devaputtā rohiccamigavaṇṇena āgantvā rathadhuraṁ sampaṭicchitvā agamaṁsu. Mahāsatto tesaṁ devaputtabhāvaṁ ñatvā imaṁ gāthamāha.

220. Iṅgha maddi nisāmehi, cittarūpaṁva dissati,
Migarohiccavaṇṇena, dakkhiṇassā vahanti man-ti.

Tattha dakkhiṇassā ti susikkhitā assā viya maṁ vahanti.

Atha naṁ evaṁ gacchantaṁ aparo brāhmaṇo āgantvā rathaṁ yāci. Mahāsatto puttadāraṁ otāretvā tassa rathaṁ adāsi. Rathe pana dinne devaputtā antaradhāyiṁsu. Rathassa dinnabhāvaṁ pakāsento satthā āha:

221. Athettha pañcamo āgā, so taṁ rathamayācatha,
Tassa taṁ yācitodāsi, na cassupahato mano.

222. Tato vessantaro rājā, oropetvā sakaṁ janaṁ,
Assāsayi assarathaṁ, brāhmaṇassa dhanesino ti.

Tattha athetthā ti atha tasmiṁ vane. Na cassupahato mano ti na cassa mano olīno. Assāsayī ti paritosento niyyādesi.

Tato {6.513} paṭṭhāya pana te sabbe pi pattikāva ahesuṁ. Atha mahāsatto maddiṁ avoca:

223. Tvaṁ maddi kaṇhaṁ gaṇhāhi, lahu esā kaniṭṭhikā,
Ahaṁ jāliṁ gahessāmi, garuko bhātiko hi so ti.

Evañca pana vatvā ubho pi khattiyā dve dārake aṅkenādāya pakkamiṁsu. Tamatthaṁ pakāsento satthā āha:

224. Rājā kumāramādāya, rājaputtī ca dārikaṁ,
Sammodamānā pakkāmuṁ, aññamaññaṁ piyaṁvadā ti.

Dānakaṇḍavaṇṇanā niṭṭhitā

Vanapavesanakaṇḍavaṇṇanā

Te paṭipathaṁ āgacchante manusse disvā: “Kuhiṁ vaṅkapabbato” ti pucchanti. Manussā: “Dūre” ti vadanti. Tena vuttaṁ:

225. Yadi keci manujā enti, anumagge paṭipathe,
Maggaṁ te paṭipucchāma, ‘kuhiṁ vaṅkatapabbato’.

226. Te tattha amhe passitvā, kalunaṁ paridevayuṁ,
Dukkhaṁ te paṭivedenti, dūre vaṅkatapabbato ti.

Maggassa ubhosu passesu vividhaphaladhārino rukkhe disvā dārakā kandanti. Mahāsattassānubhāvena phaladhārino rukkhā onamitvā hatthasamphassaṁ āgacchanti. Tato supakkaphalāphalāni uccinitvā tesaṁ deti. Taṁ disvā maddī acchariyaṁ pavedesi. Tena vuttaṁ:

227. Yadi passanti pavane, dārakā phaline dume,
Tesaṁ phalānaṁ hetumhi, uparodanti dārakā.

228. Rodante dārake disvā, ubbiddhā vipulā dumā,
Sayamevonamitvāna, upagacchanti dārake.

229. Idaṁ accherakaṁ disvā, abbhutaṁ lomahaṁsanaṁ,
Sādhukāraṁ pavattesi, maddī sabbaṅgasobhanā.

230. Accheraṁ vata lokasmiṁ, abbhutaṁ lomahaṁsanaṁ,
Vessantarassa tejena, sayamevonatā dumā ti.

Jetuttaranagarato {6.514} suvaṇṇagiritālo nāma pabbato pañca yojanāni, tato kontimārā nāma nadī pañca yojanāni, tato añcaragiri nāma pabbato pañca yojanāni, tato dunniviṭṭhabrāhmaṇagāmo nāma pañca yojanāni, tato mātulanagaraṁ dasa yojanāni. Iti taṁ maggaṁ jetuttaranagarato tiṁsayojanaṁ hoti. Devatā taṁ maggaṁ saṁkhipiṁsu. Te ekadivaseneva mātulanagaraṁ pāpuṇiṁsu. Tena vuttaṁ:

231. Saṅkhipiṁsu pathaṁ yakkhā, anukampāya dārake,
Nikkhantadivaseneva, cetaraṭṭhaṁ upāgamun-ti.

Upagacchantā ca pana jetuttaranagarato pātarāsasamaye nikkhamitvā sāyanhasamaye cetaraṭṭhe mātulanagaraṁ pattā. Tamatthaṁ pakāsento satthā āha:

232. Te gantvā dīghamaddhānaṁ, cetaraṭṭhaṁ upāgamuṁ,
Iddhaṁ phītaṁ janapadaṁ, bahumaṁsasurodanan-ti.

Tadā mātulanagare saṭṭhi khattiyasahassāni vasanti. Mahāsatto antonagaraṁ apavisitvā nagaradvāre yeva sālāyaṁ nisīdi. Athassa maddī bodhisattassa pādesu rajaṁ puñchitvā pāde sambāhitvā: “Vessantarassa āgatabhāvaṁ jānāpessāmī” ti sālāto nikkhamitvā tassa cakkhupathe sālādvāre aṭṭhāsi. Nagaraṁ pavisantiyo ca nikkhamantiyo ca itthiyo taṁ disvā parivāresuṁ. Tamatthaṁ pakāsento satthā āha:

233. Cetiyo parivāriṁsu, disvā lakkhaṇamāgataṁ,
Sukhumālī vata ayyā, pattikā paridhāvati.

234. Vayhāhi pariyāyitvā, sivikāya rathena ca,
Sājja maddī araññasmiṁ, pattikā paridhāvatī ti.

Tattha lakkhaṇamāgatan-ti lakkhaṇasampannaṁ maddiṁ āgataṁ. Paridhāvatī ti evaṁ sukhumālī hutvā pattikāva vicarati. Pariyāyitvā ti jetuttaranagare vicaritvā. Sivikāyā ti suvaṇṇasivikāya.

Mahājano {6.515} maddiñca vessantarañca dve putte cassa anāthāgamanena āgate disvā gantvā rājūnaṁ ācikkhi. Saṭṭhisahassā rājāno rodantā paridevantā tassa santikaṁ āgamaṁsu. Tamatthaṁ pakāsento satthā āha:

235. Taṁ disvā cetapāmokkhā, rodamānā upāgamuṁ,
Kacci nu deva kusalaṁ, kacci deva anāmayaṁ,
Kacci pitā arogo te, sivīnañca anāmayaṁ.

236. Ko te balaṁ mahārāja, ko nu te rathamaṇḍalaṁ,
Anassako arathako, dīghamaddhānamāgato,
Kaccāmittehi pakato, anuppattosimaṁ disan-ti.

Tattha disvā ti dūrato va passitvā. Cetapāmokkhā ti cetarājāno. Upāgamun-ti upasaṅkamiṁsu. Kusalan-ti ārogyaṁ. Anāmayan-ti niddukkhabhāvaṁ. Ko te balan-ti kuhiṁ tava balakāyo. Rathamaṇḍalan-ti yenāsi rathena āgato, so kuhinti pucchanti. Anassako ti assavirahito. Arathako ti ayānako. Dīghamaddhānamāgato ti dīghamaggaṁ āgato. Pakato ti abhibhūto.

Atha nesaṁ mahāsatto attano āgatakāraṇaṁ kathento āha:

237. Kusalañceva me sammā, atho sammā anāmayaṁ,
Atho pitā arogo me, sivīnañca anāmayaṁ.

238. Ahañhi kuñjaraṁ dajjaṁ, īsādantaṁ urūḷhavaṁ,
Khettaññuṁ sabbayuddhānaṁ, sabbasetaṁ gajuttamaṁ.

239. Paṇḍukambalasañchannaṁ, pabhinnaṁ sattumaddanaṁ,
Dantiṁ savālabījaniṁ, setaṁ kelāsasādisaṁ.

240. Sasetacchattaṁ saupādheyyaṁ, sāthabbanaṁ sahatthipaṁ,
Aggayānaṁ rājavāhiṁ, brāhmaṇānaṁ adāsahaṁ.

241. Tasmiṁ me sivayo kuddhā, pitā cupahatomano,
Avaruddhasi maṁ rājā, vaṅkaṁ gacchāmi pabbataṁ,
Okāsaṁ sammā jānātha, vane yattha vasāmase ti.

Tattha tasmiṁ me ti tasmiṁ kāraṇe mayhaṁ sivayo kuddhā. Upahatomano ti upahatacitto kuddho va maṁ raṭṭhā pabbājesi. Yatthā ti yasmiṁ vane mayaṁ vaseyyāma, tattha vasanokāsaṁ jānāthāti.

Te rājāno āhaṁsu:

242. Svāgataṁ {6.516} te mahārāja, atho te adurāgataṁ,
Issarosi anuppatto, yaṁ idhatthi pavedaya.

243. Sākaṁ bhisaṁ madhuṁ maṁsaṁ, suddhaṁ sālīnamodanaṁ,
Paribhuñja mahārāja, pāhuno nosi āgato ti.

Tattha pavedayā ti kathehi, sabbaṁ paṭiyādetvā dassāma. Bhisan-ti bhisamūlaṁ, yaṁkiñci kandajātaṁ vā.

Vessantaro āha:

244. Paṭiggahitaṁ yaṁ dinnaṁ, sabbassa agghiyaṁ kataṁ,
Avaruddhasi maṁ rājā, vaṅkaṁ gacchāmi pabbataṁ,
Okāsaṁ sammā jānātha, vane yattha vasāmase ti.

Tattha paṭiggahitan-ti sabbametaṁ tumhehi dinnaṁ mayā ca paṭiggahitam-eva hotu, sabbassa tumhehi mayhaṁ agghiyaṁ nivedanaṁ kataṁ. Rājā pana maṁ avaruddhasi raṭṭhā pabbājesi, tasmā vaṅkam-eva gamissāmi, tasmiṁ me araññe vasanaṭṭhānaṁ jānāthāti.

Te rājāno āhaṁsu:

245. Idheva tāva acchassu, cetaraṭṭhe rathesabha,
Yāva cetā gamissanti, rañño santika yācituṁ.

246. Nijjhāpetuṁ mahārājaṁ, sivīnaṁ raṭṭhavaḍḍhanaṁ,
Taṁ taṁ cetā purakkhatvā, patītā laddhapaccayā,
Parivāretvāna gacchanti, evaṁ jānāhi khattiyā ti.

Tattha rañño santika yācitun-ti rañño santikaṁ yācanatthāya gamissanti. Nijjhāpetun-ti tumhākaṁ niddosabhāvaṁ jānāpetuṁ. Laddhapaccayā ti laddhapatiṭṭhā. Gacchantī ti gamissanti.

Mahāsatto āha:

247. Mā vo ruccittha gamanaṁ, rañño santika yācituṁ,
Nijjhāpetuṁ mahārājaṁ, rājā pi tattha nissaro.

248. Accuggatā hi sivayo, balaggā negamā ca ye,
Te vidhaṁsetumicchanti, rājānaṁ mama kāraṇā ti.

Tattha tatthā ti tasmiṁ mama niddosabhāvaṁ nijjhāpane rājā pi anissaro. Accuggatā ti atikuddhā. Balaggā ti balakāyā. Vidhaṁsetun-ti rajjato nīharituṁ. Rājānan-ti rājānam pi.

Te {6.517} rājāno āhaṁsu:

249. Sace esā pavattettha, raṭṭhasmiṁ raṭṭhavaḍḍhana,
Idheva rajjaṁ kārehi, cetehi parivārito.

250. Iddhaṁ phītañcidaṁ raṭṭhaṁ, iddho janapado mahā,
Matiṁ karohi tvaṁ deva, rajjassa manusāsitun-ti.

Tattha sace esā pavattetthā ti sace etasmiṁ raṭṭhe esā pavatti. Rajjassa manusāsitun-ti rajjaṁ samanusāsituṁ, ayam-eva vā pāṭho.

Vessantaro āha:

251. Na me chando mati atthi, rajjassa anusāsituṁ,
Pabbājitassa raṭṭhasmā, cetaputtā suṇātha me.

252. Atuṭṭhā sivayo āsuṁ, balaggā negamā ca ye,
Pabbājitassa raṭṭhasmā, cetā rajjebhisecayuṁ.

253. Asammodiyam-pi vo assa, accantaṁ mama kāraṇā,
Sivīhi bhaṇḍanaṁ cā pi, viggaho me na ruccati.

254. Athassa bhaṇḍanaṁ ghoraṁ, sampahāro anappako,
Ekassa kāraṇā mayhaṁ, hiṁseyya bahuko jano.

255. Paṭiggahitaṁ yaṁ dinnaṁ, sabbassa agghiyaṁ kataṁ,
Avaruddhasi maṁ rājā, vaṅkaṁ gacchāmi pabbataṁ,
Okāsaṁ sammā jānātha, vane yattha vasāmase ti.

Tattha cetā rajjebhisecayun-ti cetaraṭṭhavāsino kira vessantaraṁ rajje abhisiñciṁsūti tumhākam-pi te atuṭṭhā āsuṁ. Asammodiyan-ti asāmaggiyaṁ. Assā ti bhaveyya. Athassā ti atha mayhaṁ ekassa kāraṇā tumhākaṁ bhaṇḍanaṁ bhavissatīti.

Evaṁ mahāsatto anekapariyāyena yācito pi rajjaṁ na icchi. Athassa te cetarājāno mahantaṁ sakkāraṁ kariṁsu. So nagaraṁ pavisituṁ na icchi. Atha naṁ sālam-eva alaṅkaritvā sāṇiyā parikkhepaṁ katvā mahāsayanaṁ paññāpetvā sabbe ārakkhaṁ kariṁsu. So ekarattiṁ tehi saṅgahitārakkho sālāyaṁ sayitvā punadivase pāto va nhatvā nānaggarasabhojanaṁ bhuñjitvā tehi parivuto nikkhami. Saṭṭhisahassā khattiyā tena saddhiṁ pannarasayojanamaggaṁ gantvā {6.518} vanadvāre ṭhatvā purato pannarasayojanamaggaṁ ācikkhantā āhaṁsu:

256. Taggha te mayamakkhāma, yathā pi kusalā tathā,
Rājisī yattha sammanti, āhutaggī samāhitā.

257. Esa selo mahārāja, pabbato gandhamādano,
Yattha tvaṁ saha puttehi, saha bhariyāya cacchasi.

258. Taṁ cetā anusāsiṁsu, assunettā rudaṁmukhā,
Ito gaccha mahārāja, ujuṁ yenuttarāmukho.

259. Atha dakkhisi bhaddante, vepullaṁ nāma pabbataṁ,
Nānādumagaṇākiṇṇaṁ, sītacchāyaṁ manoramaṁ.

260. Tamatikkamma bhaddante, atha dakkhisi āpagaṁ,
Nadiṁ ketumatiṁ nāma, gambhīraṁ girigabbharaṁ.

261. Puthulomamacchākiṇṇaṁ, supatitthaṁ mahodakaṁ,
Tattha nhatvā pivitvā ca, assāsetvā saputtake.

262. Atha dakkhisi bhaddante, nigrodhaṁ madhupipphalaṁ,
Rammake sikhare jātaṁ, sītacchāyaṁ manoramaṁ.

263. Atha dakkhisi bhaddante, nāḷikaṁ nāma pabbataṁ,
Nānādijagaṇākiṇṇaṁ, selaṁ kimpurisāyutaṁ.

264. Tassa uttarapubbena, mucalindo nāma so saro,
Puṇḍarīkehi sañchanno, setasogandhikehi ca.

265. So vanaṁ meghasaṅkāsaṁ, dhuvaṁ haritasaddalaṁ,
Sīhovāmisapekkhīva, vanasaṇḍaṁ vigāhaya,
Puppharukkhehi sañchannaṁ, phalarukkhehi cūbhayaṁ.

266. Tattha bindussarā vaggū, nānāvaṇṇā bahū dijā,
Kūjantamupakūjanti, utusaṁpupphite dume.

267. Gantvā girividuggānaṁ, nadīnaṁ pabhavāni ca,
So dakkhisi pokkharaṇiṁ, karañjakakudhāyutaṁ.

268. Puthulomamacchākiṇṇaṁ, supatitthaṁ mahodakaṁ,
Samañca caturaṁsañca, sāduṁ appaṭigandhiyaṁ.

269. Tassā uttarapubbena, paṇṇasālaṁ amāpaya,
Paṇṇasālaṁ amāpetvā, uñchācariyāya īhathā ti.

Tattha rājisī ti rājāno hutvā pabbajitā. Samāhitā ti ekaggacittā. Esā ti dakkhiṇahatthaṁ ukkhipitvā iminā pabbatapādena gacchathāti ācikkhantā vadanti. Acchasī ti {6.519} vasissasi. Āpagan-ti udakavāhanadi-āvaṭṭaṁ. Girigabbharan-ti girīnaṁ kucchito pavattaṁ. Madhupipphalan-ti madhuraphalaṁ. Rammake ti ramaṇīye. Kimpurisāyutan-ti kimpurisehi āyutaṁ parikiṇṇaṁ. Setasogandhīkehi cā ti nānappakārehi setuppalehi ceva sogandhikehi ca sañchanno. Sīhovāmisapekkhīvā ti āmisaṁ pekkhanto sīho viya.

Bindussarā ti sampiṇḍitassarā. Vaggū ti madhurassarā. Kūjantamupakūjantī ti paṭhamaṁ kūjamānaṁ pakkhiṁ pacchā upakūjanti. Utusaṁpupphite dume ti utusamaye pupphite dume nilīyitvā kūjantaṁ upakūjanti. So dakkhisī ti so tvaṁ passissasī ti attho. Karañjakakudhāyutan-ti karañjarukkhehi ca kakudharukkhehi ca samparikiṇṇaṁ. Appaṭigandhiyan-ti paṭikūlagandhavirahitaṁ madhurodakaparikiṇṇaṁnānappakārapadumuppalādīhi sañchannaṁ. Paṇṇasālaṁ amāpayā ti paṇṇasālaṁ māpeyyāsi. Amāpetvā ti māpetvā. Uñchācariyāya īhathā ti atha tumhe, deva, uñchācariyāya yāpentā appamattā īhatha, āraddhavīriyā hutvā vihareyyāthā ti attho.

Evaṁ te rājāno tassa pannarasayojanamaggaṁ ācikkhitvā taṁ uyyojetvā vessantarassa antarāyabhayassa vinodanatthaṁ: “Mā kocideva paccāmitto okāsaṁ labheyyā” ti cintetvā ekaṁ byattaṁ susikkhitaṁ cetaputtaṁ āmantetvā: “Tvaṁ gacchante ca āgacchante ca pariggaṇhāhī” ti vanadvāre ārakkhaṇatthāya ṭhapetvā sakanagaraṁ gamiṁsu. Vessantaro pi saputtadāro gandhamādanapabbataṁ patvā, taṁ divasaṁ tattha vasitvā tato uttarābhimukho vepullapabbatapādena gantvā, ketumatiyā nāma nadiyā tīre nisīditvā vanacarakena dinnaṁ madhumaṁsaṁ khāditvā tassa suvaṇṇasūciṁ datvā tattha nhatvā pivitvā paṭippassaddhadaratho nadito uttaritvā sānupabbatasikhare ṭhitassa nigrodhassa mūle thokaṁ nisīditvā nigrodhaphalāni khāditvā uṭṭhāya gacchanto nāḷikaṁ nāma pabbataṁ patvā taṁ pariharanto mucalindasaraṁ gantvā sarassa tīrena pubbuttarakaṇṇaṁ patvā, ekapadikamaggena vanaghaṭaṁ pavisitvā taṁ atikkamma girividuggānaṁ nadippabhavānaṁ purato caturaṁsapokkharaṇiṁ pāpuṇi.

Tasmiṁ khaṇe sakko āvajjento: “Mahāsatto himavantaṁ paviṭṭho” ti ñatvā: “Tassa vasanaṭṭhānaṁ laddhuṁ vaṭṭatī” ti cintetvā vissakammaṁ {6.520} pakkosāpetvā: “Gaccha, tāta, tvaṁ vaṅkapabbatakujhacchimhi ramaṇīye ṭhāne assamapadaṁ māpetvā ehī” ti pesesi. So: “Sādhu, devā” ti devalokato otaritvā tattha dve paṇṇasālāyo dve caṅkame rattiṭṭhānadivāṭṭhānāni ca māpetvā caṅkamakoṭiyaṁ tesu tesu ṭhānesu nānāphaladhare rukkhe ca kadalivanāni ca dassetvā sabbe pabbajitaparikkhāre paṭiyādetvā: “Ye keci pabbajitukāmā, te ime gaṇhantū” ti akkharāni likhitvā amanusse ca bheravasadde migapakkhino ca paṭikkamāpetvā sakaṭṭhānam-eva gato.

Mahāsatto ekapadikamaggaṁ disvā: “Pabbajitānaṁ vasanaṭṭhānaṁ bhavissatī” ti maddiñca putte ca assamapadadvāre ṭhapetvā assamapadaṁ pavisitvā akkharāni oloketvā: “Sakkenamhi diṭṭho” ti ñatvā paṇṇasālaṁ pavisitvā khaggañca dhanuñca apanetvā sāṭake omuñcitvā rattavākacīraṁ nivāsetvā ajinacammaṁ aṁse katvā jaṭāmaṇḍalaṁ bandhitvā isivesaṁ gahetvā kattaradaṇḍaṁ ādāya paṇṇasālato nikkhamitvā pabbajitasiriṁ samubbahanto: “Aho sukhaṁ, aho sukhaṁ, pabbajjā me adhigatā” ti udānaṁ udānetvā caṅkamaṁ āruyha aparāparaṁ caṅkamitvā paccekabuddhasadisena upasamena puttadārānaṁ santikaṁ agamāsi. Maddī pi mahāsattassa pādesu patitvā roditvā teneva saddhiṁ assamapadaṁ pavisitvā attano paṇṇasālaṁ gantvā isivesaṁ gaṇhi. Pacchā putte pi tāpasakumārake kariṁsu. Cattāro khattiyā vaṅkapabbatakucchimhi vasiṁsu. Atha maddī mahāsattaṁ varaṁ yāci: “Deva, tumhe phalāphalatthāya vanaṁ agantvā putte gahetvā idheva hotha, ahaṁ phalāphalaṁ āharissāmī” ti. Tato paṭṭhāya sā araññato phalāphalāni āharitvā tayo jane paṭijaggati.

Bodhisatto pi taṁ varaṁ yāci: “Bhadde, maddi mayaṁ ito paṭṭhāya pabbajitā nāma, itthī ca nāma brahmacariyassa malaṁ, ito paṭṭhāya akāle mama santikaṁ mā āgacchāhī” ti. Sā: “Sādhū” ti sampaṭicchi. Mahāsattassa mettānubhāvena samantā tiyojane sabbe tiracchānā pi aññamaññaṁ mettacittaṁ paṭilabhiṁsu. Maddīdevī pi pāto va uṭṭhāya pānīyaparibhojanīyaṁ upaṭṭhāpetvā mukhodakaṁ āharitvā dantakaṭṭhaṁ datvā assamapadaṁ sammajjitvā dve putte pitu santike ṭhapetvā pacchikhaṇittiaṅkusahatthā araññaṁ {6.521} pavisitvā vanamūlaphalāphalāni ādāya pacchiṁ pūretvā sāyanhasamaye araññato āgantvā paṇṇasālāya phalāphalaṁ ṭhapetvā nhatvā putte nhāpesi. Atha cattāro pi janā paṇṇasālādvāre nisīditvā phalāphalaṁ paribhuñjanti. Tato maddī putte gahetvā attano paṇṇasālaṁ pāvisi. Iminā niyāmena te pabbatakucchimhi satta māse vasiṁsūti.

Vanapavesanakaṇḍavaṇṇanā niṭṭhitā

Jūjakapabbavaṇṇanā

Tadā kāliṅgaraṭṭhe dunniviṭṭhabrāhmaṇagāmavāsī jūjako nāma brāhmaṇo bhikkhācariyāya kahāpaṇasataṁ labhitvā ekasmiṁ brāhmaṇakule ṭhapetvā puna dhanapariyesanatthāya gato. Tasmiṁ cirāyante brāhmaṇakulā kahāpaṇasataṁ valañjetvā pacchā itarena āgantvā codiyamānā kahāpaṇe dātuṁ asakkontā amittatāpanaṁ nāma dhītaraṁ tassa adaṁsu. So taṁ ādāya kāliṅgaraṭṭhe dunniviṭṭhabrāhmaṇagāmaṁ gantvā vasi. Amittatāpanā sammā brāhmaṇaṁ paricarati. Atha aññe taruṇabrāhmaṇā tassā ācārasampattiṁ disvā: “Ayaṁ mahallakabrāhmaṇaṁ sammā paṭijaggati, tumhe pana amhesu kiṁ pamajjathā” ti attano attano bhariyāyo tajjenti. Tā: “Imaṁ amittatāpanaṁ imamhā gāmā palāpessāmā” ti nadītitthādīsu sannipatitvā taṁ paribhāsiṁsu. Tamatthaṁ pakāsento satthā āha:

270. Ahu vāsī kaliṅgesu, jūjako nāma brāhmaṇo,
Tassāsi daharā bhariyā, nāmenāmittatāpanā.

271. Tā naṁ tattha gatāvocuṁ, nadiṁ udakahāriyā,
Thiyo naṁ paribhāsiṁsu, samāgantvā kutūhalā.

272. Amittā nūna te mātā, amitto nūna te pitā,
Ye taṁ jiṇṇassa pādaṁsu, evaṁ dahariyaṁ satiṁ.

273. Ahitaṁ vata te ñātī, mantayiṁsu rahogatā,
Ye taṁ jiṇṇassa pādaṁsu, evaṁ dahariyaṁ satiṁ.

274. Amittā vata te ñātī, mantayiṁsu rahogatā,
Ye taṁ jiṇṇassa pādaṁsu, evaṁ dahariyaṁ satiṁ.

275. Dukkaṭaṁ vata te ñātī, mantayiṁsu rahogatā,
Ye taṁ jiṇṇassa pādaṁsu, evaṁ dahariyaṁ satiṁ.

276. Pāpakaṁ vata te ñātī, mantayiṁsu rahogatā,
Ye taṁ jiṇṇassa pādaṁsu, evaṁ dahariyaṁ satiṁ.

277. Amanāpaṁ vata te ñātī, mantayiṁsu rahogatā,
Ye taṁ jiṇṇassa pādaṁsu, evaṁ dahariyaṁ satiṁ.

278. Amanāpavāsaṁ {6.522} vasi, jiṇṇena patinā saha,
Yā tvaṁ vasasi jiṇṇassa, mataṁ te jīvitā varaṁ.

279. Na hi nūna tuyhaṁ kalyāṇi, pitā mātā ca sobhane,
Aññaṁ bhattāraṁ vindiṁsu, ye taṁ jiṇṇassa pādaṁsu,
Evaṁ dahariyaṁ satiṁ.

280. Duyiṭṭhaṁ te navamiyaṁ, akataṁ aggihuttakaṁ,
Ye taṁ jiṇṇassa pādaṁsu, evaṁ dahariyaṁ satiṁ.

281. Samaṇe brāhmaṇe nūna, brahmacariyaparāyaṇe,
Sā tvaṁ loke abhisa pi, sīlavante bahussute,
Yā tvaṁ vasasi jiṇṇassa, evaṁ dahariyā satī.

282. Na dukkhaṁ ahinā daṭṭhaṁ, na dukkhaṁ sattiyā hataṁ,
Tañca dukkhañca tibbañca, yaṁ passe jiṇṇakaṁ patiṁ.

283. Natthi khiḍḍā natthi rati, jiṇṇena patinā saha,
Natthi ālāpasallāpo, jagghitam-pi na sobhati.

284. Yadā ca daharo daharā, mantayanti rahogatā,
Sabbesaṁ sokā nassanti, ye keci hadayassitā.

285. Daharā tvaṁ rūpavatī, purisānaṁbhipatthitā,
Gaccha ñātikule accha, kiṁ jiṇṇo ramayissatī ti.

Tattha ahū ti ahosi. Vāsī kaliṅgesū ti kāliṅgaraṭṭhesu dunniviṭṭhabrāhmaṇagāmavāsī. Tā naṁ tattha gatāvocun-ti tattha gāme tā itthiyo nadītitthe udakahārikā hutvā gatā naṁ avocuṁ. Thiyo naṁ paribhāsiṁsū ti itthiyo na aññaṁ kiñci avocuṁ, atha kho naṁ paribhāsiṁsu. Kutūhalā ti kotūhalajātā viya hutvā. Samāgantvā ti samantā parikkhipitvā. Dahariyaṁ satin-ti dahariṁ taruṇiṁ sobhaggappattaṁ samānaṁ. Jiṇṇassā ti jarājiṇṇassa gehe. Duyiṭṭhaṁ te navamiyan-ti tava navamiyaṁ yāgaṁ duyiṭṭhaṁ bhavissati, so te yāgapiṇḍo paṭhamaṁ mahallakakākena gahito bhavissati. “Duyiṭṭhā te navamiyā” ti pi pāṭho, navamiyā tayā duyiṭṭhā bhavissatī ti attho. Akataṁ aggihuttakan-ti aggijuhanam-pi tayā akataṁ bhavissati. Abhisapī ti samaṇabrāhmaṇe samitapāpe vā bāhitapāpe vā akkosi. Tassa te pāpassa idaṁ phalanti adhippāyeneva āhaṁsu. Jagghitam-pi na sobhatī ti khaṇḍadante vivaritvā hasantassa mahallakassa hasitam-pi na sobhati. Sabbesaṁ sokā nassantī ti sabbe etesaṁ sokā vinassanti. Kiṁ jiṇṇo ti ayaṁ jiṇṇo taṁ pañcahi kāmaguṇehi kathaṁ ramayissatīti.

Sā tāsaṁ santikā paribhāsaṁ labhitvā udakaghaṭaṁ ādāya rodamānā gharaṁ gantvā: “Kiṁ bhoti rodasī” ti brāhmaṇena puṭṭhā tassa ārocentī imaṁ gāthamāha.

286. Na {6.523} te brāhmaṇa gacchāmi, nadiṁ udakahāriyā,
Thiyo maṁ paribhāsanti, tayā jiṇṇena brāhmaṇā ti.

Tassattho: brāhmaṇa, tayā jiṇṇena maṁ itthiyo paribhāsanti, tasmā ito paṭṭhāya tava udakahārikā hutvā nadiṁ na gacchāmīti.

Jūjako āha:

287. Mā me tvaṁ akarā kammaṁ, mā me udakamāhari,
Ahaṁ udakamāhissaṁ, mā bhoti kupitā ahū ti.

Tattha udakamāhissan-ti bhoti ahaṁ udakaṁ āharissāmi.

Brāhmaṇī āha:

288. Nāhaṁ tamhi kule jātā, yaṁ tvaṁ udakamāhare,
Evaṁ brāhmaṇa jānāhi, na te vacchāmahaṁ ghare.

289. Sace me dāsaṁ dāsiṁ vā, nānayissasi brāhmaṇa,
Evaṁ brāhmaṇa jānāhi, na te vacchāmi santike ti.

Tattha nāhan-ti brāhmaṇa, yamhi kule sāmiko kammaṁ karoti, nāhaṁ tattha jātā. Yaṁ tvan-ti tasmā yaṁ udakaṁ tvaṁ āharissasi, na mayhaṁ tena attho.

Jūjako āha:

290. Natthi me sippaṭhānaṁ vā, dhanaṁ dhaññañca brāhmaṇi,
Kutohaṁ dāsaṁ dāsiṁ vā, ānayissāmi bhotiyā,
Ahaṁ bhotiṁ upaṭṭhissaṁ, mā bhoti kupitā ahū ti.

Brāhmaṇī āha:

291. Ehi te ahamakkhissaṁ, yathā me vacanaṁ sutaṁ,
Esa vessantaro rājā, vaṅke vasati pabbate.

292. Taṁ tvaṁ gantvāna yācassu, dāsaṁ dāsiñca brāhmaṇa,
So te dassati yācito, dāsaṁ dāsiñca khattiyo ti.

Tattha ehi te ahamakkhissan-ti ahaṁ te ācikkhissāmi. Idaṁ sā devatādhiggahitā hutvā āha.

Jūjako āha:

293. Jiṇṇohamasmi dubbalo, dīgho caddhā suduggamo,
Mā bhoti paridevesi, mā ca tvaṁ vimanā ahu,
Ahaṁ bhotiṁ upaṭṭhissaṁ, mā bhoti kupitā ahū ti.

Tattha jiṇṇohamasmī ti bhadde, ahaṁ jiṇṇo amhi, kathaṁ gamissāmīti.

Brāhmaṇī {6.524} āha:

294. Yathā agantvā saṅgāmaṁ, ayuddho va parājito,
Evam-eva tuvaṁ brahme, agantvāva parājito.

295. Sace me dāsaṁ dāsiṁ vā, nānayissasi brāhmaṇa,
Evaṁ brāhmaṇa jānāhi, na te vacchāmahaṁ ghare,
Amanāpaṁ te karissāmi, taṁ te dukkhaṁ bhavissati.

296. Nakkhatte utupubbesu, yadā maṁ dakkhisilaṅkataṁ,
Aññehi saddhiṁ ramamānaṁ, taṁ te dukkhaṁ bhavissati.

297. Adassanena mayhaṁ te, jiṇṇassa paridevato,
Bhiyyo vaṅkā ca palitā, bahū hessanti brāhmaṇā ti.

Tattha amanāpaṁ te ti vessantarassa santikaṁ gantvā dāsaṁ vā dāsiṁ vā anāharantassa tava aruccanakaṁ kammaṁ karissāmi. Nakkhatte utupubbesū ti nakkhattayogavasena vā channaṁ utūnaṁ tassa tassa pubbavasena vā pavattesu chaṇesu.

Taṁ sutvā brāhmaṇo bhīto ahosi. Tamatthaṁ pakāsento satthā āha:

298. Tato so brāhmaṇo bhīto, brāhmaṇiyā vasānugo,
Aṭṭito kāmarāgena, brāhmaṇiṁ etadabravi.

299. Pātheyyaṁ me karohi tvaṁ, saṁkulyā saguḷāni ca,
Madhupiṇḍikā ca sukatāyo, sattubhattañca brāhmaṇi.

300. Ānayissaṁ methunake, ubho dāsakumārake,
Te taṁ paricarissanti, rattindivamatanditā ti.

Tattha aṭṭito ti upadduto pīḷito. Saguḷāni cā ti saguḷapūve ca. Sattubhattan-ti baddhasattuabaddhasattuñceva puṭabhattañca. Methunake ti jātigottakulapadesehi sadise. Dāsakumārake ti tava dāsatthāya kumārake.

Sā khippaṁ pātheyyaṁ paṭiyādetvā brāhmaṇassa ārocesi. So gehe dubbalaṭṭhānaṁ thiraṁ katvā dvāraṁ saṅkharitvā araññā dārūni āharitvā ghaṭena udakaṁ āharitvā gehe sabbabhājanāni pūretvā tattheva tāpasavesaṁ gahetvā: “Bhadde, ito paṭṭhāya vikāle mā nikkhami, yāva mamāgamanā appamattā hohī” ti ovaditvā upāhanaṁ āruyha pātheyyapasibbakaṁ aṁse laggetvā amittatāpanaṁ padakkhiṇaṁ katvā assupuṇṇehi nettehi roditvā pakkāmi. Tamatthaṁ {6.525} pakāsento satthā āha:

301. Idaṁ vatvā brahmabandhu, paṭimuñci upāhanā,
Tato so mantayitvāna, bhariyaṁ katvā padakkhiṇaṁ.

302. Pakkāmi so ruṇṇamukho, brāhmaṇo sahitabbato,
Sivīnaṁ nagaraṁ phītaṁ, dāsapariyesanaṁ caran-ti.

Tattha ruṇṇamukho ti rudaṁmukho. Sahitabbato ti samādinnavato, gahitatāpasavesoti attho. Caran-ti dāsapariyesanaṁ caranto sivīnaṁ nagaraṁ ārabbha pakkāmi.

So taṁ nagaraṁ gantvā sannipatitaṁ janaṁ: “Vessantaro kuhin”-ti pucchati. Tamatthaṁ pakāsento satthā āha:

303. So tattha gantvā avaca, ye tatthāsuṁ samāgatā,
Kuhiṁ vessantaro rājā, kattha passemu khattiyaṁ.

304. Te janā taṁ avaciṁsu, ye tatthāsuṁ samāgatā,
Tumhehi brahme pakato, atidānena khattiyo,
Pabbājito sakā raṭṭhā, vaṅke vasati pabbate.

305. Tumhehi brahme pakato, atidānena khattiyo,
Ādāya puttadārañca, vaṅke vasati pabbate ti.

Tattha pakato ti upadduto pīḷito attano nagare vasituṁ alabhitvā idāni vaṅkapabbate vasati.

Evaṁ: “Tumhe amhākaṁ rājānaṁ nāsetvā puna pi āgatā idha tiṭṭhathā” ti te leḍḍudaṇḍādihatthā brāhmaṇaṁ anubandhiṁsu. So devatādhiggahito hutvā vaṅkapabbatamaggam-eva gaṇhi. Tamatthaṁ pakāsento satthā āha:

306. So codito brāhmaṇiyā, brāhmaṇo kāmagiddhimā,
Aghaṁ taṁ paṭisevittha, vane vāḷamigākiṇṇe,
Khaggadīpinisevite.

307. Ādāya beḷuvaṁ daṇḍaṁ, aggihuttaṁ kamaṇḍaluṁ,
So pāvisi brahāraññaṁ, yattha assosi kāmadaṁ.

308. Taṁ paviṭṭhaṁ brahāraññaṁ, kokā naṁ parivārayuṁ,
Vikkandi so vippanaṭṭho, dūre panthā apakkami.

309. Tato so brāhmaṇo gantvā, bhogaluddho asaññato,
Vaṅkassorohaṇe naṭṭhe, imā gāthā abhāsathā ti.

Tattha {6.526} aghaṁ tan-ti taṁ mahājanena anubandhanadukkhañceva vanapariyogāhanadukkhañca. Aggihuttan-ti aggijuhanakaṭacchuṁ. Kokā naṁ parivārayun-ti so hi araññaṁ pavisitvā vaṅkapabbatagāmimaggaṁ ajānanto maggamūḷho hutvā araññe vicari. Atha naṁ ārakkhaṇatthāya nisinnassa cetaputtassa sunakhā parivārayiṁsū ti attho. Vikkandi so ti so ekarukkhaṁ āruyha mahantena ravena kandi. Vippanaṭṭho ti vinaṭṭhamaggo. Dūre panthā ti vaṅkapabbatagāmipanthato dūre pakkāmi. Bhogaluddho ti bhogaratto. Asaññato ti dussīlo. Vaṅkassorohaṇe naṭṭhe ti vaṅkapabbatassa gamanamagge vinaṭṭhe.

So sunakhehi parivārito rukkhe nisinno va imā gāthā abhāsatha:

310. Ko rājaputtaṁ nisabhaṁ, jayantamaparājitaṁ,
Bhaye khemassa dātāraṁ, ko me vessantaraṁ vidū.

311. Yo yācataṁ patiṭṭhāsi, bhūtānaṁ dharaṇīriva,
Dharaṇūpamaṁ mahārājaṁ, ko me vessantaraṁ vidū.

312. Yo yācataṁ gatī āsi, savantīnaṁva sāgaro,
Sāgarūpamaṁ mahārājaṁ, ko me vessantaraṁ vidū.

313. Kalyāṇatitthaṁ sucimaṁ, sītūdakaṁ manoramaṁ,
Puṇḍarīkehi sañchannaṁ, yuttaṁ kiñjakkhareṇunā,
Rahadūpamaṁ mahārājaṁ, ko me vessantaraṁ vidū.

314. Assatthaṁva pathe jātaṁ, sītacchāyaṁ manoramaṁ,
Santānaṁ visametāraṁ, kilantānaṁ paṭiggahaṁ,
Tathūpamaṁ mahārājaṁ, ko me vessantaraṁ vidū.

315. Nigrodhaṁva pathe jātaṁ, sītacchāyaṁ manoramaṁ,
Santānaṁ visametāraṁ, kilantānaṁ paṭiggahaṁ,
Tathūpamaṁ mahārājaṁ, ko me vessantaraṁ vidū.

316. Ambaṁ iva pathe jātaṁ, sītacchāyaṁ manoramaṁ,
Santānaṁ visametāraṁ, kilantānaṁ paṭiggahaṁ,
Tathūpamaṁ mahārājaṁ, ko me vessantaraṁ vidū.

317. Sālaṁ iva pathe jātaṁ, sītacchāyaṁ manoramaṁ,
Santānaṁ visametāraṁ, kilantānaṁ paṭiggahaṁ,
Tathūpamaṁ mahārājaṁ, ko me vessantaraṁ vidū.

318. Dumaṁ iva pathe jātaṁ, sītacchāyaṁ manoramaṁ,
Santānaṁ visametāraṁ, kilantānaṁ paṭiggahaṁ,
Tathūpamaṁ mahārājaṁ, ko me vessantaraṁ vidū.

319. Evañca me vilapato, paviṭṭhassa brahāvane,
Ahaṁ jānanti yo vajjā, nandiṁ so janaye mama.

320. Evañca me vilapato, paviṭṭhassa brahāvane,
Ahaṁ jānanti yo vajjā, tāya so ekavācāya,
Pasave puññaṁ anappakan-ti.

Tattha {6.527} jayantan-ti maccheracittaṁ vijayantaṁ. Ko me vessantaraṁ vidū ti ko mayhaṁ vessantaraṁ ācikkheyyāti vadati. Patiṭṭhāsī ti patiṭṭhā āsi. Santānan-ti parissantānaṁ. Kilantānan-ti maggakilantānaṁ. Paṭiggahan-ti paṭiggāhakaṁ patiṭṭhābhūtaṁ. Ahaṁ jānanti yo vajjā ti ahaṁ vessantarassa vasanaṭṭhānaṁ jānāmīti yo vadeyyā ti attho.

Tassa taṁ paridevasaddaṁ sutvā ārakkhaṇatthāya ṭhapito cetaputto migaluddako hutvā araññe vicaranto: “Ayaṁ brāhmaṇo vessantarassa vasanaṭṭhānatthāya paridevati, na kho panesa dhammatāya āgato, maddiṁ vā dārake vā yācissati, idheva naṁ māressāmī” ti tassa santikaṁ gantvā: “Brāhmaṇa, na te jīvitaṁ dassāmī” ti dhanuṁ āropetvā ākaḍḍhitvā tajjesi. Tamatthaṁ pakāsento satthā āha:

321. Tassa ceto paṭissosi, araññe luddako caraṁ,
Tumhehi brahme pakato, atidānena khattiyo,
Pabbājito sakā raṭṭhā, vaṅke vasati pabbate.

322. Tumhehi brahme pakato, atidānena khattiyo,
Ādāya puttadārañca, vaṅke vasati pabbate.

323. Akiccakārī dummedho, raṭṭhā pavanamāgato,
Rājaputtaṁ gavesanto, bako macchamivodake.

324. Tassa tyāhaṁ na dassāmi, jīvitaṁ idha brāhmaṇa,
Ayañhi te mayā nunno, saro pissati lohitaṁ.

325. Siro te vajjhayitvāna, hadayaṁ chetvā sabandhanaṁ,
Panthasakuṇaṁ yajissāmi, tuyhaṁ maṁsena brāhmaṇa.

326. Tuyhaṁ maṁsena medena, matthakena ca brāhmaṇa,
Āhutiṁ paggahessāmi, chetvāna hadayaṁ tava.

327. Taṁ me suyiṭṭhaṁ suhutaṁ, tuyhaṁ maṁsena brāhmaṇa,
Na ca tvaṁ rājaputtassa, bhariyaṁ putte ca nessasī ti.

Tattha akiccakārī ti tvaṁ akiccakārako. Dummedho ti nippañño. Raṭṭhā pavanamāgato ti raṭṭhato mahāraññaṁ āgato. Saro pissatī ti ayaṁ saro tava lohitaṁ pivissati. Vajjhayitvānā ti taṁ māretvā rukkhā patitassa te sīsaṁ tālaphalaṁ viya luñcitvā sabandhanaṁ hadayamaṁsaṁ chinditvā panthadevatāya panthasakuṇaṁ nāma yajissāmi. Na ca tvan-ti evaṁ sante na tvaṁ rājaputtassa bhariyaṁ vā putte vā nessasīti.

So {6.528} tassa vacanaṁ sutvā maraṇabhayatajjito musāvādaṁ kathento āha:

328. Avajjho brāhmaṇo dūto, cetaputta suṇohi me,
Tasmā hi dūtaṁ na hanti, esa dhammo sanantano.

329. Nijjhattā sivayo sabbe, pitā naṁ daṭṭhumicchati,
Mātā ca dubbalā tassa, acirā cakkhūni jīyare.

330. Tesāhaṁ pahito dūto, cetaputta suṇohi me,
Rājaputtaṁ nayissāmi, yadi jānāsi saṁsa me ti.

Tattha nijjhattā ti saññattā. Acirā cakkhūni jīyare ti niccarodanena na cirasseva cakkhūni jīyissanti.

Tadā cetaputto: “Vessantaraṁ kira ānetuṁ āgato” ti somanassappatto hutvā sunakhe bandhitvā ṭhapetvā brāhmaṇaṁ otāretvā sākhāsanthare nisīdāpetvā bhojanaṁ datvā imaṁ gāthamāha.

331. Piyassa me piyo dūto, puṇṇapattaṁ dadāmi te,
Imañca madhuno tumbaṁ, migasatthiñca brāhmaṇa,
Tañca te desamakkhissaṁ, yattha sammati kāmado ti.

Tattha piyassa me ti mama piyassa vessantarassa tvaṁ piyo dūto. Puṇṇapattan-ti tava ajjhāsayapūraṇaṁ puṇṇapattaṁ dadāmīti.

Jūjakapabbavaṇṇanā niṭṭhitā

Cūḷavanavaṇṇanā

Evaṁ cetaputto brāhmaṇaṁ bhojetvā pātheyyatthāya tassa madhuno tumbañceva pakkamigasatthiñca datvā magge ṭhatvā dakkhiṇahatthaṁ ukkhipitvā mahāsattassa vasanokāsaṁ ācikkhanto āha:

332. Esa selo mahābrahme, pabbato gandhamādano,
Yattha vessantaro rājā, saha puttehi sammati.

333. Dhārento brāhmaṇavaṇṇaṁ, āsadañca masaṁ jaṭaṁ,
Cammavāsī chamā seti, jātavedaṁ namassati.

334. Ete nīlā padissanti, nānāphaladharā dumā,
Uggatā abbhakūṭāva, nīlā añjanapabbatā.

335. Dhavassakaṇṇā khadirā, sālā phandanamāluvā,
Sampavedhanti vātena, sakiṁ pītāva māṇavā.

336. Upari dumapariyāyesu, saṅgītiyo va suyyare,
Najjuhā kokilasaṅghā, sampatanti dumā dumaṁ.

337. Avhayanteva {6.529} gacchantaṁ, sākhāpattasamīritā,
Ramayanteva āgantaṁ, modayanti nivāsinaṁ,
Yattha vessantaro rājā, saha puttehi sammati.

338. Dhārento brāhmaṇavaṇṇaṁ, āsadañca masaṁ jaṭaṁ,
Cammavāsī chamā seti, jātavedaṁ namassatī ti.

Tattha gandhamādano ti esa gandhamādanapabbato, etassa pādena uttarābhimukho gacchanto yattha sakkadattiye assamapade vessantaro rājā saha puttadārehi vasati, taṁ passissasī ti attho. Brāhmaṇavaṇṇan-ti seṭṭhapabbajitavesaṁ. Āsadañca masaṁ jaṭan-ti ākaḍḍhitvā phalānaṁ gahaṇatthaṁ aṅkusañca aggijuhanakaṭacchuñca jaṭāmaṇḍalañca dhārento. Cammavāsī ti ajinacammadharo. Chamā setī ti pathaviyaṁ paṇṇasanthare sayati. Dhavassakaṇṇā khadirā ti dhavā ca assakaṇṇā ca khadirā ca. Sakiṁ pītāva māṇavā ti ekavāram-eva pītā surāsoṇḍā viya. Upari dumapariyāyesū ti rukkhasākhāsu. Saṅgītiyo va suyyare ti nānāsakuṇānaṁ vassantānaṁ saddā dibbasaṅgītiyo viya suyyare. Najjuhā ti najjuhasakuṇā. Sampatantī ti vikūjantā vicaranti. Sākhāpattasamīritā ti sākhānaṁ pattehi saṅghaṭṭitā hutvā vikūjantā sakuṇā, vātena samīritā pattasākhā yeva vā. Āgantan-ti āgacchantaṁ janaṁ. Yatthā ti yasmiṁ assame vessantaro vasati, tattha gantvā imaṁ assamapadasampattiṁ passissasīti.

Tato uttari pi assamapadaṁ vaṇṇento āha:

339. Ambā kapitthā panasā, sālā jambū vibhītakā,
Harītakī āmalakā, assatthā badarāni ca.

340. Cārutimbarukkhā cettha, nigrodhā ca kapitthanā,
Madhumadhukā thevanti, nīce pakkā cudumbarā.

341. Pārevatā bhaveyyā ca, muddikā ca madhutthikā,
Madhuṁ anelakaṁ tattha, sakamādāya bhuñjare.

342. Aññettha pupphitā ambā, aññe tiṭṭhanti dovilā,
Aññe āmā ca pakkā ca, bhekavaṇṇā tadūbhayaṁ.

343. Athettha heṭṭhā puriso, ambapakkāni gaṇhati,
Āmāni ceva pakkāni, vaṇṇagandharasuttame.

344. Ateva me acchariyaṁ, hīṅkāro paṭibhāti maṁ,
Devānamiva āvāso, sobhati nandanūpamo.

345. Vibhedikā nāḷikerā, khajjurīnaṁ brahāvane,
Mālāva ganthitā ṭhanti, dhajaggāneva dissare,
Nānāvaṇṇehi pupphehi, nabhaṁ tārācitāmiva.

346. Kuṭajī {6.530} kuṭṭhatagarā, pāṭaliyo ca pupphitā,
Punnāgā giripunnāgā, koviḷārā ca pupphitā.

347. Uddālakā somarukkhā, agaruphalliyā bahū,
Puttajīvā ca kakudhā, asanā cettha pupphitā.

348. Kuṭajā salaḷā nīpā, kosambā labujā dhavā,
Sālā ca pupphitā tattha, palālakhalasannibhā.

349. Tassāvidūre pokkharaṇī, bhūmibhāge manorame,
Padumuppalasañchannā, devānamiva nandane.

350. Athettha puppharasamattā, kokilā mañjubhāṇikā,
Abhinādenti pavanaṁ, utusampupphite dume.

351. Bhassanti makarandehi, pokkhare pokkhare madhū,
Athettha vātā vāyanti, dakkhiṇā atha pacchimā,
Padumakiñjakkhareṇūhi, okiṇṇo hoti assamo.

352. Thūlā siṅghāṭakā cettha, saṁsādiyā pasādiyā,
Macchakacchapabyāviddhā, bahū cettha mupayānakā,
Madhuṁ bhisehi savati, khīrasappi muḷālibhi.

353. Surabhī taṁ vanaṁ vāti, nānāgandhasamoditaṁ,
Sammaddateva gandhena, pupphasākhāhi taṁ vanaṁ,
Bhamarā pupphagandhena, samantā mabhināditā.

354. Athettha sakuṇā santi, nānāvaṇṇā bahū dijā,
Modanti saha bhariyāhi, aññamaññaṁ pakūjino.

355. Nandikā jīvaputtā ca, jīvaputtā piyā ca no,
Piyā puttā piyā nandā, dijā pokkharaṇīgharā.

356. Mālāva ganthitā ṭhanti, dhajaggāneva dissare,
Nānāvaṇṇehi pupphehi, kusaleheva suganthitā,
Yattha vessantaro rājā, saha puttehi sammati.

357. Dhārento brāhmaṇavaṇṇaṁ, āsadañca masaṁ jaṭaṁ,
Cammavāsī chamā seti, jātavedaṁ namassatī ti.

Tattha cārutimbarukkhā ti suvaṇṇatimbarukkhā. Madhumadhukā ti madhurasā madhukā. Thevantī ti virocanti. Pārevatā ti pārevatapādasadisā rukkhā. Bhaveyyā ti dīghaphalā kadaliyo. Madhutthikā ti madhuttheve paggharantiyo, madhuratāya vā madhutthevasadisā. Sakamādāyā ti taṁ sayam-eva gahetvā paribhuñjanti. Dovilā ti patitapupphapattā sañjāyamānaphalā. Bhekavaṇṇā tadūbhayan-ti te ubho pi āmā ca pakkā ca maṇḍūkapiṭṭhivaṇṇā yeva. Athettha heṭṭhā puriso ti atha ettha assame tesaṁ ambānaṁ heṭṭhā ṭhitako va puriso ambaphalāni gaṇhāti, ārohaṇakiccaṁ {6.531} natthi. Vaṇṇagandharasuttame ti etehi vaṇṇādīhi uttamāni.

Ateva me acchariyan-ti ativiya me acchariyaṁ. Hiṅkāro ti hinti karaṇaṁ. Vibhedikā ti tālā. Mālāva ganthitā ti supupphitarukkhānaṁ upari ganthitā mālā viya pupphāni tiṭṭhanti. Dhajaggāneva dissare ti tāni rukkhāni alaṅkatadhajaggāni viya dissanti. Kuṭajī kuṭṭhatagarā ti kuṭaji nāmekā rukkhajāti kuṭṭhagacchā ca tagaragacchā ca. Giripunnāgā ti mahāpunnāgā. Koviḷārā ti koviḷārarukkhā nāma. Uddālakā ti uddālarukkhā. Somarukkhā ti pītapupphavaṇṇā rājarukkhā. Phalliyā ti phalliyarukkhā nāma. Puttajīvā ti mahānigrodhā. Labujā ti labujarukkhā nāma. Palālakhalasannibhā ti tesaṁ heṭṭhā paggharitapupphapuñjā palālakhalasannibhāti vadati.

Pokkharaṇī ti caturassapokkharaṇī. Nandane ti nandanavane nandāpokkharaṇī viya. Puppharasamattā ti puppharasena mattā calitā. Makarandehī ti kiñjakkhehi. Pokkhare pokkhare ti paduminipaṇṇe paduminipaṇṇe. Tesu hi kiñjakkhato reṇu bhassitvā pokkharamadhu nāma hoti. Dakkhiṇā atha pacchimā ti ettāvatā sabbā disā vidisā pi vātā dassitā honti. Thūlā siṅghāṭakā ti mahantā siṅghāṭakā ca. Saṁsādiyā ti sayaṁ jātasālī, sukasālīti pi vuccanti. Pasādiyā ti te yeva bhūmiyaṁ patitā. Byāviddhā ti pasanne udake byāviddhā paṭipāṭiyā gacchantā dissanti. Mupayānakā ti kakkaṭakā. Madhaunti bhisakoṭiyā bhinnāya paggharaṇaraso madhusadiso hoti. Khīrasappi muḷālibhī ti muḷālehi paggharaṇaraso khīramissakanavanītasappi viya hoti.

Sammaddatevā ti sampattajanaṁ madayati viya. Samantā mabhināditā ti samantā abhinadantā vicaranti. “Nandikā” ti ādīni tesaṁ nāmāni. Tesu hi paṭhamā: “Sāmi vessantara, imasmiṁ vane vasanto nandā” ti vadanti. Dutiyā: “Tvañca sukhena jīva, puttā ca te” ti vadanti. Tatiyā: “Tvañca jīva, piyā puttā ca te” ti vadanti. Catutthā: “Tvañca nanda, piyā puttā ca te” ti vadanti. Tena tesaṁ etāneva nāmāni ahesuṁ. Pokkharaṇīgharā ti pokkharaṇivāsino.

Evaṁ cetaputtena vessantarassa vasanaṭṭhāne akkhāte jūjako tussitvā paṭisanthāraṁ karonto imaṁ gāthamāha.

358. Idañca me sattubhattaṁ, madhunā paṭisaṁyutaṁ,
Madhupiṇḍikā ca sukatāyo, sattubhattaṁ dadāmi te ti.

Tattha sattubhattan-ti pakkamadhusannibhaṁ sattusaṅkhātaṁ bhattaṁ. Idaṁ vuttaṁ hoti: idaṁ mama atthi, taṁ te dammi, gaṇhāhi nanti.

Taṁ sutvā cetaputto āha:

359. Tuyheva sambalaṁ hotu, nāhaṁ icchāmi sambalaṁ,
Ito pi brahme gaṇhāhi, gaccha brahme yathāsukhaṁ.

360. Ayaṁ {6.532} ekapadī eti, ujuṁ gacchati assamaṁ,
Isī pi accuto tattha, paṅkadanto rajassiro,
Dhārento brāhmaṇavaṇṇaṁ, āsadañca masaṁ jaṭaṁ.

361. Cammavāsī chamā seti, jātavedaṁ namassati,
Taṁ tvaṁ gantvāna pucchassu, so te maggaṁ pavakkhatī ti.

Tattha sambalan-ti pātheyyaṁ. Etī ti yo ekapadikamaggo amhākaṁ abhimukho eti, esa assamaṁ ujuṁ gacchati. Accuto ti evaṁnāmako isi tattha vasati.

362. Idaṁ sutvā brahmabandhu, cetaṁ katvā padakkhiṇaṁ,
Udaggacitto pakkāmi, yenāsi accuto isī ti.

Tattha yenāsī ti yasmiṁ ṭhāne accuto isi ahosi, tattha gatoti.

Cūḷāvanavaṇṇanā niṭṭhitā

Mahāvanavaṇṇanā

363. Gacchanto so bhāradvājo, addassa accutaṁ isiṁ,
Disvāna taṁ bhāradvājo, sammodi isinā saha.

364. Kacci nu bhoto kusalaṁ, kacci bhoto anāmayaṁ,
Kacci uñchena yāpesi, kacci mūlaphalā bahū.

365. Kacci ḍaṁsā makasā ca, appam-eva sarīsapā,
Vane vāḷamigākiṇṇe, kacci hiṁsā na vijjatī ti.

Tattha bhāradvājo ti jūjako. Appamevā ti appā yeva. Hiṁsā ti tesaṁ vasena tumhākaṁ vihiṁsā.

Tāpaso āha:

366. Kusalañceva me brahme, atho brahme anāmayaṁ,
Atho uñchena yāpemi, atho mūlaphalā bahū.

367. Atho ḍaṁsā makasā ca, appam-eva sarīsapā,
Vane vāḷamigākiṇṇe, hiṁsā mayhaṁ na vijjati.

368. Bahūni vassapūgāni, assame vasato mama,
Nābhijānāmi uppannaṁ, ābādhaṁ amanoramaṁ.

369. Svāgataṁ te mahābrahme, atho te adurāgataṁ,
Anto pavisa bhaddante, pāde pakkhālayassu te.

370. Tindukāni piyālāni, madhuke kāsumāriyo,
Phalāni khuddakappāni, bhuñja brahme varaṁ varaṁ.

371. Idam-pi pānīyaṁ sītaṁ, ābhataṁ girigabbharā,
Tato piva mahābrahme, sace tvaṁ abhikaṅkhasī ti.

Jūjako āha:

372. Paṭiggahitaṁ {6.533} yaṁ dinnaṁ, sabbassa agghiyaṁ kataṁ,
Sañjayassa sakaṁ puttaṁ, sivīhi vippavāsitaṁ,
Tamahaṁ dassanamāgato, yadi jānāsi saṁsa me ti.

Tattha tamahaṁ dassanamāgato ti taṁ ahaṁ dassanāya āgato. Tāpaso āha:

373. Na bhavaṁ eti puññatthaṁ, sivirājassa dassanaṁ,
Maññe bhavaṁ patthayati, rañño bhariyaṁ patibbataṁ,
Maññe kaṇhājinaṁ dāsiṁ, jāliṁ dāsañca icchasi.

374. Atha vā tayo mātāputte, araññā netumāgato,
Na tassa bhogā vijjanti, dhanaṁ dhaññañca brāhmaṇā ti.

Tattha na tassa bhogā ti bho brāhmaṇa, tassa vessantarassa araññe viharantassa neva bhogā vijjanti, dhanadhaññañca na vijjati, duggato hutvā vasati, tassa santikaṁ gantvā kiṁ karissasīti?

Taṁ sutvā jūjako āha:

375. Akuddharūpohaṁ bhoto, nāhaṁ yācitumāgato,
Sādhu dassanamariyānaṁ, sannivāso sadā sukho.

376. Adiṭṭhapubbo sivirājā, sivīhi vippavāsito,
Tamahaṁ dassanamāgato, yadi jānāsi saṁsa me ti.

Tassattho: ahaṁ, bho tāpasa, akuddharūpo, alaṁ ettāvatā, ahaṁ pana na kiñci vessantaraṁ yācitumāgato, ariyānaṁ pana dassanaṁ sādhu, sannivāso ca tehi saddhiṁ sukho. Ahaṁ tassa ācariyabrāhmaṇo, mayā ca so yato sivīhi vippavāsito, tato paṭṭhāya adiṭṭhapubbo, tenāhaṁ taṁ dassanatthāya āgato. Yadi tassa vasanaṭṭhānaṁ jānāsi, saṁsa meti.

So tassa vacanaṁ sutvā saddahitvā: “Hotu sve saṁsissāmi te, ajja tāva idheva vasāhī” ti taṁ phalāphalehi santappetvā punadivase maggaṁ dassento dakkhiṇahatthaṁ pasāretvā āha:

377. Esa selo mahābrahme, pabbato gandhamādano,
Yattha vessantaro rājā, saha puttehi sammati.

378. Dhārento brāhmaṇavaṇṇaṁ, āsadañca masaṁ jaṭaṁ,
Cammavāsī chamā seti, jātavedaṁ namassati.

379. Ete nīlā padissanti, nānāphaladharā dumā,
Uggatā abbhakūṭāva, nīlā añjanapabbatā.

380. Dhavassakaṇṇā {6.534} khadirā, sālā phandanamāluvā,
Sampavedhanti vātena, sakiṁ pītāva māṇavā.

381. Upari dumapariyāyesu, saṁgītiyo va suyyare,
Najjuhā kokilasaṅghā, sampatanti dumā dumaṁ.

382. Avhayanteva gacchantaṁ, sākhāpattasamīritā,
Ramayanteva āgantaṁ, modayanti nivāsinaṁ,
Yattha vessantaro rājā, saha puttehi sammati.

383. Dhārento brāhmaṇavaṇṇaṁ, āsadañca masaṁ jaṭaṁ,
Cammavāsī chamā seti, jātavedaṁ namassati.

384. Karerimālā vitatā, bhūmibhāge manorame,
Saddalāharitā bhūmi, na tatthuddhaṁsate rajo.

385. Mayūragīvasaṅkāsā, tūlaphassasamūpamā,
Tiṇāni nātivattanti, samantā caturaṅgulā.

386. Ambā jambū kapitthā ca, nīce pakkā cudumbarā,
Paribhogehi rukkhehi, vanaṁ taṁ rativaḍḍhanaṁ.

387. Veḷuriyavaṇṇasannibhaṁ, macchagumbanisevitaṁ,
Suciṁ sugandhaṁ salilaṁ, āpo tattha pi sandati.

388. Tassāvidūre pokkharaṇī, bhūmibhāge manorame,
Padumuppalasañchannā, devānamiva nandane.

389. Tīṇi uppalajātāni, tasmiṁ sarasi brāhmaṇa,
Vicittaṁ nīlānekāni, setā lohitakāni cā ti.

Tassattho heṭṭhā vuttasadiso yeva. Karerimālā vitatā ti kareripupphehi vitatā. Saddalāharitā ti dhuvasaddalena haritā. Na tatthuddhaṁsate rajo ti tasmiṁ vane appamattako pi rajo na uddhaṁsate. Tūlaphassasamūpamā ti mudusamphassatāya tūlaphassasadisā. Tiṇāni nātivattantī ti tāni tassā bhūmiyā mayūragīvavaṇṇāni tiṇāni samantato caturaṅgulappamāṇāneva vattanti, tato pana uttari na vaḍḍhanti. Ambā jambū kapitthā cā ti ambā ca jambū ca kapitthā ca. Paribhogehī ti nānāvidhehi pupphūpagaphalūpagehi paribhogarukkhehi. Sandatī ti tasmiṁ vanasaṇḍe vaṅkapabbate kunnadīhi otarantaṁ udakaṁ sandati, pavattatī ti attho. Vicittaṁ nīlānekāni, setā lohitakāni cā ti ekāni nīlāni, ekāni setāni, ekāni lohitakānīti imehi tīhi uppalajātehi taṁ saraṁ vicittaṁ. Susajjitapupphacaṅkoṭakaṁ viya sobhatīti dasseti.

Evaṁ caturassapokkharaṇiṁ vaṇṇetvā puna mucalindasaraṁ vaṇṇento āha:

390. Khomāva tattha padumā, setasogandhikehi ca,
Kalambakehi sañchanno, mucalindo nāma so saro.

391. Athettha padumā phullā, apariyantāva dissare,
Gimhā hemantikā phullā, jaṇṇutagghā upattharā.

392. Surabhī sampavāyanti, vicittapupphasanthatā,
Bhamarā pupphagandhena, samantā mabhināditā ti.

Tattha {6.535} khomāvā ti khomamayā viya paṇḍarā. Setasogandhikehi cā ti setuppalehi ca sogandhikehi ca kalambakehi ca so saro sañchanno. Apariyantāva dissare ti aparimāṇā viya dissanti. Gimhā hemantikā ti gimhe ca hemantike ca pupphitapadumā. Jaṇṇutagghā upattharā ti jaṇṇupamāṇe udake upattharā phullā honti, santhatā viya khāyanti. Vicittapupphasanthatā ti vicittā hutvā pupphehi santhatā sadā surabhī sampavāyanti.

393. Athettha udakantasmiṁ, rukkhā tiṭṭhanti brāhmaṇa,
Kadambā pāṭalī phullā, koviḷārā ca pupphitā.

394. Aṅkolā kacchikārā ca, pārijaññā ca pupphitā,
Vāraṇā vayanā rukkhā, mucalindamubhato saraṁ.

395. Sirīsā setapārisā, sādhu vāyanti paddhakā,
Nigguṇḍī sirīnigguṇḍī, asanā cettha pupphitā.

396. Paṅgurā bahulā selā, sobhañjanā ca pupphitā,
Ketakā kaṇikārā ca, kaṇaverā ca pupphitā.

397. Ajjunā ajjukaṇṇā ca, mahānāmā ca pupphitā,
Supupphitaggā tiṭṭhanti, pajjalanteva kiṁsukā.

398. Setapaṇṇī sattapaṇṇā, kadaliyo kusumbharā,
Dhanutakkārī pupphehi, sīsapāvaraṇāni ca.

399. Acchivā sallavā rukkhā, sallakiyo ca pupphitā,
Setageru ca tagarā, maṁsikuṭṭhā kulāvarā.

400. Daharā rukkhā ca vuddhā ca, akuṭilā cettha pupphitā,
Assamaṁ ubhato ṭhanti, agyāgāraṁ samantato ti.

Tattha tiṭṭhantī ti saraṁ parikkhipitvā tiṭṭhanti. Kadambā ti kadambarukkhā. Kacchikārā cā ti evaṁnāmakā rukkhā. Pārijaññā ti rattamālā. Vāraṇā vayanā ti vāraṇarukkhā ca vayanarukkhā ca. Mucalindamubhato saran-ti mucalindassa sarassa ubhayapassesu. Setapārisā ti setagaccharukkhā. Te kira setakkhandhā mahāpaṇṇā kaṇikārasadisapupphā honti. Nigguṇḍī sirīnigguṇḍī ti pakatinigguṇḍī ceva kāḷanigguṇḍī ca. Paṅgurā ti paṅgurarukkhā. Kusumbharā ti ekagacchā. Dhanutakkārī pupphehī ti dhanūnañca takkārīnañca pupphehi sobhitā. Sīsapāvaraṇāni cā ti sīsapehi ca varaṇehi ca sobhitā. Acchivāti ādayo pi rukkhā yeva. Setageru ca tagarā ti setageru ca tagarā ca. Maṁsikuṭṭhā kulāvarā ti maṁsigacchā ca kuṭṭhagacchā ca kulāvarā ca. Akuṭilā ti ujukā. Agyāgāraṁ samantato ti agyāgāraṁ parikkhipitvā ṭhitā ti attho.

401. Athettha {6.536} udakantasmiṁ, bahujāto phaṇijjako,
Muggatiyo karatiyo, sevālasīsakā bahū.

402. Uddāpavattaṁ ulluḷitaṁ, makkhikā hiṅgujālikā,
Dāsimakañjako cettha, bahū nīcekalambakā.

403. Elamphurakasañchannā, rukkhā tiṭṭhanti brāhmaṇa,
Sattāhaṁ dhāriyamānānaṁ, gandho tesaṁ na chijjati.

404. Ubhato saraṁ mucalindaṁ, pupphā tiṭṭhanti sobhanā,
Indīvarehi sañchannaṁ, vanaṁ taṁ upasobhati.

405. Aḍḍhamāsaṁ dhāriyamānānaṁ, gandho tesaṁ na chijjati,
Nīlapupphī setavārī, pupphitā girikaṇṇikā,
Kalerukkhehi sañchannaṁ, vanaṁ taṁ tulasīhi ca.

406. Sammaddateva gandhena, pupphasākhāhi taṁ vanaṁ,
Bhamarā pupphagandhena, samantā mabhināditā.

407. Tīṇi kakkārujātāni, tasmiṁ sarasi brāhmaṇa,
Kumbhamattāni cekāni, murajamattāni tā ubho ti.

Tattha phaṇijjako ti bhūtanako. Muggatiyo ti ekā muggajāti. Karatiyo ti rājamāso. Sevālasīsakā ti ime pi gacchā yeva, api ca sīsakā ti rattacandanaṁ vuttaṁ. Uddāpavattaṁ ulluḷitan-ti taṁ udakaṁ tīramariyādabandhaṁ vātāpahataṁ ulluḷitaṁ hutvā tiṭṭhati. Makkhikā hiṅgujālikā ti hiṅgujālasaṅkhāte vikasitapupphagacche pañcavaṇṇā madhumakkhikā madhurassarena viravantiyo tattha vicarantī ti attho. Dāsimakañjako cetthā ti imāni dve rukkhajātiyo ca ettha. Nīcekalambakā ti nīcakalambakā. Elamphurakasañchannā ti evaṁnāmikāya valliyā sañchannā. Tesan-ti tesaṁ tassā valliyā pupphānaṁ sabbesam-pi vā etesaṁ dāsimakañjakādīnaṁ pupphānaṁ sattāhaṁ gandho na chijjati. Evaṁ gandhasampannāni pupphāni, rajatapaṭṭasadisavālukapuṇṇā bhūmibhāgā. Gandho tesan-ti tesaṁ indīvarapupphādīnaṁ gandho aḍḍhamāsaṁ na chijjati. Nīlapupphīti ādikā pupphavalliyo. Tulasīhi cā ti tulasigacchehi ca. Kakkārujātānī ti valliphalāni. Tattha ekissā valliyā phalāni mahāghaṭamattāni, dvinnaṁ mudiṅgamattāni. Tena vuttaṁ: “Murajamattāni tā ubho” ti.

408. Athettha sāsapo bahuko, nādiyo haritāyuto,
Asī tālāva tiṭṭhanti, chejjā indīvarā bahū.

409. Apphoṭā sūriyavallī ca, kāḷīyā madhugandhiyā,
Asokā mudayantī ca, vallibho khuddapupphiyo.

410. Koraṇḍakā anojā ca, pupphitā nāgamallikā,
Rukkhamāruyha tiṭṭhanti, phullā kiṁsukavalliyo.

411. Kaṭeruhā {6.537} ca vāsantī, yūthikā madhugandhiyā,
Niliyā sumanā bhaṇḍī, sobhati padumuttaro.

412. Pāṭalī samuddakappāsī, kaṇikārā ca pupphitā,
Hemajālāva dissanti, ruciraggi sikhūpamā.

413. Yāni tāni ca pupphāni, thalajānudakāni ca,
Sabbāni tattha dissanti, evaṁ rammo mahodadhī ti.

Tattha sāsapo ti siddhatthako. Bahuko ti bahu. Nādiyo haritāyuto ti haritena āyuto nādiyo. Imā dve pi lasuṇajātiyo, so pi lasuṇo tattha bahukoti attho. Asī tālāva tiṭṭhantī ti asī ti evaṁnāmakā rukkhā siniddhāya bhūmiyā ṭhitā tālā viya tiṭṭhanti. Chejjā indīvarā bahū ti udakapariyante bahū suvaṇṇaindīvarā muṭṭhinā chinditabbā hutvā ṭhitā. Apphoṭā ti apphoṭavalliyo. Vallibho khuddapupphiyo ti vallibho ca khuddapupphiyo ca. Nāgamallikā ti vallināgā ca mallikā ca. Kiṁsukavalliyo ti sugandhapattā vallijātī. Kaṭeruhā ca vāsantī ti ime ca dve pupphagacchā. Madhugandhiyā ti madhusamānagandhā. Niliyā sumanā bhaṇḍī ti nīlavallisumanā ca pakatisumanā ca bhaṇḍī ca. Padumuttaro ti evaṁnāmako rukkho. Kaṇikārā ti vallikaṇikārā rukkhakaṇikārā. Hemajālāvā ti pasāritahemajālā viya dissanti. Mahodadhī ti mahato udakakkhandhassa ādhārabhūto mucalindasaroti.

414. Athassā pokkharaṇiyā, bahukā vārigocarā,
Rohitā naḷapī siṅgū, kumbhilā makarā susū.

415. Madhu ca madhulaṭṭhi ca, tālisā ca piyaṅgukā,
Kuṭandajā bhaddamuttā, setapupphā ca lolupā.

416. Surabhī ca rukkhā tagarā, bahukā tuṅgavaṇṭakā,
Paddhakā naradā kuṭṭhā, jhāmakā ca hareṇukā.

417. Haliddakā gandhasilā, hiriverā ca guggulā,
Vibhedikā corakā kuṭṭhā, kappūrā ca kaliṅgukā ti.

Tattha athassā pokkharaṇiyā ti idha pokkharaṇisadisatāya saram-eva pokkharaṇīti vadati. Rohitāti ādīni tesaṁ vārigocarānaṁ nāmāni. Madhu cā ti nimmakkhikamadhu ca. Madhulaṭṭhi cā ti laṭṭhimadhukañca. Tālisā cāti ādikā sabbā gandhajātiyo.

418. Athettha sīhabyagghā ca, purisālū ca hatthiyo,
Eṇeyyā pasadā ceva, rohiccā sarabhā migā.

419. Koṭṭhasuṇā suṇo pi ca, tuliyā naḷasannibhā,
Cāmarī calanī laṅghī, jhāpitā makkaṭā picu.

420. Kakkaṭā {6.538} kaṭamāyā ca, ikkā goṇasirā bahū,
Khaggā varāhā nakulā, kāḷakettha bahūtaso.

421. Mahiṁsā soṇasiṅgālā, pampakā ca samantato,
Ākucchā pacalākā ca, citrakā cā pi dīpiyo.

422. Pelakā ca vighāsādā, sīhā gogaṇisādakā,
Aṭṭhapādā ca morā ca, bhassarā ca kukutthakā.

423. Caṅkorā kukkuṭā nāgā, aññamaññaṁ pakūjino,
Bakā balākā najjuhā, dindibhā kuñjavājitā.

424. Byagghinasā lohapiṭṭhā, pampakā jīvajīvakā,
Kapiñjarā tittirāyo, kulā ca paṭikutthakā.

425. Mandālakā celakeṭu, bhaṇḍutittiranāmakā,
Celāvakā piṅgalāyo, goṭakā aṅgahetukā.

426. Karaviyā ca saggā ca, uhuṅkārā ca kukkuhā,
Nānādijagaṇākiṇṇaṁ, nānāsaranikūjitan-ti.

Tattha purisālū ti vaḷavāmukhayakkhiniyo. Rohiccā sarabhā migā ti rohitā ceva sarabhā migā ca. Koṭṭhasukā ti siṅgālasunakhā. “Kotthusuṇā” ti pi pāṭho. Suṇo pi cā ti esāpekā khuddakamigajāti. Tuliyā ti pakkhibiḷārā. Naḷasannibhā ti naḷapupphavaṇṇā rukkhasunakhā. Cāmarī calanī laṅghī ti cāmarīmigā ca calanīmigā ca laṅghīmigā ca. Jhāpitā makkaṭā ti dve makkaṭajātiyo va. Picū ti sarapariyante gocaraggāhī eko makkaṭo. Kakkaṭā kaṭamāyā cā ti dve mahāmigā. Ikkā ti acchā. Goṇasirā ti araññagoṇā. Kāḷakettha bahūtaso ti kāḷamigā nāmettha bahūtaso. Soṇasiṅgālā ti rukkhasunakhā ca siṅgālā ca. Pampakā ti assamapadaṁ parikkhipitvā ṭhitā mahāveḷupampakā. Ākucchā ti godhā. Pacalākā cā ti gajakumbhamigā. Citrakā cā pi dīpiyo ti citrakamigā ca dīpimigā ca.

Pelakā cā ti sasā. Vighāsādā ti ete gijjhā sakuṇā. Sīhā ti kesarasīhā. Gogaṇisādakā ti gogaṇe gahetvā khādanasīlā duṭṭhamigā. Aṭṭhapādā ti sarabhā migā. Bhassarā ti setahaṁsā. Kukutthakā ti kukutthakasakuṇā. Caṅkorā ti caṅkorasakuṇā. Kukkuṭā ti vanakukkuṭā. Dindibhā kuñjavājitā ti ime tayo pi sakuṇā yeva. Byagghinasā ti senā. Lohapiṭṭhā ti lohitavaṇṇasakuṇā. Pampakā ti pampaṭakā. Kapiñjarā tittirāyo ti kapiñjarā ca tittirā ca. Kulā ca paṭikutthakā ti ime pi dve sakuṇā. Mandālakā celakeṭū ti mandālakā ceva celakeṭu ca. Bhaṇḍutittiranāmakā ti bhaṇḍū ca tittirā ca nāmakā ca. Celāvakā {6.539} piṅgalāyo ti dve sakuṇajātiyo ca, tathā goṭakā aṅgahetukā. Saggā ti cātakasakuṇā. Uhuṅkārā ti ulūkā.

427. Athettha sakuṇā santi, nīlakā mañjubhāṇakā,
Modanti saha bhariyāhi, aññamaññaṁ pakūjino.

428. Athettha sakuṇā santi, dijā mañjussarā sitā,
Setacchikūṭā bhadrakkhā, aṇḍajā citrapekhuṇā.

429. Athettha sakuṇā santi, dijā mañjussarā sitā,
Sikhaṇḍī nīlagīvāhi, aññamaññaṁ pakūjino.

430. Kukutthakā kuḷīrakā, koṭṭhā pokkharasātakā,
Kālāmeyyā balīyakkhā, kadambā suvasāḷikā.

431. Haliddā lohitā setā, athettha nalakā bahū,
Vāraṇā bhiṅgarājā ca, kadambā suvakokilā.

432. Ukkusā kurarā haṁsā, āṭā parivadentikā,
Pākahaṁsā atibalā, najjuhā jīvajīvakā.

433. Pārevatā ravihaṁsā, cakkavākā nadīcarā,
Vāraṇābhirudā rammā, ubho kālūpakūjino.

434. Athettha sakuṇā santi, nānāvaṇṇā bahū dijā,
Modanti saha bhariyāhi, aññamaññaṁ pakūjino.

435. Athettha sakuṇā santi, nānāvaṇṇā bahū dijā,
Sabbe mañjū nikūjanti, mucalindamubhato saraṁ.

436. Athettha sakuṇā santi, karaviyā nāma te dijā,
Modanti saha bhariyāhi, aññamaññaṁ pakūjino.

437. Athettha sakuṇā santi, karaviyā nāma te dijā,
Sabbe mañjū nikūjanti, mucalindamubhato saraṁ.

438. Eṇeyyapasadākiṇṇaṁ, nāgasaṁsevitaṁ vanaṁ,
Nānālatāhi sañchannaṁ, kadalīmigasevitaṁ.

439. Athettha sāsapo bahuko, nīvāro varako bahu,
Sāli akaṭṭhapāko ca, ucchu tattha anappako.

440. Ayaṁ ekapadī eti, ujuṁ gacchati assamaṁ,
Khudaṁ pipāsaṁ aratiṁ, tattha patto na vindati,
Yattha vessantaro rājā, saha puttehi sammati.

441. Dhārento brāhmaṇavaṇṇaṁ, āsadañca masaṁ jaṭaṁ,
Cammavāsī chamā seti, jātavedaṁ namassatī ti.

Tattha {6.540} nīlakā ti citrarājipattā. Mañjūssarā sitā ti nibaddhamadhurassarā. Setacchikūṭā bhadrakkhā ti ubhayapassesu setehi akkhikūṭehi samannāgatā sundarakkhā. Citrapekhuṇā ti vicitrapattā. Kuḷīrakā ti kakkaṭakā. Koṭṭhāti ādayo sakuṇāva. Vāraṇā ti hatthiliṅgasakuṇā. Kadambā ti mahākadambā gahitā. Suvakokilā ti kokilehi saddhiṁ vicaraṇasuvakā ceva kokilā ca. Ukkusā ti kāḷakurarā. Kurarā ti setakurarā. Haṁsā ti sakuṇahaṁsā. Āṭā ti dabbisaṇṭhānamukhasakuṇā. Parivadentikā ti ekā sakuṇajāti. Vāraṇābhirudā rammā ti rammābhirudā vāraṇā. Ubho kālūpakūjino ti sāyaṁ pāto pabbatapādaṁ ekaninnādaṁ karontā nikūjanti. Eṇeyyapasadākiṇṇan-ti eṇeyyamigehi ca pasadamigehi ca ākiṇṇaṁ. Tattha patto na vindatī ti brāhmaṇa, vessantarassa assamapadaṁ patto puriso tattha assame chātakaṁ vā pānīyapipāsaṁ vā ukkaṇṭhitaṁ vā na paṭilabhati.

442. Idaṁ sutvā brahmabandhu, isiṁ katvā padakkhiṇaṁ,
Udaggacitto pakkāmi, yattha vessantaro ahū ti.

Tattha yattha vessantaro ahū ti yasmiṁ ṭhāne vessantaro ahosi, taṁ ṭhānaṁ gatoti.

Mahāvanavaṇṇanā niṭṭhitā

Dārakapabbavaṇṇanā

Jūjako pi accutatāpasena kathitamaggena gacchanto caturassapokkharaṇiṁ patvā cintesi: “Ajja atisāyanho, idāni maddī araññato āgamissati. Mātugāmo hi nāma dānassa antarāyakaro hoti, sve tassā araññaṁ gatakāle assamaṁ gantvā vessantaraṁ upasaṅkamitvā dārake yācitvā tāya anāgatāya te gahetvā pakkamissāmī” ti. Athassa avidūre ekaṁ sānupabbataṁ āruyha ekasmiṁ phāsukaṭṭhāne nipajji. Taṁ pana rattiṁ paccūsakāle maddī supinaṁ addasa. Evarūpo supino ahosi: eko puriso kaṇho dve kāsāyāni paridahitvā dvīsu kaṇṇesu rattamālaṁ piḷandhitvā āvudhahattho tajjento āgantvā paṇṇasālaṁ pavisitvā maddiṁ jaṭāsu gahetvā ākaḍḍhitvā bhūmiyaṁ uttānakaṁ pātetvā viravantiyā tassā dve akkhīni uppāṭetvā bāhāni chinditvā uraṁ bhinditvā paggharantalohitabinduṁ hadayamaṁsaṁ ādāya pakkāmīti. Sā pabujjhitvā bhītatasitā: “Pāpako supino me diṭṭho, supinapāṭhako pana vessantarena sadiso nāma natthi, pucchissāmi nan”-ti cintetvā {6.541} paṇṇasālaṁ gantvā mahāsattassa paṇṇasāladvāraṁ ākoṭesi. Mahāsatto: “Ko eso” ti āha. “Ahaṁ deva, maddī” ti. “Bhadde, amhākaṁ katikavattaṁ bhinditvā kasmā akāle āgatāsī” ti. “Deva, nāhaṁ kilesavasena āgacchāmi, apica kho pana me pāpako supino diṭṭho” ti. “Tena hi kathehi, maddī” ti. Sā attanā diṭṭhaniyāmeneva kathesi.

Mahāsatto pi supinaṁ pariggaṇhitvā: “Mayhaṁ dānapāramī pūrissati, sve maṁ yācako āgantvā putte yācissati, maddiṁ assāsetvā uyyojessāmī” ti cintetvā: “Maddi, tava dussayanadubbhojanehi cittaṁ āluḷitaṁ bhavissati, mā bhāyī” ti saṁmohetvā assāsetvā uyyojesi. Sā vibhātāya rattiyā sabbaṁ kattabbakiccaṁ katvā dve putte āliṅgitvā sīse cumbitvā: “Tātā, ajja me dussupino diṭṭho, appamattā bhaveyyāthā” ti ovaditvā: “Deva, tumhe dvīsu kumāresu appamattā hothā” ti mahāsattaṁ putte paṭicchāpetvā pacchikhaṇitti ādīni ādāya assūni puñchantī mūlaphalāphalatthāya vanaṁ pāvisi. Tadā jūjako pi: “Idāni maddī araññaṁ gatā bhavissatī” ti sānupabbatā oruyha ekapadikamaggena assamābhimukho pāyāsi. Mahāsatto pi paṇṇasālato nikkhamitvā paṇṇasāladvāre pāsāṇaphalake suvaṇṇapaṭimā viya nisinno: “Idāni yācako āgamissatī” ti pipāsito viya surāsoṇḍo tassāgamanamaggaṁ olokento va nisīdi. Puttāpissa pādamūle kīḷanti. So maggaṁ olokento brāhmaṇaṁ āgacchantaṁ disvā satta māse nikkhittaṁ dānadhuraṁ ukkhipanto viya ‘ehi, tvaṁ bho brāhmaṇā” ti somanassajāto jālikumāraṁ āmantento imaṁ gāthamāha.

443. Uṭṭhehi jāli patiṭṭha, porāṇaṁ viya dissati,
Brāhmaṇaṁ viya passāmi, nandiyo mābhikīrare ti.

Tattha porāṇaṁ viya dissatī ti pubbe jetuttaranagare nānādisāhi yācakānaṁ āgamanaṁ viya ajja yācakānaṁ āgamanaṁ dissati. Nandiyo mābhikīrare ti etassa brāhmaṇassa diṭṭhakālato paṭṭhāya maṁ somanassāni abhikīranti, ghammābhitattassa purisassa sīse sītūdakaghaṭasahassehi abhisecanakālo viya jātoti.

Taṁ sutvā kumāro āha:

444. Aham-pi {6.542} tāta passāmi, yo so brahmāva dissati,
Addhiko viya āyāti, atithī no bhavissatī ti.

Vatvā ca pana kumāro mahāsattassa apacitiṁ karonto uṭṭhāyāsanā brāhmaṇaṁ paccuggantvā parikkhāraggahaṇaṁ āpucchi. Brāhmaṇo taṁ olokento: “Ayaṁ vessantarassa putto jālikumāro nāma bhavissati, ādito paṭṭhā yeva pharusavacanaṁ kathessāmī” ti cintetvā: “Apehi apehī” ti accharaṁ pahari. Kumāro apagantvā: “Ayaṁ brāhmaṇo atipharuso, kiṁ nu kho” ti tassa sarīraṁ olokento aṭṭhārasa purisadose passi. Brāhmaṇo pi bodhisattaṁ upasaṅkamitvā paṭisanthāraṁ karonto āha:

445. Kacci nu bhoto kusalaṁ, kacci bhoto anāmayaṁ,
Kacci uñchena yāpetha, kacci mūlaphalā bahū.

446. Kacci ḍaṁsā makasā ca, appam-eva sarīsapā,
Vane vāḷamigākiṇṇe, kacci hiṁsā na vijjatī ti.

Bodhisatto pi tena saddhiṁ paṭisanthāraṁ karonto āha:

447. Kusalañceva no brahme, atho brahme anāmayaṁ,
Atho uñchena yāpema, atho mūlaphalā bahū.

448. Atho ḍaṁsā makasā ca, appam-eva sarīsavā,
Vane vāḷamigākiṇṇe, hiṁsā amhaṁ na vijjati.

449. Satta no māse vasataṁ, araññe jīvasokinaṁ,
Imam-pi paṭhamaṁ passāma, brāhmaṇaṁ devavaṇṇinaṁ,
Ādāya veḷuvaṁ daṇḍaṁ, aggihuttaṁ kamaṇḍaluṁ.

450. Svāgataṁ te mahābrahme, atho te adurāgataṁ,
Anto pavisa bhaddante, pāde pakkhālayassu te.

451. Tiṇḍukāni piyālāni, madhuke kāsumāriyo,
Phalāni khuddakappāni, bhuñja brahme varaṁ varaṁ.

452. Idam-pi pānīyaṁ sītaṁ, ābhataṁ girigabbharā,
Tato piva mahābrahme, sace tvaṁ abhikaṅkhasī ti.

Evañca pana vatvā mahāsatto: “Ayaṁ brāhmaṇo na akāraṇena imaṁ brahāraññaṁ āgato, āgamanakāraṇaṁ papañcaṁ akatvā pucchissāmi nan”-ti cintetvā imaṁ gāthamāha.

453. Atha {6.543} tvaṁ kena vaṇṇena, kena vā pana hetunā,
Anuppatto brahāraññaṁ, taṁ me akkhāhi pucchito ti.

Tattha vaṇṇenā ti kāraṇena. Hetunā ti paccayena.

Jūjako āha:

454. Yathā vārivaho pūro, sabbakālaṁ na khīyati,
Evaṁ taṁ yācitāgacchiṁ, putte me dehi yācito ti.

Tattha vārivaho ti pañcasu mahānadīsu udakavāho. Na khīyatī ti pipāsitehi āgantvā hatthehi pi bhājanehi pi ussiñcitvā piviyamāno na khīyati. Evaṁ taṁ yācitāgacchin-ti tvam-pi saddhāya pūritattā evarūpoyevā ti maññamāno ahaṁ taṁ yācituṁ āgacchiṁ. Putte me dehi yācito ti mayā yācito tava putte mayhaṁ dāsatthāya dehīti.

Taṁ sutvā mahāsatto somanassajāto pasāritahatthe sahassatthavikaṁ ṭhapento viya pabbatapādaṁ unnādento imā gāthā āha:

455. Dadāmi na vikampāmi, issaro naya brāhmaṇa,
Pāto gatā rājaputtī, sāyaṁ uñchāto ehiti.

456. Ekarattiṁ vasitvāna, pāto gacchasi brāhmaṇa,
Tassā nhāte upaghāte, atha ne māladhārine.

457. Ekarattiṁ vasitvāna, pāto gacchasi brāhmaṇa,
Nānāpupphehi sañchanne, nānāgandhehi bhūsite,
Nānāmūlaphalākiṇṇe, gaccha svādāya brāhmaṇā ti.

Tattha issaro ti tvaṁ mama puttānaṁ issaro sāmiko hutvā ete naya, apica kho panekaṁ kāraṇaṁ atthi. Etesaṁ mātā rājaputtī phalāphalatthāya pāto gatā sāyaṁ araññato āgamissati, tāya ānītāni madhuraphalāphalāni bhuñjitvā idheva ṭhāne ajjekarattiṁ vasitvā pāto va dārake gahetvā gamissasi. Tassā nhāte ti tāya nhāpite. Upaghāte ti sīsamhi upasiṅghite. Atha ne māladhārine ti atha ne vicitrāya mālāya alaṅkate taṁ mālaṁ vahamāne. Pāḷipotthakesu pana: “Atha ne māladhārino” ti likhitaṁ, tassattho na vicārito. Nānāmūlaphalākiṇṇe ti magge pātheyyatthāya dinnehi nānāmūlaphalāphalehi ākiṇṇe.

Jūjako āha:

458. Na {6.544} vāsamabhirocāmi, gamanaṁ mayha ruccati,
Antarāyo pi me assa, gacchaññeva rathesabha.

459. Na hetā yācayogī naṁ, antarāyassa kāriyā,
Itthiyo mantaṁ jānanti, sabbaṁ gaṇhanti vāmato.

460. Saddhāya dānaṁ dadato, māsaṁ adakkhi mātaraṁ,
Antarāyam-pi sā kayirā, gacchaññeva rathesabha.

461. Āmantayassu te putte, mā te mātaramaddasuṁ,
Saddhāya dānaṁ dadato, evaṁ puññaṁ pavaḍḍhati.

462. Āmantayassu te putte, mā te mātaramaddasuṁ,
Mādisassa dhanaṁ datvā, rāja saggaṁ gamissasī ti.

Tattha na hetā yācayogī nan-ti ettha nan-ti nipātamattaṁ. Idaṁ vuttaṁ hoti: mahārāja, etā itthiyo ca nāma na hi yācayogī, na yācanāya anucchavikā honti, kevalaṁ antarāyassa kāriyā dāyakānaṁ puññantarāyaṁ, yācakānañca lābhantarāyaṁ karontīti. Itthiyo mantan-ti itthī māyaṁ nāma jānanti. Vāmato ti sabbaṁ vāmato gaṇhanti, na dakkhiṇato. Saddhāya dānaṁ dadato ti kammañca phalañca saddahitvā dānaṁ dadato. Māsan-ti mā etesaṁ mātaraṁ adakkhi. Kayirā ti kareyya. Āmantayassū ti jānāpehi, mayā saddhiṁ pesehīti vadati. Dadato ti dadantassa.

Vessantaro āha:

463. Sace tvaṁ nicchase daṭṭhuṁ, mama bhariyaṁ patibbataṁ,
Ayyakassa pi dassehi, jāliṁ kaṇhājinaṁ cubho.

464. Ime kumāre disvāna, mañjuke piyabhāṇine,
Patīto sumano vitto, bahuṁ dassati te dhanan-ti.

Tattha ayyakassā ti mayhaṁ pituno sañjayamahārājassa dvinnaṁ kumārānaṁ ayyakassa. Dassati te dhanan-ti so rājā tuyhaṁ bahuṁ dhanaṁ dassati.

Jūjako āha:

465. Acchedanassa bhāyāmi, rājaputta suṇohi me,
Rājadaṇḍāya maṁ dajjā, vikkiṇeyya haneyya vā,
Jino dhanañca dāse ca, gārayhassa brahmabandhuyā ti.

Tattha acchedanassā ti acchinditvā gahaṇassa bhāyāmi. Rājadaṇḍāya maṁ dajjāti: “Ayaṁ brāhmaṇo dārakacoro, daṇḍamassa dethā” ti evaṁ daṇḍatthāya maṁ amaccānaṁ {6.545} dadeyya. Gārayhassa brahmabandhuyā ti kevalaṁ brāhmaṇiyāva garahitabbo bhavissāmīti.

Vessantaro āha:

466. Ime kumāre disvāna, mañjuke piyabhāṇine,
Dhamme ṭhito mahārājā, sivīnaṁ raṭṭhavaḍḍhano,
Laddhā pītisomanassaṁ, bahuṁ dassati te dhanan-ti.

Jūjako āha:

467. Nāhaṁ tam-pi karissāmi, yaṁ maṁ tvaṁ anusāsasi,
Dārakeva ahaṁ nessaṁ, brāhmaṇyā paricārake ti.

Tattha dārakevā ti alaṁ mayhaṁ aññena dhanena, ahaṁ ime dārakeva attano brāhmaṇiyā paricārake nessāmīti.

Taṁ tassa pharusavacanaṁ sutvā dārakā bhītā palāyitvā piṭṭhipaṇṇasālaṁ gantvā tato pi palāyitvā gumbagahane nilīyitvā tatrā pi jūjakenāgantvā gahitā viya attānaṁ sampassamānā kampantā katthaci ṭhātuṁ asamatthā ito cito ca dhāvitvā caturassapokkharaṇitīraṁ gantvā daḷhaṁ vākacīraṁ nivāsetvā udakaṁ oruyha pokkharapattaṁ sīse ṭhapetvā udakena paṭicchannā hutvā aṭṭhaṁsu. Tamatthaṁ pakāsento satthā āha:

468. Tato kumārā byathitā, sutvā luddassa bhāsitaṁ,
Tena tena padhāviṁsu, jālī kaṇhājinā cubho ti.

Jūjako pi kumāre adisvā bodhisattaṁ apasādesi: “Bho vessantara, idāneva tvaṁ mayhaṁ dārake datvā mayā ‘nāhaṁ jetuttaranagaraṁ gamissāmi, dārake mama brāhmaṇiyā paricārake nessāmī’ ti vutte iṅghitasaññaṁ datvā putte palāpetvā ajānanto viya nisinno, natthi maññe lokasmiṁ tayā sadiso musāvādī” ti. Taṁ sutvā mahāsatto pakampitacitto hutvā: “Dārakā palātā bhavissantī” ti cintetvā: “Bho brāhmaṇa, mā cintayi, ānessāmi te kumāre” ti uṭṭhāya piṭṭhipaṇṇasālaṁ gantvā tesaṁ vanagahanaṁ paviṭṭhabhāvaṁ ñatvā {6.546} padavalañjānusārena pokkharaṇitīraṁ gantvā udake otiṇṇapadaṁ disvā: “Kumārā udakaṁ oruyha ṭhitā bhavissantī” ti ñatvā: “Tāta, jālī” ti pakkosanto imaṁ gāthādvayamāha:

469. Ehi tāta piyaputta, pūretha mama pāramiṁ,
Hadayaṁ mebhisiñcetha, karotha vacanaṁ mama.

470. Yānā nāvā ca me hotha, acalā bhavasāgare,
Jātipāraṁ tarissāmi, santāressaṁ sadevakan-ti.

Kumāro pitu vacanaṁ sutvā: “Brāhmaṇo maṁ yathāruci karotu, pitarā saddhiṁ dve kathā na kathessāmī” ti sīsaṁ nīharitvā pokkharapattāni viyūhitvā udakā uttaritvā mahāsattassa dakkhiṇapāde nipatitvā gopphakasandhiṁ daḷhaṁ gahetvā parodi. Atha naṁ mahāsatto āha: “Tāta, bhaginī te kuhin”-ti. “Tāta, ime sattā nāma bhaye uppanne attānam-eva rakkhantī” ti. Atha mahāsatto: “Puttehi me katikā katā bhavissatī” ti ñatvā: “Ehi amma kaṇhe” ti pakkosanto gāthādvayamāha:

471. Ehi amma piyadhīti, pūretha mama pāramiṁ,
Hadayaṁ mebhisiñcetha, karotha vacanaṁ mama.

472. Yānā nāvā ca me hotha, acalā bhavasāgare,
Jātipāraṁ tarissāmi, uddharissaṁ sadevakan-ti.

Sāpi: “Pitarā saddhiṁ dve kathā na kathessāmī” ti tatheva udakā uttaritvā mahāsattassa vāmapāde nipatitvā gopphakasandhiṁ daḷhaṁ gahetvā parodi. Tesaṁ assūni mahāsattassa phullapadumavaṇṇe pādapiṭṭhe patanti. Tassa assūni tesaṁ suvaṇṇaphalakasadisāya piṭṭhiyā patanti. Atha mahāsatto kumāre uṭṭhāpetvā assāsetvā: “Tāta, jāli kiṁ tvaṁ mama dānavittakabhāvaṁ na jānāsi, ajjhāsayaṁ me, tāta, matthakaṁ pāpehī” ti vatvā goṇe agghāpento viya tattheva ṭhito kumāre agghāpesi. So kira puttaṁ āmantetvā āha: “Tāta, jāli tvaṁ bhujisso hotukāmo brāhmaṇassa nikkhasahassaṁ {6.547} datvā bhujisso bhaveyyāsi, bhaginī kho pana te uttamarūpadharā, koci nīcajātiko brāhmaṇassa kiñcideva dhanaṁ datvā tava bhaginiṁ bhujissaṁ katvā jātisambhedaṁ kareyya, aññatraraññā sabbasatadāyako nāma natthi, tasmā bhaginī te bhujissā hotukāmā brāhmaṇassa dāsasataṁ dāsīsataṁ hatthisataṁ assasataṁ usabhasataṁ nikkhasatanti evaṁ sabbasatāni datvā bhujissā hotū” ti evaṁ kumāre agghāpetvā samassāsetvā assamapadaṁ gantvā kamaṇḍalunā udakaṁ gahetvā: “Ehi vata, bho brāhmaṇā” ti āmantetvā sabbaññutaññāṇassa paccayo hotūti patthanaṁ katvā udakaṁ pātetvā: “Ambho brāhmaṇa, puttehi me sataguṇena sahassaguṇena satasahassaguṇena sabbaññutaññāṇam-eva piyataran”-ti pathaviṁ unnādento brāhmaṇassa piyaputtadānaṁ adāsi. Tamatthaṁ pakāsento satthā āha:

473. Tato kumāre ādāya, jāliṁ kaṇhājinaṁ cubho,
Brāhmaṇassa adā dānaṁ, sivīnaṁ raṭṭhavaḍḍhano.

474. Tato kumāre ādāya, jāliṁ kaṇhājinaṁ cubho,
Brāhmaṇassa adā vitto, puttake dānamuttamaṁ.

475. Tadāsi yaṁ bhiṁsanakaṁ, tadāsi lomahaṁsanaṁ,
Yaṁ kumāre padinnamhi, medanī sampakampatha.

476. Tadāsi yaṁ bhiṁsanakaṁ, tadāsi lomahaṁsanaṁ,
Yaṁ pañjalikato rājā, kumāre sukhavacchite,
Brāhmaṇassa adā dānaṁ, sivīnaṁ raṭṭhavaḍḍhano ti.

Tattha vitto ti pītisomanassajāto hutvā. Tadāsi yaṁ bhiṁsanakan-ti tadā dānatejena unnadantī mahāpathavī catunahutādhikadviyojanasatasahassabahalā mattavāraṇo viya gajjamānā kam pi, sāgaro saṅkhubhi. Sinerupabbatarājā suseditavettaṅkuro viya onamitvā vaṅkapabbatābhimukho aṭṭhāsi. Sakko devarājā apphoṭesi, mahābrahmā sādhukāramadāsi. Yāva brahmalokā ekakolāhalaṁ ahosi. Pathavisaddena devo gajjanto khaṇikavassaṁ vassi, akālavijjulatā nicchariṁsu. Himavantavāsino sīhādayo sakalahimavantaṁ ekaninnādaṁ kariṁsūti evarūpaṁ bhiṁsanakaṁ ahosi. Pāḷiyaṁ pana: “Medanī sampakampathā” ti ettakam-eva vuttaṁ. Yan-ti yadā. Sukhavacchite ti sukhavasite sukhasaṁvaḍḍhite. Adā dānan-ti ambho brāhmaṇa, puttehi me sataguṇena sahassaguṇena satasahassaguṇena sabbaññutaññāṇam-eva piyataranti tassatthāya adāsi.

Mahāsatto {6.548} dānaṁ datvā: “Sudinnaṁ vata me dānan”-ti pītiṁ uppādetvā kumāre olokento va aṭṭhāsi. Jūjako pi vanagumbaṁ pavisitvā valliṁ dantehi chinditvā ādāya kumārassa dakkhiṇahatthaṁ kumārikāya vāmahatthena saddhiṁ ekato bandhitvā tam-eva vallikoṭiṁ gahetvā pothayamāno pāyāsi. Tamatthaṁ pakāsento satthā āha:

477. Tato so brāhmaṇo luddo, lataṁ dantehi chindiya,
Latāya hatthe bandhitvā, latāya anumajjatha.

478. Tato so rajjumādāya, daṇḍañcādāya brāhmaṇo,
Ākoṭayanto te neti, sivirājassa pekkhato ti.

Tattha sivirājassā ti vessantarassa.

Tesaṁ pahaṭapahaṭaṭṭhāne chavi chijjati, lohitaṁ paggharati. Paharaṇakāle aññamaññassa piṭṭhiṁ dadanti. Athekasmiṁ visamaṭṭhāne brāhmaṇo pakkhalitvā pati. Kumārānaṁ muduhatthehi baddhavalli gaḷitvā gatā. Te rodamānā palāyitvā mahāsattassa santikaṁ āgamaṁsu. Tamatthaṁ pakāsento satthā āha:

479. Tato kumārā pakkāmuṁ, brāhmaṇassa pamuñciya,
Assupuṇṇehi nettehi, pitaraṁ so udikkhati.

480. Vedhamassatthapattaṁva, pitu pādāni vandati,
Pitu pādāni vanditvā, idaṁ vacanamabravi.

481. Ammā ca tāta nikkhantā, tvañca no tāta dassasi,
Yāva ammam-pi passemu, atha no tāta dassasi.

482. Ammā ca tāta nikkhantā, tvañca no tāta dassasi,
Mā no tvaṁ tāta adadā, yāva ammā pi etu no,
Tadāyaṁ brāhmaṇo kāmaṁ, vikkiṇātu hanātu vā.

483. Balaṅkapādo andhanakho, atho ovaddhapiṇḍiko,
Dīghuttaroṭṭho capalo, kaḷāro bhagganāsako.

484. Kumbhodaro bhaggapiṭṭhi, atho visamacakkhuko,
Lohamassu haritakeso, valīnaṁ tilakāhato.

485. Piṅgalo ca vinato ca, vikaṭo ca brahā kharo,
Ajināni ca sannaddho, amanusso bhayānako.

486. Manusso {6.549} udāhu yakkho, maṁsalohitabhojano,
Gāmā araññamāgamma, dhanaṁ taṁ tāta yācati.

487. Nīyamāne pisācena, kiṁ nu tāta udikkhasi,
Asmā nūna te hadayaṁ, āyasaṁ daḷhabandhanaṁ.

488. Yo no baddhe na jānāsi, brāhmaṇena dhanesinā,
Accāyikena luddena, yo no gāvo va sumbhati.

489. Idheva acchataṁ kaṇhā, na sā jānāti kismiñci,
Migīva khirasammattā, yūthā hīnā pakandatī ti.

Tattha udikkhatī ti so pitu santikaṁ gantvā kampamāno oloketi. Vedhan-ti vedhamāno. Tvañca no tāta, dassasī ti tvañca amhe tāya anāgatāya eva brāhmaṇassa dadāsi, evaṁ mā kari, adhivāsehi tvaṁ tāva. Yāva ammaṁ passemu, atha no tāya diṭṭhakāle tvaṁ puna dassasi. Vikkiṇātu hanātu vā ti tāta, ammāya āgatakāle esa amhe vikkiṇātu vā hanatu vā. Yaṁ icchati, taṁ karotu. Apica kho panesa kakkhaḷo pharuso, aṭṭhārasahi purisadosehi samannāgatoti aṭṭhārasa purisadose kathesi.

Tattha balaṅkapādo ti patthaṭapādo. Andhanakho ti pūtinakho. Ovaddhapiṇḍiko ti heṭṭhāgalitapiṇḍikamaṁso. Dīghuttaroṭṭho ti mukhaṁ pidahitvā ṭhitena dīghena uttaroṭṭhena samannāgato. Capalo ti paggharitalālo. Kaḷāro ti sūkaradāṭhāhi viya nikkhantadantehi samannāgato. Bhagganāsako ti bhaggāya visamāya nāsāya samannāgato. Lohamassū ti tambalohavaṇṇamassu. Haritakeso ti suvaṇṇavaṇṇavirūḷhakeso. Valīnan-ti sarīracammamassa valiggahitaṁ. Tilakāhato ti kāḷatilakehi parikiṇṇo. Piṅgalo ti nibbiddhapiṅgalo biḷārakkhisadisehi akkhīhi samannāgato. Vinato ti kaṭiyaṁ piṭṭhiyaṁ khandheti tīsu ṭhānesu vaṅko. Vikaṭo ti vikaṭapādo. “Abaddhasandhī” ti pi vuttaṁ, “kaṭakaṭā” ti viravantehi aṭṭhisandhīhi samannāgato. Brahā ti dīgho. Amanusso ti na manusso, manussavesena vicaranto pi yakkho esa. Bhayānako ti ativiya bhiṁsanako.

Manusso udāhu yakkho ti tāta, sace koci imaṁ brāhmaṇaṁ disvā evaṁ puccheyya: “Manussoyaṁ brāhmaṇo, udāhu yakkho” ti. “Na manusso, atha kho maṁsalohitabhojano yakkho” ti vattuṁ yuttaṁ. Dhanaṁ taṁ tāta yācatī ti tāta, esa amhākaṁ maṁsaṁ khāditukāmo tumhe puttadhanaṁ yācati. Udikkhasī ti ajjhupekkhasi. Asmā nūna te hadayan-ti tāta, mātāpitūnaṁ hadayaṁ nāma puttesu mudukaṁ hoti, puttānaṁ dukkhaṁ na sahati, tvaṁ ajānanto viya acchasi, tava pana hadayaṁ pāsāṇo viya maññe, atha vā āyasaṁ daḷhabandhanaṁ. Tena amhākaṁ evarūpe dukkhe uppanne na rujati.

Na jānāsī ti ajānanto viya acchasi. Accāyikena luddenā ti ativiya luddena pamāṇātikkantena. Yo no ti brāhmaṇena no amhe kaniṭṭhabhātike baddhe bandhite yo tvaṁ na jānāsi. Sumbhatī ti potheti. Idheva acchatan-ti {6.550} tāta, ayaṁ kaṇhājinā kiñci dukkhaṁ na jānāti. Yathā nāma khīrasammattā migapotikā yūthā parihīnā mātaraṁ apassantī khīratthāya kandati, evaṁ ammaṁ apassantī kanditvā sussitvā marissati, tasmā maṁ yeva brāhmaṇassa dehi, ahaṁ gamissāmi, ayaṁ kaṇhājinā idheva hotūti.

Evaṁ vutte pi mahāsatto na kiñci katheti. Tato kumāro mātāpitaro ārabbha paridevanto āha:

490. Na me idaṁ tathā dukkhaṁ, labbhā hi pumunā idaṁ,
Yañca ammaṁ na passāmi, taṁ me dukkhataraṁ ito.

491. Na me idaṁ tathā dukkhaṁ, labbhā hi pumunā idaṁ,
Yañca tātaṁ na passāmi, taṁ me dukkhataraṁ ito.

492. Sā nūna kapaṇā ammā, cirarattāya rucchati,
Kaṇhājinaṁ apassantī, kumāriṁ cārudassaniṁ.

493. So nūna kapaṇo tāto, cirarattāya rucchati,
Kaṇhājinaṁ apassanto, kumāriṁ cārudassaniṁ.

494. Sā nūna kapaṇā ammā, ciraṁ rucchati assame,
Kaṇhājinaṁ apassantī, kumāriṁ cārudassaniṁ.

495. So nūna kapaṇo tāto, ciraṁ rucchati assame,
Kaṇhājinaṁ apassanto, kumāriṁ cārudassaniṁ.

496. Sā nūna kapaṇā ammā, cirarattāya rucchati,
Aḍḍharatte va ratte vā, nadīva avasucchati.

497. So nūna kapaṇo tāto, cirarattāya rucchati,
Aḍḍharatte va ratte vā, nadīva avasucchati.

498. Ime te jambukā rukkhā, vedisā sinduvārakā,
Vividhāni rukkhajātāni, tāni ajja jahāmase.

499. Assatthā panasā ceme, nigrodhā ca kapitthanā,
Vividhāni phalajātāni, tāni ajja jahāmase.

500. Ime tiṭṭhanti ārāmā, ayaṁ sītūdakā nadī,
Yatthassu pubbe kīḷāma, tāni ajja jahāmase.

501. Vividhāni pupphajātāni, asmiṁ uparipabbate,
Yānassu pubbe dhārema, tāni ajja jahāmase.

502. Vividhāni phalajātāni, asmiṁ uparipabbate,
Yānassu pubbe bhuñjāma, tāni ajja jahāmase.

503. Ime no hatthikā assā, balibaddā ca no ime,
Yehissu pubbe kīḷāma, tāni ajja jahāmase ti.

Tattha {6.551} pumunā ti bhave vicarantena purisena. Labbhā ti labhitabbaṁ. Taṁ me dukkhataraṁ ito ti yaṁ me ammaṁ passituṁ alabhantassa dukkhaṁ, taṁ ito pothanadukkhato sataguṇena sahassaguṇena satasahassaguṇena dukkhataraṁ. Rucchatī ti rodissati. Aḍḍharatte va ratte vā ti aḍḍharatte vā sakalaratte vā amhe saritvā ciraṁ rodissati. Avasucchatī ti appodakā kunnadī avasussati. Yathā sā khippam-eva sussati, evaṁ aruṇe uggacchante yeva sussitvā marissatīti adhippāyenevamāha. Vedisā ti olambanasākhā. Tānī ti yesaṁ no mūlapupphaphalāni gaṇhantehi ciraṁ kīḷitaṁ, tāni ajja ubho pi mayaṁ jahāma. Hatthikā ti tātena amhākaṁ kīḷanatthāya katā hatthikā.

Taṁ evaṁ paridevamānam-eva saddhiṁ bhaginiyā jūjako āgantvā pothento gahetvā pakkāmi. Tamatthaṁ pakāsento satthā āha:

504. Nīyamānā kumārā te, pitaraṁ etadabravuṁ,
Ammaṁ ārogyaṁ vajjāsi, tvañca tāta sukhī bhava.

505. Ime no hatthikā assā, balibaddā ca no ime,
Tāni ammāya dajjesi, sokaṁ tehi vinessati.

506. Ime no hatthikā assā, balibaddā ca no ime,
Tāni ammā udikkhantī, sokaṁ paṭivinessatī ti.

Tadā bodhisattassa putte ārabbha balavasoko uppajji, hadayamaṁsaṁ uṇhaṁ ahosi. So kesarasīhena gahitamattavāraṇo viya rāhumukhaṁ paviṭṭhacando viya ca kampamāno sakabhāvena saṇṭhātuṁ asakkonto assupuṇṇehi nettehi paṇṇasālaṁ pavisitvā kalunaṁ paridevi. Tamatthaṁ pakāsento satthā āha:

507. Tato vessantaro rājā, dānaṁ datvāna khattiyo,
Paṇṇasālaṁ pavisitvā, kalunaṁ paridevayī ti.

Tato parā mahāsattassa vilāpagāthā honti:

508. Kaṁ nvajja chātā tasitā, uparucchanti dārakā,
Sāyaṁ saṁvesanākāle, ko ne dassati bhojanaṁ.

509. Kaṁ nvajja chātā tasitā, uparucchanti dārakā,
Sāyaṁ saṁvesanākāle, ‘ammā chātamha detha no’.

510. Kathaṁ {6.552} nu pathaṁ gacchanti, pattikā anupāhanā,
Santā sūnehi pādehi, ko ne hatthe gahessati.

511. Kathaṁ nu so na lajjeyya, sammukhā paharaṁ mama,
Adūsakānaṁ puttānaṁ, alajjī vata brāhmaṇo.

512. Yo pi me dāsidāsassa, añño vā pana pesiyo,
Tassā pi suvihīnassa, ko lajjī paharissati.

513. Vārijasseva me sato, baddhassa kumināmukhe,
Akkosati paharati, piye putte apassato ti.

Tattha kaṁ nvajjā ti kaṁ nu ajja. Uparucchantī ti saṭṭhiyojanamaggaṁ gantvā uparodissanti. Saṁvesanākāle ti mahājanassa parivesanākāle. Kone dassatī ti ko nesaṁ bhojanaṁ dassati. Kathaṁ nu pathaṁ gacchantī ti kathaṁ nu saṭṭhiyojanamaggaṁ gamissanti. Pattikā ti hatthiyānādīhi virahitā. Anupāhanā ti upāhanamattena pi viyuttā sukhumālapādā. Gahessatī ti kilamathavinodanatthāya ko gaṇhissati. Dāsidāsassā ti dāsiyā dāso assa. Añño vā pana pesiyo ti tassa pi dāso, tassa pi dāsoti evaṁ dāsapatidāsaparamparāya: “Yo mayhaṁ catuttho pesiyo pesanakārako assa, tassa evaṁ suvihīnassa pi ayaṁ vessantarassa dāsapatidāso” ti ñatvā. Ko lajjī ti ko lajjāsampanno pahareyya, yuttaṁ nu kho tassa nillajjassa mama putte paharitunti. Vārijassevā ti kumināmukhe baddhassa macchasseva sato mama. Apassato ti a-kāro nipātamatto, passantasseva piyaputte akkosati ceva paharati ca, aho vata dāruṇoti.

Athassa kumāresu sinehena evaṁ parivitakko udapādi: “Ayaṁ brāhmaṇo mama putte ativiya viheṭheti, sokaṁ sandhāretuṁ na sakkomi, brāhmaṇaṁ anubandhitvā jīvitakkhayaṁ pāpetvā ānessāmi te kumāre” ti. Tato: “Aṭṭhānametaṁ kumārānaṁ pīḷanaṁ atidukkhanti dānaṁ datvā pacchānutappaṁ nāma sataṁ dhammo na hotī” ti cintesi. Tadatthajotanā imā dve parivitakkagāthā nāma honti:

514. Adu cāpaṁ gahetvāna, khaggaṁ bandhiya vāmato,
Ānessāmi sake putte, puttānañhi vadho dukho.

515. Aṭṭhānametaṁ dukkharūpaṁ, yaṁ kumārā vihaññare,
Satañca dhammamaññāya, ko datvā anutappatī ti.

Tattha satan-ti pubbabodhisattānaṁ paveṇidhammaṁ.

So kira tasmiṁ khaṇe bodhisattānaṁ paveṇiṁ anussari. Tato: “Sabbabodhisattānaṁ dhanapariccāgaṁ, aṅgapariccāgaṁ {6.553}, puttapariccāgaṁ, bhariyapariccāgaṁ, jīvitapariccāganti ime pañca mahāpariccāge apariccajitvā buddhabhūtapubbo nāma natthi. Aham-pi tesaṁ abbhantaro homi, mayā pi piyaputtadhītaro adatvā na sakkā buddhena bhavitun”-ti cintetvā: “Kiṁ tvaṁ vessantara paresaṁ dāsatthāya dinnaputtānaṁ dukkhabhāvaṁ na jānāsi, yena brāhmaṇaṁ anubandhitvā jīvitakkhayaṁ pāpessāmīti saññaṁ uppādesi, dānaṁ datvā pacchānutappo nāma tava nānurūpo” ti evaṁ attānaṁ paribhāsitvā: “Sace pi eso kumāre māressati, dinnakālato paṭṭhāya mama na kiñci hotī” ti daḷhasamādānaṁ adhiṭṭhāya paṇṇasālato nikkhamitvā paṇṇasāladvāre pāsāṇaphalake kañcanapaṭimā viya nisīdi. Jūjako pi bodhisattassa sammukhe kumāre pothetvā neti. Tato kumāro vilapanto āha:

516. Saccaṁ kirevamāhaṁsu, narā ekacciyā idha,
Yassa natthi sakā mātā, yathā natthi tatheva so.

517. Ehi kaṇhe marissāma, natthattho jīvitena no,
Dinnamhāti janindena, brāhmaṇassa dhanesino,
Accāyikassa luddassa, yo no gāvo va sumbhati.

518. Ime te jambukā rukkhā, vedisā sinduvārakā,
Vividhāni rukkhajātāni, tāni kaṇhe jahāmase.

519. Assatthā panasā ceme, nigrodhā ca kapitthanā,
Vividhāni phalajātāni, tāni kaṇhe jahāmase.

520. Ime tiṭṭhanti ārāmā, ayaṁ sītūdakā nadī,
Yatthassu pubbe kīḷāma, tāni kaṇhe jahāmase.

521. Vividhāni pupphajātāni, asmiṁ uparipabbate,
Yānassu pubbe dhārema, tāni kaṇhe jahāmase.

522. Vividhāni phalajātāni, asmiṁ uparipabbate,
Yānassu pubbe bhuñjāma, tāni kaṇhe jahāmase.

523. Ime no hatthikā assā, balibaddā ca no ime,
Yehissu pubbe kīḷāma, tāni kaṇhe jahāmase ti.

Tattha yassā ti yassa santike sakā mātā natthi. Pitā atthi, yathā natthi yeva.

Puna brāhmaṇo ekasmiṁ visamaṭṭhāne pakkhalitvā pati. Tesaṁ hatthato bandhanavalli muccitvā gatā. Te pahaṭakukkuṭā viya kampantā palāyitvā ekavegeneva pitu santikaṁ āgamiṁsu. Tamatthaṁ pakāsento satthā āha:

524. Nīyamānā kumārā te, brāhmaṇassa pamuñciya,
Tena tena padhāviṁsu, jālī kaṇhājinā cubho ti.

Tattha {6.554} tena tenā ti tena muttakhaṇena yena disābhāgena tesaṁ pitā atthi, tena padhāviṁsu, padhāvitvā pitu santikaññeva āgamiṁsū ti attho.

Jūjako vegenuṭṭhāya vallidaṇḍahattho kappuṭṭhānaggi viya avattharanto āgantvā: “Ativiya palāyituṁ chekā tumhe” ti hatthe bandhitvā puna nesi. Tamatthaṁ pakāsento satthā āha:

525. Tato so rajjumādāya, daṇḍañcādāya brāhmaṇo,
Ākoṭayanto te neti, sivirājassa pekkhato ti.

Evaṁ nīyamānesu kaṇhājinā nivattitvā olokentī pitarā saddhiṁ salla pi. Tamatthaṁ pakāsento satthā āha:

526. Taṁ taṁ kaṇhājināvoca, ayaṁ maṁ tāta brāhmaṇo,
Laṭṭhiyā paṭikoṭeti, ghare jātaṁva dāsiyaṁ.

527. Na cāyaṁ brāhmaṇo tāta, dhammikā honti brāhmaṇā,
Yakkho brāhmaṇavaṇṇena, khādituṁ tāta neti no,
Nīyamāne pisācena, kiṁ nu tāta udikkhasī ti.

Tattha tan-ti taṁ passamānaṁ nisinnaṁ pitaraṁ sivirājānaṁ. Dāsiyan-ti dāsikaṁ. Khāditun-ti khādanatthāya ayaṁ no giridvāraṁ asampatte yeva ubhohi cakkhūhi rattalohitabinduṁ paggharantehi khādissāmīti neti, tvañca khādituṁ vā pacituṁ vā nīyamāne kiṁ amhe udikkhasi, sabbadā sukhito hohīti paridevi.

Daharakumārikāya vilapantiyā kampamānāya gacchantiyā mahāsattassa balavasoko uppajji, hadayavatthu uṇhaṁ ahosi. Nāsikāya appahontiyā mukhena uṇhe assāsapassāse vissajjesi. Assūni lohitabindūni hutvā nettehi nikkhamiṁsu. So: “Idaṁ evarūpaṁ dukkhaṁ sinehadosena jātaṁ, na aññena kāraṇena. Sinehaṁ akatvā majjhatteneva bhavitabban”-ti tathārūpaṁ sokaṁ attano ñāṇabalena vinodetvā pakatinisinnākāreneva nisīdi. Giridvāraṁ asampattā yeva kumārikā vilapantī agamāsi.

528. Ime no pādakā dukkhā, dīgho caddhā suduggamo,
Nīce colambate sūriyo, brāhmaṇo ca dhāreti no.

529. Okandāmase {6.555} bhūtāni, pabbatāni vanāni ca,
Sarassa sirasā vandāma, supatitthe ca āpake.

530. Tiṇalatāni osadhyo, pabbatāni vanāni ca,
Ammaṁ ārogyaṁ vajjātha, ayaṁ no neti brāhmaṇo.

531. Vajjantu bhonto ammañca, maddiṁ asmāka mātaraṁ,
Sace anupatitukāmāsi, khippaṁ anupatiyāsi no.

532. Ayaṁ ekapadī eti, ujuṁ gacchati assamaṁ,
Tamevānupateyyāsi, api passesi ne lahuṁ.

533. Aho vata re jaṭinī, vanamūlaphalahārike,
Suññaṁ disvāna assamaṁ, taṁ te dukkhaṁ bhavissati.

534. Ativelaṁ nu ammāya, uñchā laddho anappako,
Yā no baddhe na jānāsi, brāhmaṇena dhanesinā.

535. Accāyikena luddena, yo no gāvo va sumbhati,
Apajja ammaṁ passemu, sāyaṁ uñchāto āgataṁ.

536. Dajjā ammā brāhmaṇassa, phalaṁ khuddena missitaṁ,
Tadāyaṁ asito dhāto, na bāḷhaṁ dhārayeyya no.

537. Sūnā ca vata no pādā, bāḷhaṁ dhāreti brāhmaṇo,
Iti tattha vilapiṁsu, kumārā mātugiddhino ti.

Tattha pādakā ti khuddakapādā. Okandāmase ti avakandāma, apacitiṁ nīcavuttiṁ dassentā jānāpema. Sarassā ti imassa padumasarassa pariggāhakāneva nāgakulāni sirasā vandāma. Supatitthe ca āpake ti supatitthāya nadiyā adhivatthā devatā pi vandāma. Tiṇalatānī ti tiṇāni ca olambakalatāyo ca. Osadhyo ti osadhiyo. Sabbattha adhivatthā devatā sandhā yevamāha. Anupatitukāmāsī ti sace pi sā amhākaṁ padānupadaṁ āgantukāmāsi. Api passesi ne lahun-ti api nāma etāya ekapadiyā anupatamānā puttake te lahuṁ passeyyāsīti evaṁ taṁ vadeyyāthāti. Jaṭinī ti baddhajaṭaṁ ārabbha mātaraṁ parammukhālapanena ālapantī āha. Ativelan-ti pamāṇātikkantaṁ katvā. Uñchā ti uñchācariyāya. Phalan-ti vanamūlaphalāphalaṁ. Khuddena missitan-ti khuddakamadhunā missitaṁ. Asito ti asitāsano paribhuttaphalo. Dhāto ti suhito. Na bāḷhaṁ dhārayeyya no ti na no bāḷhaṁ vegena nayeyya. Mātugiddhino ti mātari giddhena samannāgatā balavasinehā evaṁ vilaviṁsūti.

Dārakapabbavaṇṇanā niṭṭhitā

Maddīpabbavaṇṇanā

Yaṁ {6.556} pana taṁ raññā pathaviṁ unnādetvā brāhmaṇassa piyaputtesu dinnesu yāva brahmalokā ekakolāhalaṁ jātaṁ, tena pi bhijjamānahadayā viya himavantavāsino devā tesaṁ brāhmaṇena niyamānānaṁ taṁ vilāpaṁ sutvā mantayiṁsu: “Sace maddī kālasseva assamaṁ āgamissati, tattha puttake adisvā vessantaraṁ pucchitvā brāhmaṇassa dinnabhāvaṁ sutvā balavasinehena padānupadaṁ dhāvitvā mahantaṁ dukkhaṁ anubhaveyyā” ti. Atha te tayo devaputte: “Tumhe sīhabyagghadīpivese nimminitvā deviyā āgamanamaggaṁ sannirumbhitvā yāciyamānā pi yāva sūriyatthaṅgamanā maggaṁ adatvā yathā candālokena assamaṁ pavisissati, evamassā sīhādīnam-pi aviheṭhanatthāya ārakkhaṁ susaṁvihitaṁ kareyyāthā” ti āṇāpesuṁ. Tamatthaṁ pakāsento satthā āha:

538. Tesaṁ lālappitaṁ sutvā, tayo vāḷā vane migā,
Sīho byaggho ca dī pi ca, idaṁ vacanamabravuṁ.

539. Mā heva no rājaputtī, sāyaṁ uñchāto āgamā,
Mā hevamhāka nibbhoge, heṭhayittha vane migā.

540. Sīho ce naṁ viheṭheyya, byaggho dī pi ca lakkhaṇaṁ,
Neva jālīkumārassa, kuto kaṇhājinā siyā,
Ubhayeneva jīyetha, patiṁ putte ca lakkhaṇā ti.

Tattha idaṁ vacanamabravunti: “Tumhe tayo janā sīho ca byaggho ca dī pi cāti evaṁ tayo vāḷā vane migā hothā” ti idaṁ tā devatā tayo devaputte vacanamabravuṁ. Mā heva no ti maddī rājaputtī uñchāto sāyaṁ mā āgami, candālokena sāyaṁ āgacchatūti vadanti. Mā hevamhāka nibbhoge ti amhākaṁ nibbhoge vijite vanaghaṭāyaṁ mā naṁ koci pi vane vāḷamigo viheṭhesi. Na yathā viheṭheti, evamassā ārakkhaṁ gaṇhathāti vadanti. Sīho ce nan-ti sace hi taṁ anārakkhaṁ sīhādīsu koci viheṭheyya, athassā jīvitakkhayaṁ pattāya neva jālikumāro assa, kuto kaṇhājinā siyā. Evaṁ sā lakkhaṇasampannā ubhayeneva jīyetha patiṁ putte cā ti dvīhi koṭṭhāsehi jīyetheva, tasmā susaṁvihitamassā ārakkhaṁ karothāti.

Atha te tayo devaputtā: “Sādhū” ti tāsaṁ devatānaṁ taṁ vacanaṁ paṭissuṇitvā sīhabyagghadīpino hutvā āgantvā tassā āgamanamagge paṭipāṭiyā nipajjiṁsu. Maddī pi kho: “Ajja mayā dussupino {6.557} diṭṭho, kālasseva mūlaphalāphalaṁ gahetvā assamaṁ gamissāmī” ti kampamānā mūlaphalāphalāni upadhāresi. Athassā hatthato khaṇitti pati, tathā aṁsato uggīvañca pati, dakkhiṇakkhica phandati, phalino rukkhā aphalā viya aphalā ca phalino viya khāyiṁsu, dasa disā na paññāyiṁsu. Sā: “Kiṁ nu kho idaṁ, pubbe abhūtapubbaṁ ajja me hoti, kiṁ bhavissati, mayhaṁ vā antarāyo bhavissati, mama puttānaṁ vā, udāhu vessantarassā” ti cintetvā āha:

541. Khaṇittikaṁ me patitaṁ, dakkhiṇakkhi ca phandati,
Aphalā phalino rukkhā, sabbā muyhanti me disā ti.

Evaṁ sā paridevantī pakkāmi.

542. Tassā sāyanhakālasmiṁ, assamāgamanaṁ pati,
Atthaṅgatamhi sūriye, vāḷā panthe upaṭṭhahuṁ.

543. Nīce colambate sūriyo, dūre ca vata assamo,
Yañca nesaṁ ito hassaṁ, taṁ te bhuñjeyyu bhojanaṁ.

544. So nūna khattiyo eko, paṇṇasālāya acchati,
Tosento dārake chāte, mamaṁ disvā anāyatiṁ.

545. Te nūna puttakā mayhaṁ, kapaṇāya varākiyā,
Sāyaṁ saṁvesanākāle, khīrapītāva acchare.

546. Te nūna puttakā mayhaṁ, kapaṇāya varākiyā,
Sāyaṁ saṁvesanākāle, vāripītāva acchare.

547. Te nūna puttakā mayhaṁ, kapaṇāya varākiyā,
Paccuggatā maṁ tiṭṭhanti, vacchā bālāva mātaraṁ.

548. Te nūna puttakā mayhaṁ, kapaṇāya varākiyā,
Paccuggatā maṁ tiṭṭhanti, haṁsāvuparipallale.

549. Te nūna puttakā mayhaṁ, kapaṇāya varākiyā,
Paccuggatā maṁ tiṭṭhanti, assamassāvidūrato.

550. Ekāyano ekapatho, sarā sobbhā ca passato,
Aññaṁ maggaṁ na passāmi, yena gaccheyya assamaṁ.

551. Migā namatthu rājāno, kānanasmiṁ mahabbalā,
Dhammena bhātaro hotha, maggaṁ me detha yācitā.

552. Avaruddhassāhaṁ bhariyā, rājaputtassa sirīmato,
Taṁ cāhaṁ nātimaññāmi, rāmaṁ sītāvanubbatā.

553. Tumhe ca putte passatha, sāyaṁ saṁvesanaṁ pati,
Ahañca putte passeyyaṁ, jāliṁ kaṇhājinaṁ cubho.

554. Bahuṁ cidaṁ mūlaphalaṁ, bhakkho cāyaṁ anappako,
Tato upaḍḍhaṁ dassāmi, maggaṁ me detha yācitā.

555. Rājaputtī {6.558} ca no mātā, rājaputto ca no pitā,
Dhammena bhātaro hotha, maggaṁ me detha yācitā ti.

Tattha tassā ti tassā mama. Assamāgamanaṁ patī ti assamaṁ paṭicca sandhāya āgacchantiyā. Upaṭṭhahun-ti uṭṭhāya ṭhitā. Te kira paṭhamaṁ paṭipāṭiyā nipajjitvā tāya āgamanakāle uṭṭhāya vijambhitvā maggaṁ rumbhantā paṭipāṭiyā tiriyaṁ aṭṭhaṁsu. Yañca tesan-ti ahañca yaṁ ito mūlaphalāphalaṁ tesaṁ harissaṁ, tam-eva vessantaro ca ubho puttakā cāti te tayo pi janā bhuñjeyyuṁ, aññaṁ tesaṁ bhojanaṁ natthi. Anāyatin-ti anāgacchantiṁ maṁ ñatvā ekako va nūna dārake tosento nisinno. Saṁvesanākāle ti aññesu divasesu attano khādāpanapivāpanakāle khīrapītāvā ti yathā khīrapītā migapotakā khīratthāya kanditvā taṁ alabhitvā kandantāva niddaṁ okkamanti, evaṁ me puttakā phalāphalatthāya kanditvā taṁ alabhitvā kandantāva niddaṁ upagatā bhavissantīti vadati.

Vāripītāvā ti yathā pipāsitā migapotakā pānīyatthāya kanditvā taṁ alabhitvā kandantāva niddaṁ okkamantīti imināva nayena attho veditabbo. Acchare ti acchanti. Paccuggatā maṁ tiṭṭhantī ti maṁ paccuggatā hutvā tiṭṭhanti. “Paccuggantunā” ti pi pāṭho, paccuggantvā ti attho. Ekāyano ti ekasseva ayano ekapadikamaggo. Ekapatho ti so ca ekova, dutiyo natthi, okkamitvā gantuṁ na sakkā. Kasmā? Yasmā sarā sobbhā ca passato. Migā namatthū ti sā aññaṁ maggaṁ adisvā: “Ete yācitvā paṭikkamāpessāmī” ti phalapacchiṁ sīsato otāretvā añjaliṁ paggayha namassamānā evamāha. Bhātaro ti aham-pi manussarājaputtī, tumhī pi migarājaputtā, iti me dhammena bhātaro hotha.

Avaruddhassā ti raṭṭhato pabbājitassa. Rāmaṁ sītāvanubbatā ti yathā dasaratharājaputtaṁ rāmaṁ tassa kaniṭṭhabhaginī sītādevī tasseva aggamahesī hutvā taṁ anubbatā patidevatā hutvā appamattā upaṭṭhāsi, tathā aham-pi vessantaraṁ upaṭṭhahāmi, nātimaññāmīti vadati. Tumhe cā ti tumhe ca mayhaṁ maggaṁ datvā sāyaṁ gocaraggahaṇakāle putte passatha, ahañca attano putte passeyyaṁ, detha me magganthi yācati.

Atha te tayo devaputtā velaṁ oloketvā: “Idānissā maggaṁ dātuṁ velā” ti ñatvā uṭṭhāya apagacchiṁsu. Tamatthaṁ pakāsento satthā āha:

556. Tassā lālappamānāya, bahuṁ kāruññasañhitaṁ,
Sutvā nelapatiṁ vācaṁ, vāḷā panthā apakkamun-ti.

Tattha nelapatin-ti na elapatiṁ elapātavirahitaṁ visaṭṭhaṁ madhuravācaṁ.

Sā pi vāḷesu apagatesu assamaṁ agamāsi. Tadā ca puṇṇamuposatho hoti. Sā caṅkamanakoṭiṁ patvā yesu yesu ṭhānesu pubbe putte passati, tesu tesu ṭhānesu apassantī āha:

557. Imamhi {6.559} naṁ padesamhi, puttakā paṁsukuṇṭhitā,
Paccuggatā maṁ tiṭṭhanti, vacchā bālāva mātaraṁ.

558. Imamhi naṁ padesamhi, puttakā paṁsukuṇṭhitā,
Paccuggatā maṁ tiṭṭhanti, haṁsāvuparipallale.

559. Imamhi naṁ padesamhi, puttakā paṁsukuṇṭhitā,
Paccuggatā maṁ tiṭṭhanti, assamassāvidūrato.

560. Dve migā viya ukkaṇṇā, samantā mabhidhāvino,
Ānandino pamuditā, vaggamānāva kampare,
Tyajja putte na passāmi, jāliṁ kaṇhājinaṁ cubho.

561. Chakalīva migī chāpaṁ, pakkhī muttāva pañjarā,
Ohāya putte nikkhamiṁ, sīhīvāmisagiddhinī,
Tyajja putte na passāmi, jāliṁ kaṇhājinaṁ cubho.

562. Idaṁ nesaṁ padakkantaṁ, nāgānamiva pabbate,
Citakā parikiṇṇāyo, assamassāvidūrato,
Tyajja putte na passāmi, jāliṁ kaṇhājinaṁ cubho.

563. Vālikāya pi okiṇṇā, puttakā paṁsukuṇṭhitā,
Samantā abhidhāvanti, te na passāmi dārake.

564. Ye maṁ pure paccuṭṭhenti, araññā dūramāyatiṁ,
Tyajja putte na passāmi, jāliṁ kaṇhājinaṁ cubho.

565. Chakaliṁva migiṁ chāpā, paccuggantuna mātaraṁ,
Dūre maṁ pavilokenti, te na passāmi dārake.

566. Idaṁ nesaṁ kīḷanakaṁ, patitaṁ paṇḍubeluvaṁ,
Tyajja putte na passāmi, jāliṁ kaṇhājinaṁ cubho.

567. Thanā ca mayhime pūrā, uro ca sampadālati,
Tyajja putte na passāmi, jāliṁ kaṇhājinaṁ cubho.

568. Ucchaṅgeko vicināti, thanamekāvalambati,
Tyajja putte na passāmi, jāliṁ kaṇhājinaṁ cubho.

569. Yassu sāyanhasamayaṁ, puttakā paṁsukuṇṭhitā,
Ucchaṅge me vivattanti, te na passāmi dārake.

570. Ayaṁ so assamo pubbe, samajjo paṭibhāti maṁ,
Tyajja putte apassantyā, bhamate viya assamo.

571. Kimidaṁ {6.560} appasaddova, assamo paṭibhāti maṁ,
Kākolā pi na vassanti, matā me nūna dārakā.

572. Kimidaṁ appasaddova, assamo paṭibhāti maṁ,
Sakuṇā pi na vassanti, matā me nūna dārakā ti.

Tattha nan-ti nipātamattaṁ. Paṁsukuṇṭhitā ti paṁsumakkhitā. Paccuggatā man-ti maṁ paccuggatā hutvā. “Paccuggantunā” ti pi pāṭho, paccuggantvāicceva attho. Ukkaṇṇā ti yathā migapotakā mātaraṁ disvā kaṇṇe ukkhipitvā gīvaṁ pasāretvā mātaraṁ upagantvā haṭṭhatuṭṭhā samantā abhidhāvino. Vaggamānāva kampare tivajjamānā yeva mātu hadayamaṁsaṁ kampenti viya evaṁ pubbe mama puttā. Tyajjā ti te ajja na passāmi. Chakalīva migī chāpan-ti yathā chakalī ca migī ca pañjarasaṅkhātā kulāvakā muttā pakkhī ca āmisagiddhinī sīhī ca attano chāpaṁ ohāya gocarāya pakkamanti, tathāham-pi ohāya putte gocarāya nikkhaminti vadati. Idaṁ nesaṁ padakkantan-ti vassāratte sānupabbate nāgānaṁ padavalañjaṁ viya idaṁ nesaṁ kīḷanaṭṭhāne ādhāvanaparidhāvanapadakkantaṁ paññāyati. Citakā ti sañcitanicitā kavālukapuñjā. Parikiṇṇāyo ti vippakiṇṇāyo. Samantā mabhidhāvantī ti aññesu divasesu samantā abhidhāvanti.

Paccuṭṭhentī ti paccuggacchanti. Dūramāyatin-ti dūrato āgacchantiṁ. Chakaliṁva migiṁ chāpā ti attano mātaraṁ chakaliṁ viya migiṁ viya ca chāpā. Idaṁ nesaṁ kīḷanakan-ti hatthirūpakādīhi kīḷantānaṁ idañca tesaṁ hatthato suvaṇṇavaṇṇaṁ kīḷanabeluvaṁ parigaḷitvā patitaṁ. Mayhime ti mayhaṁ ime thanā ca khīrassa pūrā. Uro ca sampadālatī ti hadayañca phalati. Ucchaṅge me vivattantī ti mama ucchaṅge āvattanti vivattanti. Samajjo paṭibhā ti man-ti samajjaṭṭhānaṁ viya mayhaṁ upaṭṭhāti. Tyajjā ti te ajja. Apassantyā ti apassantiyā mama. Bhamate viyā ti kulālacakkaṁ viya bhamati. Kākolā ti vanakākā. Matā nūnā ti addhā matā vā kenaci nītā vā bhavissanti. Sakuṇā ti avasesasakuṇā.

Iti sā vilapantī mahāsattassa santikaṁ gantvā phalapacchiṁ otāretvā mahāsattaṁ tuṇhimāsīnaṁ disvā dārake cassa santike apassantī āha:

573. Kimidaṁ tuṇhibhūtosi, api ratteva me mano,
Kākolā pi na vassanti, matā me nūna dārakā.

574. Kimidaṁ tuṇhibhūtosi, api ratteva me mano,
Sakuṇā pi na vassanti, matā me nūna dārakā.

575. Kacci nu me ayyaputta, migā khādiṁsu dārake,
Araññe iriṇe vivane, kena nītā me dārakā.

576. Adu {6.561} te pahitā dūtā, adu suttā piyaṁvadā,
Adu bahi no nikkhantā, khiḍḍāsu pasutā nu te.

577. Nevāsaṁ kesā dissanti, hatthapādā ca jālino,
Sakuṇānañca opāto, kena nītā me dārakā ti.

Tattha api ratteva me mano ti api balavapaccūse supinaṁ passantiyā viya me mano. Migā ti sīhādayo vāḷamigā. Iriṇe ti niroje. Vivane ti vivitte. Dūtā ti adu jetuttaranagare sivirañño santikaṁ tayā dūtā katvā pesitā. Suttā ti antopaṇṇasālaṁ pavisitvā sayitā. Adu bahi no ti adu te dārakā khiḍḍāpasutā hutvā bahi nikkhantāti pucchati. Nevāsaṁ kesā dissantī ti sāmi vessantara, neva tesaṁ kāḷañjanavaṇṇā kesā dissanti. Jālino ti kañcanajālavicittā hatthapādā. Sakuṇānañca opāto ti himavantapadese hatthiliṅgasakuṇā nāma atthi, te opatitvā ādāya ākāseneva gacchanti. Tena taṁ pucchāmi: “Kiṁ tehi sakuṇehi nītā, ito aññesam-pi kesañci tesaṁ sakuṇānaṁ viya opāto jāto, akkhāhi, kena nītā me dārakā” ti?

Evaṁ vutte pi mahāsatto na kiñci āha. Atha naṁ sā: “Deva, kasmā mayā saddhiṁ na kathesi, ko mama doso” ti vatvā āha:

578. Idaṁ tato dukkhataraṁ, sallaviddho yathā vaṇo,
Tyajja putte na passāmi, jāliṁ kaṇhājinaṁ cubho.

579. Idam-pi dutiyaṁ sallaṁ, kampeti hadayaṁ mama,
Yañca putte na passāmi, tvañca maṁ nābhibhāsasi.

580. Ajjeva me imaṁ rattiṁ, rājaputta na saṁsati,
Maññe okkantasantaṁ maṁ, pāto dakkhisi no matan-ti.

Tattha idaṁ tato dukkhataran-ti sāmi vessantara, yaṁ mama raṭṭhā pabbājitāya araññe vasantiyā putte ca apassantiyā dukkhaṁ, idaṁ tava mayā saddhiṁ akathanaṁ mayhaṁ tato dukkhataraṁ. Tvañhi maṁ aggidaḍḍhaṁ paṭidahanto viya papātā patitaṁ daṇḍena pothento viya sallena vaṇaṁ vijjhanto viya tuṇhībhāvena kilamesi. Idañhi me hadayaṁ sallaviddho yathā vaṇo tatheva kampati ceva rujati ca. “Sampaviddho” ti pi pāṭho, sampatividdhoti attho. Okkantasantaṁ man-ti apagatajīvitaṁ maṁ. Dakkhisi no matan-ti ettha no-kāro nipātamatto, mataṁ maṁ kālasseva tvaṁ passissasī ti attho.

Atha mahāsatto: “Kakkhaḷakathāya naṁ puttasokaṁ jahāpessāmī” ti cintetvā imaṁ gāthamāha.

581. Nūna {6.562} maddī varārohā, rājaputtī yasassinī,
Pāto gatāsi uñchāya, kimidaṁ sāyamāgatā ti.

Tattha kimidaṁ sāyamāgatāti: “Maddi, tvaṁ abhirūpā pāsādikā, himavante ca nāma bahū vanacarakā tāpasavijjādharādayo vicaranti. Ko jānāti, kiṁ bhavissati, kiñci tayā kataṁ, tvaṁ pāto va gantvā kimidaṁ sāyamāgacchasi, daharakumārake ohāya araññagatitthiyo nāma sasāmikitthiyo evarūpā na honti, ‘kā nu kho me dārakānaṁ pavatti, kiṁ vā me sāmiko cintessatī’ ti ettakam-pi te nāhosi. Tvaṁ pāto va gantvā candālokena āgacchasi, mama duggatabhāvassevesa doso” ti tajjetvā vañcetvā kathesi.

Sā tassa kathaṁ sutvā āha:

582. Nanu tvaṁ saddamassosi, ye saraṁ pātumāgatā,
Sīhassa pi nadantassa, byagghassa ca nikujjitaṁ.

583. Ahu pubbanimittaṁ me, vicarantyā brahāvane,
Khaṇitto me hatthā patito, uggīvañcā pi aṁsato.

584. Tadāhaṁ byathitā bhītā, puthu katvāna añjaliṁ,
Sabbadisā namassissaṁ, api sotthi ito siyā.

585. Mā heva no rājaputto, hato sīhena dīpinā,
Dārakā vā parāmaṭṭhā, acchakokataracchihi.

586. Sīho byaggho ca dī pi ca, tayo vāḷā vane migā,
Te maṁ pariyāvaruṁ maggaṁ, tena sāyamhi āgatā ti.

Tattha ye saraṁ pātumāgatā ti ye pānīyaṁ pātuṁ imaṁ saraṁ āgatā. Byagghassa cā ti byagghassa ca aññesaṁ hatthi-ādīnaṁ catuppadānañceva sakuṇasaṅghassa ca nikūjitaṁ ekaninnādasaddaṁ kiṁ tvaṁ na assosīti pucchati. So pana mahāsattena puttānaṁ dinnavelāya saddo ahosi. Ahu pubbanimittaṁ me ti deva, imassa me dukkhassa anubhavanatthāya pubbanimittaṁ ahosi. Uggīvan-ti aṁsakūṭe pacchilagganakaṁ. Puthū ti visuṁ visuṁ. Sabbadisā namassissan-ti sabbā dasa disā namassiṁ. Mā heva no ti amhākaṁ rājaputto sīhādīhi hato mā hotu, dārakā pi acchādīhi parāmaṭṭhā mā hontūti patthayantī namassissaṁ. Te maṁ pariyāvaruṁ maggan-ti sāmi vessantara, ahaṁ: “Imāni ca bhīsanakāni mahantāni, dussupino ca me diṭṭho, ajja sakālasseva gamissāmī” ti kampamānā mūlaphalāphalāni upadhāresiṁ, atha me phalitarukkhā pi aphalā viya aphalā ca phalino viya dissanti, kicchena phalāphalāni gahetvā giridvāraṁ sampāpuṇiṁ. Atha te sīhādayo maṁ disvā maggaṁ paṭipāṭiyā rumbhitvā aṭṭhaṁsu. Tena sāyaṁ āgatāmhi, khamāhi me, sāmīti.

Mahāsatto tāya saddhiṁ ettakam-eva kathaṁ vatvā yāva aruṇuggamanā na kiñci kathesi. Tato paṭṭhāya maddī nānappakārakaṁ vilapantī āha:

587. Ahaṁ {6.563} patiñca putte ca, āceramiva māṇavo,
Anuṭṭhitā divārattiṁ, jaṭinī brahmacārinī.

588. Ajināni paridahitvā, vanamūlaphalahāriyā,
Vicarāmi divārattiṁ, tumhaṁ kāmā hi puttakā.

589. Ahaṁ suvaṇṇahaliddiṁ, ābhataṁ paṇḍubeluvaṁ,
Rukkhapakkāni cāhāsiṁ, ime vo putta kīḷanā.

590. Imaṁ mūḷālivattakaṁ, sālukaṁ ciñcabhedakaṁ,
Bhuñja khuddehi saṁyuttaṁ, saha puttehi khattiya.

591. Padumaṁ jālino dehi, kumudañca kumāriyā,
Māline passa naccante, sivi puttāni avhaya.

592. Tato kaṇhājināya pi, nisāmehi rathesabha,
Mañjussarāya vagguyā, assamaṁ upayantiyā.

593. Samānasukhadukkhamhā, raṭṭhā pabbājitā ubho,
Api sivi putte passesi, jāliṁ kaṇhājinaṁ cubho.

594. Samaṇe brāhmaṇe nūna, brahmacariyaparāyaṇe,
Ahaṁ loke abhissapiṁ, sīlavante bahussute,
Tyajja putte na passāmi, jāliṁ kaṇhājinaṁ cubho ti.

Tattha āceramiva māṇavo ti vattasampanno antevāsiko ācariyaṁ viya paṭijaggati. Anuṭṭhitā ti pāricariyānuṭṭhānena anuṭṭhitā appamattā hutvā paṭijaggāmi. Tumhaṁ kāmā ti tumhākaṁ kāmena tumhe patthayantī. Puttakā ti kumāre ālapantī paridevati. Suvaṇṇahaliddin-ti puttakā ahaṁ tumhākaṁ nhāpanatthāya suvaṇṇavaṇṇaṁ haliddiṁ ghaṁsitvā ādāya āgatā. Paṇḍubeluvan-ti kīḷanatthāya ca vo idaṁ suvaṇṇavaṇṇaṁ beluvapakkaṁ mayā ābhataṁ. Rukkhapakkānī ti tumhākaṁ kīḷanatthāya aññāni pi manāpāni rukkhaphalāni āhāsiṁ. Ime vo ti puttakā ime vo kīḷanāti vadati. Mūḷālivattakan-ti mūḷālakuṇḍalakaṁ. Sālukan-ti idaṁ uppalādisālukam-pi me bahu ābhataṁ. Ciñcabhedakan-ti siṅghāṭakaṁ. Bhuñjā ti idaṁ sabbaṁ khuddamadhunā saṁyuttaṁ puttehi saddhiṁ bhuñjāhīti paridevati. Sivi puttāni avhayā ti sāmi sivirāja, paṇṇasālāya sayāpitaṭṭhānato sīghaṁ puttake pakkosāhi. Api sivi putte passesī ti sāmi sivirāja, api putte passasi, sace passasi, mama dassehi, kiṁ maṁ ativiya kilamesi. Abhissapin-ti tumhākaṁ puttadhītaro mā passitthāti evaṁ nūna akkosinti.

Evaṁ {6.564} vilapamānāya pi tāya saddhiṁ mahāsatto na kiñci kathesi. Sā tasmiṁ akathente kampamānā candālokena putte vicinantī yesu yesu jamburukkhādīsu pubbe kīḷiṁsu, tāni tāni patvā paridevantī āha:

595. Ime te jambukā rukkhā, vedisā sinduvārakā,
Vividhāni rukkhajātāni, te kumārā na dissare.

596. Assatthā panasā ceme, nigrodhā ca kapitthanā,
Vividhāni phalajātāni, te kumārā na dissare.

597. Ime tiṭṭhanti ārāmā, ayaṁ sītūdakā nadī,
Yatthassu pubbe kīḷiṁsu, te kumārā na dissare.

598. Vividhāni pupphajātāni, asmiṁ uparipabbate,
Yānassu pubbe dhāriṁsu, te kumārā na dissare.

599. Vividhāni phalajātāni, asmiṁ uparipabbate,
Yānassu pubbe bhuñjiṁsu, te kumārā na dissare.

600. Ime te hatthikā assā, balibaddā ca te ime,
Yehissu pubbe kīḷiṁsu, te kumārā na dissare ti.

Tattha ime te hatthikā ti sā pabbatūpari dārake adisvā paridevamānā tato oruyha puna assamapadaṁ āgantvā tattha te upadhārentī tesaṁ kīḷanabhaṇḍakāni disvā evamāha.

Athassā paridevanasaddena ceva padasaddena ca migapakkhino caliṁsu. Sā te disvā āha:

601. Ime sāmā sasolūkā, bahukā kadalīmigā,
Yehissu pubbe kīḷiṁsu, te kumārā na dissare.

602. Ime haṁsā ca koñcā ca, mayūrā citrapekhuṇā,
Yehissu pubbe kīḷiṁsu, te kumārā na dissare ti.

Tattha sāmā ti khuddakā sāmā suvaṇṇamigā. Sasolūkā ti sasā ca ulūkā ca.

Sā assamapade piyaputte adisvā nikkhamitvā pupphitavanaghaṭaṁ pavisitvā taṁ taṁ ṭhānaṁ olokentī āha:

603. Imā tā vanagumbāyo, pupphitā sabbakālikā,
Yatthassu pubbe kīḷiṁsu, te kumārā na dissare.

604. Imā tā pokkharaṇī rammā, cakkavākūpakūjitā,
Mandālakehi sañchannā, padumuppalakehi ca,
Yatthassu pubbe kīḷiṁsu, te kumārā na dissare ti.

Tattha {6.565} vanagumbāyo ti vanaghaṭāyo.

Sā katthaci piyaputte adisvā puna mahāsattassa santikaṁ āgantvā taṁ dummukhaṁ nisinnaṁ disvā āha:

605. Na te kaṭṭhāni bhinnāni, na te udakamāhaṭaṁ,
Aggi pi te na hāpito, kiṁ nu mando va jhāyasi.

606. Piyo piyena saṅgamma, samo me byapahaññati,
Tyajja putte na passāmi, jāliṁ kaṇhājinaṁ cubho ti.

Tattha na hāpito ti na jalito. Idaṁ vuttaṁ hoti: sāmi, tvaṁ pubbe kaṭṭhāni bhindasi, udakaṁ āharitvā ṭhapesi, aṅgārakapalle aggiṁ karosi, ajja tesu ekam-pi akatvā kiṁ nu mando va jhāyasi, tava kiriyā mayhaṁ na ruccatīti. Piyo piyenā ti vessantaro mayhaṁ piyo, ito me piyataro natthi, iminā me piyena saṅgamma samāgantvā pubbe samo me byapahaññati dukkhaṁ vigacchati, ajja pana me imaṁ passantiyā pi soko na vigacchati, kiṁ nu kho kāraṇanti. Tyajjā ti hotu, diṭṭhaṁ me kāraṇaṁ, te ajja putte na passāmi, tena me imaṁ passantiyā pi soko na vigacchatīti.

Tāya evaṁ vutte pi mahāsatto tuṇhībhūto va nisīdi. Sā tasmiṁ akathente sokasamappitā pahaṭakukkuṭī viya kampamānā puna paṭhamaṁ vicaritaṭṭhānāni vicaritvā mahāsattassa santikaṁ paccāgantvā āha:

607. Na kho no deva passāmi, yena te nīhatā matā,
Kākolā pi na vassanti, matā me nūna dārakā.

608. Na kho no deva passāmi, yena te nīhatā matā,
Sakuṇā pi na vassanti, matā me nūna dārakā ti.

Tattha na kho no ti deva, na kho amhākaṁ putte passāmi. Yena te nīhatā ti kenaci tesaṁ nīhatabhāvam-pi na jānāmīti adhippāyenevamāha.

Evaṁ vutte pi mahāsatto na kiñci kathesi yeva. Sā puttasokena phuṭṭhā putte upadhārentī tatiyam-pi tāni tāni ṭhānāni vātavegena vicari. Tāya ekarattiṁ vicaritaṭṭhānaṁ pariggayhamānaṁ pannarasayojanamattaṁ ahosi. Atha ratti vibhāsi, aruṇodayo jāto. Sā puna gantvā mahāsattassa santike ṭhitā paridevi. Tamatthaṁ pakāsento satthā āha:

609. Sā tattha paridevitvā, pabbatāni vanāni ca,
Punadevassamaṁ gantvā, rodi sāmikasantike.

610. Na {6.566} kho no deva passāmi, yena te nīhatā matā,
Kākolā pi na vassanti, matā me nūna dārakā.

611. Na kho no deva passāmi, yena te nīhatā matā,
Sakuṇā pi na vassanti, matā me nūna dārakā.

612. Nu kho no deva passāmi, yena te nīhatā matā,
Vicarantī rukkhamūlesu, pabbatesu guhāsu ca.

613. Iti maddī varārohā, rājaputtī yasassinī,
Bāhā paggayha kanditvā, tattheva patitā chamā ti.

Tattha sāmikasantike ti bhikkhave, sā maddī tattha vaṅkapabbatakucchiyaṁ sānupabbatāni vanāni ca vicarantī paridevitvā puna gantvā sāmikaṁ nissāya tassa santike ṭhitā puttānaṁ atthāya rodi, “na kho no” ti ādīni vadantī paridevī ti attho. Iti maddī varārohā ti bhikkhave, evaṁ sā uttamarūpadharā varārohā maddī rukkhamūlādīsu vicarantī dārake adisvā: “Nissaṁsayaṁ matā bhavissantī” ti bāhā paggayha kanditvā tattheva vessantarassa pādamūle chinnasuvaṇṇakadalī viya chamāyaṁ pati.

Atha mahāsatto: “Matā maddī” ti saññāya kampamāno: “Aṭṭhāne padese matā maddī. Sace hissā jetuttaranagare kālakiriyā abhavissa, mahanto parivāro abhavissa, dve raṭṭhāni caleyyuṁ. Ahaṁ pana araññe ekakova, kiṁ nu kho karissāmī” ti uppannabalavasoko pi satiṁ paccupaṭṭhāpetvā: “Jānissāmi tāvā” ti uṭṭhāya tassā hadaye hatthaṁ ṭhapetvā santāpapavattiṁ ñatvā kamaṇḍalunā udakaṁ āharitvā satta māse kāyasaṁsaggaṁ anāpannapubbo pi balavasokena pabbajitabhāvaṁ sallakkhetuṁ asakkonto assupuṇṇehi nettehi tassā sīsaṁ ukkhipitvā ūrūsu ṭhapetvā udakena paripphositvā mukhañca hadayañca parimajjanto nisīdi. Maddī pi kho thokaṁ vītināmetvā satiṁ paṭilabhitvā hirottappaṁ paccupaṭṭhāpetvā uṭṭhāya mahāsattaṁ vanditvā: “Sāmi vessantara, dārakā te kuhiṁ gatā” ti āha. “Devi, ekassa brāhmaṇassa dāsatthāya dinnā” ti. Tamatthaṁ pakāsento satthā āha:

614. Tamajjhapattaṁ rājaputtiṁ, udakenābhisiñcatha,
Assatthaṁ naṁ viditvāna, atha naṁ etadabravī ti.

Tattha {6.567} ajjhapattan-ti attano santikaṁ pattaṁ, pādamūle patitvā visaññibhūtanti attho. Etadabravī ti etaṁ: “Ekassa me brāhmaṇassa dāsatthāya dinnā” ti vacanaṁ abravi.

Tato tāya: “Deva, putte brāhmaṇassa datvā mama sabbarattiṁ paridevitvā vicarantiyā kiṁ nācikkhasī” ti vutte mahāsatto āha:

615. Ādiyeneva te maddi, dukkhaṁ nakkhātumicchisaṁ,
Daliddo yācako vuḍḍho, brāhmaṇo gharamāgato.

616. Tassa dinnā mayā puttā, maddi mā bhāyi assasa,
Maṁ passa maddi mā putte, mā bāḷhaṁ paridevasi,
Lacchāma putte jīvantā, arogā ca bhavāmase.

617. Putte pasuñca dhaññañca, yañca aññaṁ ghare dhanaṁ,
Dajjā sappuriso dānaṁ, disvā yācakamāgataṁ,
Anumodāhi me maddi, puttake dānamuttaman-ti.

Tattha ādiyenevā ti ādikeneva. Idaṁ vuttaṁ hoti: sace te ahaṁ ādito va tamatthaṁ ācikkhissaṁ, tato tava sokaṁ sandhāretuṁ asakkontiyā hadayaṁ phaleyya, tasmā ādikeneva te maddi dukkhaṁ na akkhātuṁ icchissanti. Gharamāgato ti imaṁ amhākaṁ vasanaṭṭhānaṁ āgato. Arogā ca bhavāmase ti yathā tathā mayaṁ arogā homa, jīvamānā avassaṁ putte brāhmaṇena nīte pi passissāma. Yañca aññan-ti yañca aññaṁ ghare saviññāṇakaṁ dhanaṁ. Dajjā sappuriso dānan-ti sappuriso uttamatthaṁ patthento uraṁ bhinditvā hadayamaṁsam-pi gahetvā dānaṁ dadeyyāti.

Maddī āha:

618. Anumodāmi te deva, puttake dānamuttamaṁ,
Datvā cittaṁ pasādehi, bhiyyo dānaṁ dado bhava.

619. Yo tvaṁ maccherabhūtesu, manussesu janādhipa,
Brāhmaṇassa adā dānaṁ, sivīnaṁ raṭṭhavaḍḍhano ti.

Tattha anumodāmi te ti dasa māse kucchiyā dhāretvā divasassa dvattikkhattuṁ nhāpetvā pāyetvā bhojetvā ure nipajjāpetvā paṭijaggitaputtakesu bodhisattena dinnesu sayaṁ puttadānaṁ anumodantī evamāha. Iminā kāraṇena jānitabbaṁ: “Pitāva puttānaṁ sāmiko” ti. Bhiyyo dānaṁ dado bhavā ti mahārāja, uttari pi punappunaṁ dānaṁ dāyako va hohi, “sudinnaṁ me dānan”-ti cittaṁ pasādehi, yo tvaṁ maccherabhūtesu sattesu piyaputte adāsīti.

Evaṁ vutte mahāsatto: “Maddi, kinnāmetaṁ kathesi, sace hi mayā putte datvā cittaṁ pasādetuṁ nābhavissa, imāni pana me acchariyāni na pavatteyyun”-ti vatvā sabbāni pathavininnādādīni {6.568} kathesi. Tato maddī tāni acchariyāni kittetvā dānaṁ anumodantī āha:

620. Ninnāditā te pathavī, saddo te tidivaṅgato,
Samantā vijjutā āguṁ, girīnaṁva patissutā ti.

Tattha vijjutā āgun-ti akālavijjulatā himavantapadese samantā nicchariṁsu. Girīnaṁva patissutā ti girīnaṁ patissutasaddā viya viravā uṭṭhahiṁsu.

621. Tassa te anumodanti, ubho nāradapabbatā,
Indo ca brahmā pajāpati, somo yamo vessavaṇo,
Sabbe devānumodanti, tāvatiṁsā saindakā.

622. Iti maddī varārohā, rājaputtī yasassinī,
Vessantarassa anumodi, puttake dānamuttaman-ti.

Tattha ubho nāradapabbatā ti ime pi dve devanikāyā attano vimānadvāre ṭhitāva: “Sudinnaṁ te dānan”-ti anumodanti. Tāvatiṁsā saindakā ti indajeṭṭhakā tāvatiṁsā pi devā te dānaṁ anumodantīti.

Evaṁ mahāsattena attano dāne vaṇṇite tamevatthaṁ parivattetvā: “Mahārāja vessantara, sudinnaṁ nāma te dānan”-ti maddī pi tatheva dānaṁ vaṇṇayitvā anumodamānā nisīdi. Tena satthā: “Iti maddī varārohā” ti gāthamāha.

Maddīpabbavaṇṇanā niṭṭhitā

Sakkapabbavaṇṇanā

Evaṁ tesu aññamaññaṁ sammodanīyaṁ kathaṁ kathentesu sakko cintesi: “Ayaṁ vessantaro rājā hiyyo jūjakassa pathaviṁ unnādetvā dārake adāsi, idāni taṁ koci hīnapuriso upasaṅkamitvā sabbalakkhaṇasampannaṁ maddiṁ yācitvā rājānaṁ ekakaṁ katvā maddiṁ gahetvā gaccheyya, tato esa anātho nippaccayo bhaveyya. Ahaṁ brāhmaṇavaṇṇena naṁ upasaṅkamitvā maddiṁ yācitvā pāramikūṭaṁ gāhāpetvā kassaci avissajjiyaṁ katvā puna naṁ tasseva datvā āgamissāmī” ti. So sūriyuggamanavelāya tassa santikaṁ agamāsi. Tamatthaṁ pakāsento satthā āha:

623. Tato ratyā vivasāne, sūriyassuggamanaṁ pati,
Sakko brāhmaṇavaṇṇena, pāto tesaṁ adissathā ti.

Tattha {6.569} pāto tesaṁ adissathā ti pāto va nesaṁ dvinnam-pi janānaṁ paññāyamānarūpo purato aṭṭhāsi, ṭhatvā ca pana paṭisanthāraṁ karonto āha:

624. Kacci nu bhoto kusalaṁ, kacci bhoto anāmayaṁ,
Kacci uñchena yāpetha, kacci mūlaphalā bahū.

625. Kacci ḍaṁsā makasā ca, appam-eva sarīsapā,
Vane vāḷamigākiṇṇe, kacci hiṁsā na vijjatī ti.

Mahāsatto āha:

626. Kusalañceva no brahme, atho brahme anāmayaṁ,
Atho uñchena yāpema, atho mūlaphalā bahū.

627. Atho ḍaṁsā makasā ca, appam-eva sarīsapā,
Vane vāḷamigākiṇṇe, hiṁsā mayhaṁ na vijjati.

628. Satta no māse vasataṁ, araññe jīvasokinaṁ,
Idaṁ dutiyaṁ passāma, brāhmaṇaṁ devavaṇṇinaṁ,
Ādāya veḷuvaṁ daṇḍaṁ, dhārentaṁ ajinakkhipaṁ.

629. Svāgataṁ te mahābrahme, atho te adurāgataṁ,
Anto pavisa bhaddante, pāde pakkhālayassu te.

630. Tindukāni piyālāni, madhuke kāsumāriyo,
Phalāni khuddakappāni, bhuñja brahme varaṁ varaṁ.

631. Idam-pi pānīyaṁ sītaṁ, ābhataṁ girigabbharā,
Tato piva mahābrahme, sace tvaṁ abhikaṅkhasī ti.

Evaṁ tena saddhiṁ paṭisanthāraṁ katvā mahāsatto:

632. Atha tvaṁ kena vaṇṇena, kena vā pana hetunā,
Anuppatto brahāraññaṁ, taṁ me akkhāhi pucchito ti.

Āgamanakāraṇaṁ pucchi. Atha naṁ sakko: “Mahārāja, ahaṁ mahallako, idhāgacchanto tava bhariyaṁ maddiṁ yācituṁ āgato, taṁ me dehī” ti vatvā imaṁ gāthamāha.

633. Yathā vārivaho pūro, sabbakālaṁ na khīyati,
Evaṁ taṁ yācitāgacchiṁ, bhariyaṁ me dehi yācito ti.

Evaṁ vutte mahāsatto: “Hiyyo me brāhmaṇassa dārakā dinnā, araññe ekako hutvā kathaṁ te maddiṁ dassāmī” ti avatvā pasāritahatthe sahassatthavikaṁ ṭhapento viya asajjitvā abajjhitvā anolīnamānaso hutvā giriṁ unnādento imaṁ gāthamāha.

634. Dadāmi {6.570} na vikampāmi, yaṁ maṁ yācasi brāhmaṇa,
Santaṁ nappaṭiguyhāmi, dāne me ramatī mano ti.

Tattha santaṁ nappaṭiguyhāmī ti saṁvijjamānaṁ na guyhāmi.

Evañca pana vatvā sīgham-eva kamaṇḍalunā udakaṁ āharitvā udakaṁ hatthe pātetvā piyabhariyaṁ brāhmaṇassa adāsi. Taṅkhaṇe yeva heṭṭhā vuttappakārāni sabbāni acchariyāni pāturahesuṁ. Tamatthaṁ pakāsento satthā āha:

635. Maddiṁ hatthe gahetvāna, udakassa kamaṇḍaluṁ,
Brāhmaṇassa adā dānaṁ, sivīnaṁ raṭṭhavaḍḍhano.

636. Tadāsi yaṁ bhiṁsanakaṁ, tadāsi lomahaṁsanaṁ,
Maddiṁ pariccajantassa, medanī sampakampatha.

637. Nevassa maddī bhākuṭi, na sandhīyati na rodati,
Pekkhatevassa tuṇhī sā, eso jānāti yaṁ varan-ti.

Tattha adā dānanti: “Ambho brāhmaṇa, maddito me sataguṇena sahassaguṇena satasahassaguṇena sabbaññutaññāṇam-eva piyataraṁ, idaṁ me dānaṁ sabbaññutaññāṇappaṭivedhassa paccayo hotū” ti vatvā dānaṁ adāsi vuttam-pi cetaṁ:

638. Jāliṁ kaṇhājinaṁ dhītaṁ, maddiṁ deviṁ patibbataṁ,
Cajamāno na cintesiṁ, bodhiyā yeva kāraṇā.

639. Na me dessā ubho puttā, maddī devī na dessiyā,
Sabbaññutaṁ piyaṁ mayhaṁ, tasmā piye adāsahan-ti. (Cp. 1.118-119).

Tattha sampakampathā ti pathavī udakapariyantaṁ katvā kampittha. Nevassa maddī bhākuṭī ti bhikkhave, tasmiṁ khaṇe maddī: “Maṁ mahallakassa brāhmaṇassa rājā detī” ti kodhavasena bhākuṭi pi nāhosi. Na sandhīyati na rodatī ti neva maṅku ahosi, na akkhīni pūretvā rodati, atha kho tuṇhī sā hutvā: “Mādisaṁ itthiratanaṁ dadamāno na nikkāraṇā dassati, eso yaṁ varaṁ, taṁ jānātī” ti phullapadumavaṇṇaṁ assa mukhaṁ pekkhateva, olokayamānāva ṭhitā ti attho.

Atha mahāsatto: “Kīdisā maddī” ti tassā mukhaṁ olokesi. Sāpi: “Sāmi kiṁ maṁ olokesī” ti vatvā sīhanādaṁ nadantī imaṁ gāthamāha.

640. Komārī yassāhaṁ bhariyā, sāmiko mama issaro,
Yassicche tassa maṁ dajjā, vikkiṇeyya haneyya vā ti.

Tattha {6.571} komārī yassāhaṁ bhariyā ti ahaṁ yassa tava daharikā bhariyā, so tvaññeva mama issaro sāmiko. Yassicche tassā ti issaro ca nāma dāsiṁ maṁ yassa dātuṁ iccheyya, tassa dadeyya. Vikkiṇeyya vā ti dhanena vā atthe sati vikkiṇeyya, maṁsena vā atthe sati haneyya, tasmā yaṁ vo ruccati, taṁ karotha, nāhaṁ kujjhāmīti.

Sakko tesaṁ paṇītajjhāsayataṁ viditvā thutiṁ akāsi. Tamatthaṁ pakāsento satthā āha:

641. Tesaṁ saṅkappamaññāya, devindo etadabravi,
Sabbe jitā te paccūhā, ye dibbā ye ca mānusā.

642. Ninnāditā te pathavī, saddo te tidivaṅgato,
Samantā vijjutā āguṁ, girīnaṁva patissutā.

643. Tassa te anumodanti, ubho nāradapabbatā,
Indo ca brahmā pajāpati, somo yamo vessavaṇo,
Sabbe devānumodanti, dukkarañhi karoti so.

644. Duddadaṁ dadamānānaṁ, dukkaraṁ kamma kubbataṁ,
Asanto nānukubbanti, sataṁ dhammo durannayo.

645. Tasmā satañca asataṁ, nānā hoti ito gati,
Asanto nirayaṁ yanti, santo saggaparāyaṇā.

646. Yametaṁ kumāre adā, bhariyaṁ adā vane vasaṁ,
Brahmayānamanokkamma, sagge te taṁ vipaccatū ti.

Tattha paccūhā ti paccatthikā. Dibbā ti dibbasampattipaṭibāhakā. Mānusā ti manussasampattipaṭibāhakā. Ke pana teti? Macchariyadhammā. Te sabbe puttadāraṁ dentena mahāsattena jitā. Tenāha: “Sabbe jitā te paccūhā” ti. Dukkarañhi karoti so ti so vessantaro rājā ekako va araññe vasanto bhariyaṁ brāhmaṇassa dento dukkaraṁ karotīti evaṁ sabbe devā anumodantīti vadati. “Yametan”-ti gāthaṁ anumodanaṁ karonto āha. Vane vasan-ti vane vasanto. Brahmayānan-ti seṭṭhayānaṁ. Tividho hi sucaritadhammo evarūpo ca dānadhammo ariyamaggassa paccayo hotīti: “Brahmayānan”-ti vuccati. Tasmā yaṁ taṁ idaṁ ajja dānaṁ dadato pi nipphannaṁ brahmayānaṁ apāyabhūmiṁ anokkamitvā sagge te taṁ vipaccatu, vipākapariyosāne ca sabbaññutaññāṇadāyakaṁ hotūti.

Evamassa sakko anumodanaṁ katvā: “Idāni mayā idha papañcaṁ akatvā imaṁ imasseva datvā gantuṁ vaṭṭatī” ti cintetvā āha:

647. Dadāmi {6.572} bhoto bhariyaṁ, maddiṁ sabbaṅgasobhanaṁ,
Tvañceva maddiyā channo, maddī ca patinā saha.

648. Yathā payo ca saṅkho ca, ubho samānavaṇṇino,
Evaṁ tuvañca maddī ca, samānamanacetasā.

649. Avaruddhettha araññasmiṁ, ubho sammatha assame,
Khattiyā gottasampannā, sujātā mātupettito,
Yathā puññāni kayirātha, dadantā aparāparan-ti.

Tattha channo ti anurūpo. Ubho samānavaṇṇino ti samānavaṇṇā ubho pi parisuddhā yeva. Samānamanacetasā ti ācārādīhi kammehi samānena manasaṅkhātena cetasā samannāgatā. Avaruddhetthā ti raṭṭhato pabbājitā hutvā ettha araññe vasatha. Yathā puññānī ti yathā jetuttaranagare vo bahūni puññāni katāni, hiyyo puttānaṁ ajja bhariyāya dānavasena pi katānīti ettakeneva paritosaṁ akatvā ito uttari pi aparāparaṁ dadantā yathānurūpāni puññāni kareyyāthāti.

Evañca pana vatvā sakko mahāsattassa maddiṁ paṭicchāpetvā varaṁ dātuṁ attānaṁ ācikkhanto āha:

650. Sakkohamasmi devindo, āgatosmi tavantike,
Varaṁ varassu rājisi, vare aṭṭha dadāmi te ti.

Kathento yeva ca dibbattabhāvena jalanto taruṇasūriyo viya ākāse aṭṭhāsi. Tato bodhisatto varaṁ gaṇhanto āha:

651. Varaṁ ce me ado sakka, sabbabhūtānamissara,
Pitā maṁ anumodeyya, ito pattaṁ sakaṁ gharaṁ,
Āsanena nimanteyya, paṭhametaṁ varaṁ vare.

652. Purisassa vadhaṁ na roceyyaṁ, api kibbisakārakaṁ,
Vajjhaṁ vadhamhā moceyyaṁ, dutiyetaṁ varaṁ vare.

653. Ye vuḍḍhā ye ca daharā, ye ca majjhimaporisā,
Mam-eva upajīveyyuṁ, tatiyetaṁ varaṁ vare.

654. Paradāraṁ na gaccheyyaṁ, sadārapasuto siyaṁ,
Thīnaṁ vasaṁ na gaccheyyaṁ, catutthetaṁ varaṁ vare.

655. Putto me sakka jāyetha, so ca dīghāyuko siyā,
Dhammena jine pathaviṁ, pañcametaṁ varaṁ vare.

656. Tato ratyā vivasāne, sūriyassuggamanaṁ pati,
Dibbā bhakkhā pātubhaveyyuṁ, chaṭṭhametaṁ varaṁ vare.

657. Dadato me na khīyetha, datvā nānutapeyyahaṁ,
Dadaṁ cittaṁ pasādeyyaṁ, sattametaṁ varaṁ vare.

658. Ito {6.573} vimuccamānāhaṁ, saggagāmī visesagū,
Anivatti tato assaṁ, aṭṭhametaṁ varaṁ vare ti.

Tattha anumodeyyā ti sampaṭiccheyya na kujjheyya. Ito pattan-ti imamhā araññā sakaṁ gharaṁ anuppattaṁ. Āsanenā ti rājāsanena. Rajjaṁ me detūti vadati. Api kibbisakārakan-ti rājā hutvā rājāparādhikam-pi vajjhaṁ vadhamhā moceyyaṁ, evarūpassa pi me vadho nāma na ruccatu. Mam-eva upajīveyyun-ti sabbete maññeva nissāya upajīveyyuṁ. Dhammena jine ti dhammena jinātu, dhammena rajjaṁ kāretū ti attho. Visesagū ti visesagamano hutvā tusitapure nibbatto homīti vadati. Anivatti tato assan-ti tusitabhavanato cavitvā manussattaṁ āgato punabhave anivatti assaṁ, sabbaññutaṁ sampāpuṇeyyanti vadati.

659. Tassa taṁ vacanaṁ sutvā, devindo etadabravi,
Aciraṁ vata te tato, pitā taṁ daṭṭhumessatī ti.

Tattha daṭṭhumessatī ti mahārāja, tava mātā ca pitā ca acireneva taṁ passitukāmo hutvā idhāgamissati, āgantvā ca pana setacchattaṁ datvā rajjaṁ niyyādetvā jetuttaranagaram-eva nessati, sabbe te manorathā matthakaṁ pāpuṇissanti, mā cintayi, appamatto hohi, mahārājāti.

Evaṁ mahāsattassa ovādaṁ datvā sakko sakaṭṭhānam-eva gato. Tamatthaṁ pakāsento satthā āha:

660. Idaṁ vatvāna maghavā, devarājā sujampati,
Vessantare varaṁ datvā, saggakāyaṁ apakkamī ti.

Tattha vessantare ti vessantarassa. Apakkamī ti gato anuppattoyevā ti.

Sakkapabbavaṇṇanā niṭṭhitā

Mahārājapabbavaṇṇanā

Bodhisatto ca maddī ca sammodamānā sakkadattiye assame vasiṁsu. Jūjako pi kumāre gahetvā saṭṭhiyojanamaggaṁ paṭipajji. Devatā kumārānaṁ ārakkhamakaṁsu. Jūjako pi sūriye atthaṅgate kumāre gacche bandhitvā bhūmiyaṁ nipajjāpetvā sayaṁ caṇḍavāḷamigabhayena rukkhaṁ āruyha viṭapantare sayati. Tasmiṁ khaṇe eko devaputto vessantaravaṇṇena, ekā devadhītā maddivaṇṇena āgantvā kumāre mocetvā hatthapāde sambāhitvā nhāpetvā maṇḍetvā dibbabhojanaṁ bhojetvā dibbasayane sayāpetvā aruṇuggamanakāle {6.574} baddhākāreneva nipajjāpetvā antaradhāyi. Evaṁ te devatāsaṅgahena arogā hutvā gacchanti. Jūjako pi devatādhiggahito hutvā: “Kāliṅgaraṭṭhaṁ gacchāmī” ti gacchanto aḍḍhamāsena jetuttaranagaraṁ patto. Taṁ divasaṁ paccūsakāle sañjayo mahārājā supinaṁ passi. Evarūpo supino ahosi: rañño mahāvinicchaye nisinnassa eko puriso kaṇho dve padumāni āharitvā rañño hatthe ṭhapesi. Rājā tāni dvīsu kaṇṇesu piḷandhi. Tesaṁ reṇu bhassitvā rañño ure patati. So pabujjhitvā pāto va brāhmaṇe pucchi. Te: “Cirapavutthā vo, deva, bandhavā āgamissantī” ti byākariṁsu. So pāto va sīsaṁ nhāyitvā nānaggarasabhojanaṁ bhuñjitvā alaṅkaritvā vinicchaye nisīdi. Devatā brāhmaṇaṁ dvīhi kumārehi saddhiṁ ānetvā rājaṅgaṇe ṭhapayiṁsu. Tasmiṁ khaṇe rājā maggaṁ olokento kumāre disvā āha:

661. Kassetaṁ mukhamābhāti, hemaṁ-vuttattamagginā,
Nikkhaṁva jātarūpassa, ukkāmukhapahaṁsitaṁ.

662. Ubho sadisapaccaṅgā, ubho sadisalakkhaṇā,
Jālissa sadiso eko, ekā kaṇhājinā yathā.

663. Sīhā bilāva nikkhantā, ubho sampatirūpakā,
Jātarūpamayā yeva, ime dissanti dārakā ti.

Tattha hemaṁvuttattamagginā ti hemaṁ iva uttattaṁ agginā. hā bilāva nikkhantāti kañcanaguhato nikkhantā sīhā viya.

Evaṁ rājā tīhi gāthāhi kumāre vaṇṇetvā ekaṁ amaccaṁ āṇāpesi: “Gacchetaṁ brāhmaṇaṁ dārakehi saddhiṁ ānehī” ti. So vegena gantvā brāhmaṇaṁ ānesi. Atha rājā brāhmaṇaṁ āha:

664. Kuto nu bhavaṁ bhāradvāja, ime ānesi dārake,
Ajja raṭṭhaṁ anuppatto, kuhiṁ gacchasi brāhmaṇā ti.

Jūjako āha:

665. Mayhaṁ te dārakā deva, dinnā vittena sañjaya,
Ajja pannarasā ratti, yato laddhā me dārakā ti.

Tattha vittenā ti tuṭṭhena pasannena. Ajja pannarasā rattī ti imesaṁ laddhadivasato paṭṭhāya ajja pannarasā rattīti vadati.

Rājā {6.575} āha:

666. Kena vā vācapeyyena, sammāñāyena saddahe,
Ko tetaṁ dānamadadā, puttake dānamuttaman-ti.

Tattha kena vā vācapeyyenā ti brāhmaṇa, kena piyavacanena te tayā laddhā. Sammāñāyena saddahe ti musāvādaṁ akatvā sammāñāyena kāraṇena amhe saddahāpeyyāsi. Puttake ti attano piyaputtake uttamaṁ dānaṁ katvā ko te etaṁ dānaṁ adadāti.

Jūjako āha:

667. Yo yācataṁ patiṭṭhāsi, bhūtānaṁ dharaṇīriva,
So me vessantaro rājā, puttedāsi vane vasaṁ.

668. Yo yācataṁ gatī āsi, savantīnaṁva sāgaro,
So me vessantaro rājā, puttedāsi vane vasan-ti.

Tattha patiṭṭhāsī ti patiṭṭhā āsi.

Taṁ sutvā amaccā vessantaraṁ garahamānā āhaṁsu:

669. Dukkaṭaṁ vata bho raññā, saddhena gharamesinā,
Kathaṁ nu puttake dajjā, araññe avaruddhako.

670. Imaṁ bhonto nisāmetha, yāvantettha samāgatā,
Kathaṁ vessantaro rājā, puttedāsi vane vasaṁ.

671. Dāsiṁ dāsañca so dajjā, assaṁ cassatarīrathaṁ,
Hatthiñca kuñjaraṁ dajjā, kathaṁ so dajja dārake ti.

Tattha saddhenā ti saddhāya sampannena pi satā gharaṁ āvasantena raññā idaṁ dukkaṭaṁ vata, ayuttaṁ vata kataṁ. Avaruddhako ti raṭṭhā pabbājito araññe vasanto. Imaṁ bhonto ti bhonto nagaravāsino yāvanto ettha samāgatā, sabbe imaṁ nisāmetha upadhāretha, kathaṁ nāmeso puttake dāse katvā adāsi, kena nāma evarūpaṁ katapubbanti adhippāyenevamāhaṁsu. Dajjā ti dāsādīsu yaṁ kiñci dhanaṁ detu. Kathaṁ so dajja dārake ti ime pana dārake kena kāraṇena adāsīti.

Taṁ sutvā kumāro pitu garahaṁ asahanto vātābhihatassa sineruno bāhaṁ oḍḍento viya imaṁ gāthamāha.

672. Yassa nassa ghare dāso, asso cassatarīratho,
Hatthī ca kuñjaro nāgo, kiṁ so dajjā pitāmahā ti.

Rājā āha:

673. Dānamassa {6.576} pasaṁsāma, na ca nindāma puttakā,
Kathaṁ nu hadayaṁ āsi, tumhe datvā vanibbake ti.

Tattha dānamassa pasaṁsāmā ti puttakā mayaṁ tava pitu dānaṁ pasaṁsāma na nindāma.

Taṁ sutvā kumāro āha:

674. Dukkhassa hadayaṁ āsi, atho uṇham-pi passasi,
Rohinīheva tambakkhī, pitā assūni vattayī ti.

Tattha dukkhassa hadayaṁ āsī ti pitāmaha kaṇhājināya vuttaṁ etaṁ vacanaṁ sutvā tassa hadayaṁ dukkhaṁ āsi. Rohinīheva tambakkhī ti tambavaṇṇehi viya rattaakkhīhi mama pitā tasmiṁ khaṇe assūni pavattayi.

Idānissā taṁ vacanaṁ dassento āha:

675. Yaṁ taṁ kaṇhājināvoca, ayaṁ maṁ tāta brāhmaṇo,
Laṭṭhiyā paṭikoṭeti, ghare jātaṁva dāsiyaṁ.

676. Na cāyaṁ brāhmaṇo tāta, dhammikā honti brāhmaṇā,
Yakkho brāhmaṇavaṇṇena, khādituṁ tāta neti no,
Nīyamāne pisācena, kiṁ nu tāta udikkhasī ti.

Atha ne kumāre brāhmaṇaṁ amuñcante disvā rājā gāthamāha.

677. Rājaputtī ca vo mātā, rājaputto ca vo pitā,
Pubbe me aṅkamāruyha, kiṁ nu tiṭṭhatha ārakā ti.

Tattha pubbe me ti tumhe ito pubbe maṁ disvā vegenāgantvā mama aṅkamāruyha, idāni kiṁ nu ārakā tiṭṭhathāti?

Kumāro āha:

678. Rājaputtī ca no mātā, rājaputto ca no pitā,
Dāsā mayaṁ brāhmaṇassa, tasmā tiṭṭhāma ārakā ti.

Tattha dāsā mayan-ti idāni pana mayaṁ brāhmaṇassa dāsā bhavāma.

Rājā āha:

679. Mā sammevaṁ avacuttha, ḍayhate hadayaṁ mama,
Citakāyaṁva me kāyo, āsane na sukhaṁ labhe.

680. Mā sammevaṁ avacuttha, bhiyyo sokaṁ janetha maṁ,
Nikkiṇissāmi dabbena, na vo dāsā bhavissatha.

681. Kimagghiyañhi {6.577} vo tāta, brāhmaṇassa pitā adā,
Yathābhūtaṁ me akkhātha, paṭipādentu brāhmaṇan-ti.

Tattha sammā ti piyavacanaṁ. Citakāyaṁva me kāyo ti idāni mama kāyo aṅgāracitakāyaṁ āro pito viya jāto. Janetha man-ti janetha me, ayam-eva vā pāṭho. Nikkiṇissāmi dabbenā ti dhanaṁ datvā mocessāmi. Kimagghiyan-ti kiṁ agghaṁ katvā. Paṭipādentū ti dhanaṁ paṭicchāpentu.

Kumāro āha:

682. Sahassagghañhi maṁ tāta, brāhmaṇassa pitā adā,
Atha kaṇhājinaṁ kaññaṁ, hatthinā ca satena cā ti.

Tattha sahassagghaṁ hī ti deva, maṁ pitā tadā nikkhasahassaṁ agghāpetvā adāsi. Atha kaṇhājinan-ti kaniṭṭhaṁ pana me kaṇhājinaṁ. Hatthinā ca satena cā ti hatthīnañca assānañca usabhānañca nikkhānañcāti sabbesaṁ etesaṁ satena antamaso mañcapīṭhapāduke upādāya sabbasatena agghāpesīti.

Rājā kumārānaṁ nikkayaṁ dāpento āha:

683. Uṭṭhehi katte taramāno, brāhmaṇassa avākara,
Dāsisataṁ dāsasataṁ, gavaṁ hatthusabhaṁ sataṁ,
Jātarūpasahassañca, puttānaṁ dehi nikkayan-ti.

Tattha avākarā ti dehi.

684. Tato kattā taramāno, brāhmaṇassa avākari,
Dāsisataṁ dāsasataṁ, gavaṁ hatthusabhaṁ sataṁ,
Jātarūpasahassañca, puttānaṁdāsi nikkayan-ti.

Tattha avākarī ti adāsi. Nikkayan-ti agghassa mūlaṁ.

Evaṁ brāhmaṇassa sabbasatañca nikkhasahassañca kumārānaṁ nikkayaṁ adāsi, sattabhūmikañca pāsādaṁ, brāhmaṇassa parivāro mahā ahosi. So dhanaṁ paṭisāmetvā pāsādaṁ abhiruyha sādurasabhojanaṁ bhuñjitvā mahāsayane nipajji. Kumāre sīsaṁ nahāpetvā bhojetvā alaṅkaritvā ekaṁ ayyako, ekaṁ ayyikāti dve pi ucchaṅge upavesesuṁ. Tamatthaṁ pakāsento satthā āha:

685. Nikkiṇitvā nahāpetvā, bhojayitvāna dārake,
Samalaṅkaritvā bhaṇḍena, ucchaṅge upavesayuṁ.

686. Sīsaṁ nhāte {6.578} sucivatthe, sabbābharaṇabhūsite,
Rājā aṅke karitvāna, ayyako paripucchatha.

687. Kuṇḍale ghusite māle, sabbābharaṇabhūsite,
Rājā aṅke karitvāna, idaṁ vacanamabravi.

688. Kacci ubho arogā te, jāli mātāpitā tava,
Kacci uñchena yāpenti, kacci mūlaphalā bahū.

689. Kacci ḍaṁsā makasā ca, appam-eva sarīsapā,
Vane vāḷamigākiṇṇe, kacci hiṁsā na vijjatī ti.

Tattha kuṇḍale ti kuṇḍalāni pilandhāpetvā. Ghusite ti ugghosite manoramaṁ ravaṁ ravante. Māle ti pupphāni pilandhāpetvā. Aṅke karitvānā ti jālikumāraṁ aṅke nisīdāpetvā.

Kumāro āha:

690. Atho ubho arogā me, deva mātāpitā mama,
Atho uñchena yāpenti, atho mūlaphalā bahū.

691. Atho ḍaṁsā makasā ca, appam-eva sarīsapā,
Vane vāḷamigākiṇṇe, hiṁsā nesaṁ na vijjati.

692. Khaṇantālukalambāni, bilāni takkalāni ca,
Kolaṁ bhallātakaṁ bellaṁ, sā no āhatva posati.

693. Yañceva sā āharati, vanamūlaphalahāriyā,
Taṁ no sabbe samāgantvā, rattiṁ bhuñjāma no divā.

694. Ammāva no kisā paṇḍu, āharantī dumapphalaṁ,
Vātātapena sukhumālī, padumaṁ hatthagatāmiva.

695. Ammāya patanū kesā, vicarantyā brahāvane,
Vane vāḷamigākiṇṇe, khaggadīpinisevite.

696. Kesesu jaṭaṁ bandhitvā, kacche jallamadhārayi,
Cammavāsī chamā seti, jātavedaṁ namassatī ti.

Tattha khaṇantālukalambānī ti khaṇantī ālūni ca kalambāni ca. Iminā mātāpitūnaṁ kicchajīvikaṁ vaṇṇeti. Taṁ no ti ettha no ti nipātamattaṁ. Padumaṁ hatthagatāmivā ti hatthena parimadditaṁ padumaṁ viya jātā. Patanū kesā ti deva, ammāya me mahāvane vicarantiyā te bhamarapattavaṇṇā kāḷakesā rukkhasākhādīhi viluttā patanū jātā. Jallamadhārayī ti ubhohi kacchehi jallaṁ dhāreti, kiliṭṭhavesena vicaratīti.

So evaṁ mātu dukkhitabhāvaṁ kathetvā ayyakaṁ codento imaṁ gāthamāha.

697. Puttā piyā manussānaṁ, lokasmiṁ udapajjisuṁ,
Na hi nūnamhākaṁ ayyassa, putte sneho ajāyathā ti.

Tattha {6.579} udapajjisun-ti uppajjiṁsu.

Tato rājā attano dosaṁ āvikaronto āha:

698. Dukkaṭañca hi no putta, bhūnahaccaṁ kataṁ mayā,
Yohaṁ sivīnaṁ vacanā, pabbājesimadūsakaṁ.

699. Yaṁ me kiñci idha atthi, dhanaṁ dhaññañca vijjati,
Etu vessantaro rājā, siviraṭṭhe pasāsatū ti.

Tattha puttā ti putta jāli etaṁ amhākaṁ dukkaṭaṁ. Bhūnahaccan-ti vuḍḍhighātakammaṁ. Yaṁ me kiñcī ti tāta, yaṁ me kiñci idha atthi, sabbaṁ te pitu demi. Siviraṭṭhe pasāsatū ti imasmiṁ nagare so rājā hutvā pasāsatūti.

Kumāro āha:

700. Na deva mayhaṁ vacanā, ehiti sivisuttamo,
Sayam-eva devo gantvā, siñca bhogehi atrajan-ti.

Tattha sivisuttamo ti siviseṭṭho vessantaro. Siñcā ti mahāmegho viya vuṭṭhiyā bhogehi abhisiñca.

701. Tato senāpatiṁ rājā, sañjayo ajjhabhāsatha,
Hatthī assā rathā pattī, senā sannāhayantu naṁ,
Negamā ca maṁ anventu, brāhmaṇā ca purohitā.

702. Tato saṭṭhisahassāni, yodhino cārudassanā,
Khippamāyantu sannaddhā, nānāvaṇṇehilaṅkatā.

703. Nīlavatthadharā neke, pītāneke nivāsitā,
Aññe lohitauṇhīsā, suddhāneke nivāsitā,
Khippamāyantu sannaddhā, nānāvaṇṇehilaṅkatā.

704. Himavā yathā gandhadharo, pabbato gandhamādano,
Nānārukkhehi sañchanno, mahābhūtagaṇālayo.

705. Osadhehi ca dibbehi, disā bhāti pavāti ca,
Khippamāyantu sannaddhā, disā bhantu pavantu ca.

706. Tato nāgasahassāni, yojayantu catuddasa,
Suvaṇṇakacchā mātaṅgā, hemakappanavāsasā.

707. Ārūḷhā gāmaṇīyehi, tomaraṅkusapāṇibhi,
Khippamāyantu sannaddhā, hatthikkhandhehi dassitā.

708. Tato assasahassāni, yojayantu catuddasa,
Ājānīyāva jātiyā, sindhavā sīghavāhanā.

709. Ārūḷhā gāmaṇīyehi, illiyācāpadhāribhi,
Khippamāyantu sannaddhā, assapiṭṭhehīlaṅkatā.

710. Tato {6.580} rathasahassāni, yojayantu catuddasa,
Ayosukatanemiyo, suvaṇṇacitapakkhare.

711. Āropentu dhaje tattha, cammāni kavacāni ca,
Vippālentu ca cāpāni, daḷhadhammā pahārino,
Khippamāyantu sannaddhā, rathesu rathajīvino ti.

Tattha sannāhayantunan-ti sannayhantu. Saṭṭhisahassānī ti mama puttena sahajātā saṭṭhisahassā amaccā. Nīlavatthadharā neke ti eke nīlavatthanivāsitā hutvā āyantu. Mahābhūtagaṇālayo ti bahuyakkhagaṇānaṁ ālayo. Disā bhantu pavantu cā ti vuttappakāro himavā viya ābharaṇavilepanādīhi obhāsentu ceva pavāyantu ca. Hatthikkhandhehī ti te hatthigāmaṇino hatthikkhandhehi khippamāyantu. Dassitā ti dassitavibhūsanā. Ayosukatanemiyo ti ayena suṭṭhu parikkhittanemiyo. Suvaṇṇacitapakkhare ti suvaṇṇena khacitapakkhare. Evarūpe cuddasa sahasse rathe yojayantūti vadati. Vippālentū ti āropentu.

Evaṁ rājā senaṅgaṁ vicāretvā: “Puttassa me jetuttaranagarato yāva vaṅkapabbatā aṭṭhusabhavitthāraṁ āgamanamaggaṁ samatalaṁ katvā maggālaṅkāratthāya idañcidañca karothā” ti āṇāpento āha:

712. Lājā olo piyā pupphā, mālāgandhavilepanā,
Agghiyāni ca tiṭṭhantu, yena maggena ehiti.

713. Gāme gāme sataṁ kumbhā, merayassa surāya ca,
Maggamhi patitiṭṭhantu, yena maggena ehiti.

714. Maṁsā pūvā saṅkuliyo, kummāsā macchasaṁyutā,
Maggamhi patitiṭṭhantu, yena maggena ehiti.

715. Sappi telaṁ dadhi khīraṁ, kaṅgubījā bahū surā,
Maggamhi patitiṭṭhantu, yena maggena ehiti.

716. Āḷārikā ca sūdā ca, naṭanaṭṭakagāyino,
Pāṇissarā kumbhathūṇiyo, mandakā sokajjhāyikā.

717. Āhaññantu sabbavīṇā, bheriyo dindimāni ca,
Kharamukhāni dhamentu, nadantu ekapokkharā.

718. Mudiṅgā paṇavā saṅkhā, godhā parivadentikā,
Dindimāni ca haññantu, kutumpadindimāni cā ti.

Tattha lājā olo piyā pupphā ti lājehi saddhiṁ lājapañcamakāni pupphāni okirantānaṁ okiraṇapupphāni paṭiyādethāti āṇāpeti. Mālāgandhavilepanā ti maggavitāne olambakamālā {6.581} ceva gandhavilepanāni ca. Agghiyāni cā ti pupphaagghiyāni ceva ratanaagghiyāni ca yena maggena mama putto ehiti, tattha tiṭṭhantu. Gāme gāme ti gāmadvāre gāmadvāre. Patitiṭṭhantū ti pipāsitānaṁ pivanatthāya paṭiyāditā hutvā surāmerayamajjakumbhā tiṭṭhantu. Macchasaṁyutā ti macchehi saṁyuttā. Kaṅgubījā ti kaṅgupiṭṭhamayā. Mandakā ti mandakagāyino. Sokajjhāyikā ti māyākārā, aññe pi vā ye keci uppannasokaharaṇasamatthā sokajjhāyikāti vuccanti, socante jane attano vaṁsaghosaparamparānaṁ nacce kate nissoke katvā sayāpakā ti attho. Kharamukhānī ti sāmuddikamahāmukhasaṅkhā. Saṅkhā ti dakkhiṇāvaṭṭā muṭṭhisaṅkhā, nāḷisaṅkhāti dve saṅkhā. Godhā parivadentikā dindimāni kutumpadindimānīti imāni pi cattāri tūriyāneva.

Evaṁ rājā maggālaṅkārāni vicāresi. Jūjako pi pamāṇātikkantaṁ bhuñjitvā jīrāpetuṁ asakkonto tattheva kālamakāsi. Rājā tassa sarīrakiccaṁ kārāpetvā: “Nagare koci brāhmaṇassa ñātako atthi, idaṁ gaṇhātū” ti bheriṁ carāpesi. Na kañcissa ñātakaṁ passi, dhanaṁ puna rañño yeva ahosi. Atha sattame divase sabbā senā sannipati. Atha rājā mahantena parivārena jāliṁ magganāyakaṁ katvā nikkhami. Tamatthaṁ pakāsento satthā āha:

719. Sā senā mahatī āsi, uyyuttā sivivāhinī,
Jālinā magganāyena, vaṅkaṁ pāyāsi pabbataṁ.

720. Koñcaṁ nadati mātaṅgo, kuñjaro saṭṭhihāyano,
Kacchāya baddhamānāya, koñcaṁ nadati vāraṇo.

721. Ājānīyā hasiyanti, nemighoso ajāyatha,
Abbhaṁ rajo acchādesi, uyyuttā sivivāhinī.

722. Sā senā mahatī āsi, uyyuttā hārahārinī,
Jālinā magganāyena, vaṅkaṁ pāyāsi pabbataṁ.

723. Te pāviṁsu brahāraññaṁ, bahusākhaṁ mahodakaṁ,
Puppharukkhehi sañchannaṁ, phalarukkhehi cūbhayaṁ.

724. Tattha bindussarā vaggū, nānāvaṇṇā bahū dijā,
Kūjantamupakūjanti, utusampupphite dume.

725. Te gantvā dīghamaddhānaṁ, ahorattānamaccaye,
Padesaṁ taṁ upāgacchuṁ, yattha vessantaro ahū ti.

Tattha mahatī ti dvādasaakkhobhaṇisaṅkhātā senā. Uyyuttā ti payātā. Koñcaṁ nadatī ti tadā kāliṅgaraṭṭhavāsino brāhmaṇā attano raṭṭhe deve vuṭṭhe taṁ nāgaṁ āharitvā sañjayassa adaṁsu. So hatthī: “Sāmikaṁ vata passituṁ labhissāmī” ti tuṭṭho koñcanādamakāsi. Taṁ sandhāyetaṁ vuttaṁ. Kacchāyā ti suvaṇṇakacchāya baddhamānāya pi tussitvā koñcaṁ nadati. Hasiyantī ti hasasaddamakaṁsu {6.582}. Hārahārinī ti haritabbaharaṇasamatthā. Pāviṁsū ti pavisiṁsu. Bahusākhan-ti bahurukkhasākhaṁ. Dīghamaddhānan-ti saṭṭhiyojanamaggaṁ. Upāgacchun-ti yattha vessantaro ahosi, taṁ padesaṁ upagatāti.

Mahārājapabbavaṇṇanā niṭṭhitā

Chakhattiyakammavaṇṇanā

Jālikumāro mucalindasaratīre khandhāvāraṁ nivāsāpetvā cuddasa rathasahassāni āgatamaggābhimukhāneva ṭhapāpetvā tasmiṁ tasmiṁ padese sīhabyagghadīpi-ādīsu ārakkhaṁ saṁvidahi. Hatthi-ādīnaṁ saddo mahā ahosi. Atha mahāsatto taṁ saddaṁ sutvā: “Kiṁ nu kho me paccāmittā mama pitaraṁ ghātetvā mamatthāya āgatā” ti maraṇabhayabhīto maddiṁ ādāya pabbataṁ āruyha senaṁ olokesi. Tamatthaṁ pakāsento satthā āha:

726. Tesaṁ sutvāna nigghosaṁ, bhīto vessantaro ahu,
Pabbataṁ abhiruhitvā, bhīto senaṁ udikkhati.

727. Iṅgha maddi nisāmehi, nigghoso yādiso vane,
Ājānīyā hasiyanti, dhajaggāni ca dissare.

728. Ime nūna araññasmiṁ, migasaṅghāni luddakā,
Vāgurāhi parikkhippa, sobbhaṁ pātetvā tāvade,
Vikkosamānā tibbāhi, hanti nesaṁ varaṁ varaṁ.

729. Yathā mayaṁ adūsakā, araññe avaruddhakā,
Amittahatthattaṁ gatā, passa dubbalaghātakan-ti.

Tattha iṅghā ti codanatthe nipāto. Nisāmehī ti sakasenā vā parasenā vāti olokehi upadhārehi. “Ime nūna araññasmin”-ti ādīnaṁ aḍḍhateyyagāthānaṁ evamatthasambandho veditabbo: “Maddi yathā araññamhi migasaṅghāni luddakā vāgurāhi parikkhippa atha vā pana sobbhaṁ pātetvā tāvadeva ‘hanatha, are, duṭṭhamige’ ti vikkosamānā tibbāhi migamāraṇasattīhi nesaṁ migānaṁ varaṁ varaṁ thūlaṁ thūlaṁ hananti, ime ca nūna tatheva amhe asabbhāhi vācāhi vikkosamānā tibbāti sattīhi hanissanti, mayañca adūsakā araññe avaruddhakā raṭṭhā pabbājitā vane vasāma, evaṁ sante pi amittānaṁ hatthattaṁ gatā, passa dubbalaghātakan”-ti. Evaṁ so maraṇabhayena paridevi.

Sā tassa vacanaṁ sutvā senaṁ oloketvā: “Sakasenāya bhavitabban”-ti mahāsattaṁ assāsentī imaṁ gāthamāha.

730. Amittā {6.583} nappasāheyyuṁ, aggīva udakaṇṇave,
Tadeva tvaṁ vicintehi, api sotthi ito siyā ti.

Tattha aggīva udakaṇṇave ti yathā tiṇukkādīnaṁ vasena upanīto aggi aṇṇavasaṅkhātāni puthulagambhīrāni udakāni nappasahati, tāpetuṁ na sakkoti, tathā taṁ amittā nappasaheyyuṁ nābhibhavissanti. Tadevā ti yaṁ sakkena tuyhaṁ varaṁ datvā: “Mahārāja, na cirasseva te pitā ehitī” ti vuttaṁ, tadeva tvaṁ vicintehi, api nāma ito balakāyato amhākaṁ sotthi siyāti mahāsattaṁ assāsesi.

Atha mahāsatto sokaṁ tanukaṁ katvā tāya saddhiṁ pabbatā oruyha paṇṇasālādvāre nisīdi, itarā pi attano paṇṇasālādvāre nisīdi. Tamatthaṁ pakāsento satthā āha:

731. Tato vessantaro rājā, orohitvāna pabbatā,
Nisīdi paṇṇasālāyaṁ, daḷhaṁ katvāna mānasan-ti.

Tattha daḷhaṁ katvāna mānasan-ti mayaṁ pabbajitā nāma, amhākaṁ ko kiṁ karissatīti thiraṁ hadayaṁ katvā nisīdi.

Tasmiṁ khaṇe sañjayo rājā deviṁ āmantetvā: “bhadde, phussati amhesu sabbesu ekato gatesu soko mahā bhavissati, paṭhamaṁ tāva ahaṁ gacchāmi, tato ‘idāni sokaṁ vinodetvā nisinnā bhavissantī’ ti sallakkhetvā tvaṁ mahantena parivārena āgaccheyyāsi. Atha thokaṁ kālaṁ vītināmetvā jālikaṇhājinā pacchato āgacchantū” ti vatvā rathaṁ nivattāpetvā āgatamaggābhimukhaṁ katvā tattha tattha ārakkhaṁ saṁvidahitvā alaṅkatahatthikkhandhato oruyha puttassa santikaṁ agamāsi. Tamatthaṁ pakāsento satthā āha:

732. Nivattayitvāna rathaṁ, vuṭṭhapetvāna seniyo,
Ekaṁ araññe viharantaṁ, pitā puttaṁ upāgami.

733. Hatthikkhandhato oruyha, ekaṁso pañjalīkato,
Parikiṇṇo amaccehi, puttaṁ siñcitumāgami.

734. Tatthaddasa kumāraṁ so, rammarūpaṁ samāhitaṁ,
Nisinnaṁ paṇṇasālāyaṁ, jhāyantaṁ akutobhayan-ti.

Tattha vuṭṭhapetvāna seniyo ti ārakkhatthāya balakāye ṭhapetvā. Ekaṁso ti ekaṁsakatauttarāsaṅgo. Siñcitumāgamī ti rajje abhisiñcituṁ upāgami. Rammarūpan-ti anañjitaṁ amaṇḍitaṁ.

735. Tañca {6.584} disvāna āyantaṁ, pitaraṁ puttagiddhinaṁ,
Vessantaro ca maddī ca, paccuggantvā avandisuṁ.

736. Maddī ca sirasā pāde, sasurassābhivādayi,
Maddī ahañhi te deva, pāde vandāmi te suṇhā,
Te su tattha palissajja, pāṇinā parimajjathā ti.

Tattha pāde vandāmi te suṇhā ti ahaṁ, deva, tava suṇhā pāde vandāmīti evaṁ vatvā vandi. Te su tatthā ti te ubho pi jane tasmiṁ sakkadattiye assame palissajitvā hadaye nipajjāpetvā sīse paricumbitvā mudukena pāṇinā parimajjatha, piṭṭhiyo nesaṁ parimajji.

Tato roditvā paridevitvā rājā soke parinibbute tehi saddhiṁ paṭisanthāraṁ karonto āha:

737. Kacci vo kusalaṁ putta, kacci putta anāmayaṁ,
Kacci uñchena yāpetha, kacci mūlaphalā bahū.

738. Kacci ḍaṁsā makasā ca, appam-eva sarīsapā,
Vane vāḷamigākiṇṇe, kacci hiṁsā na vijjatī ti.

Pitu vacanaṁ sutvā mahāsatto āha:

739. Atthi no jīvikā deva, sā ca yādisakīdisā,
Kasirā jīvikā homa, uñchācariyāya jīvitaṁ.

740. Aniddhinaṁ mahārāja, dametassaṁva sārathi,
Tyamhā aniddhikā dantā, asamiddhi dameti no.

741. Api no kisāni maṁsāni, pitu mātu adassanā,
Avaruddhānaṁ mahārāja, araññe jīvasokinan-ti.

Tattha yādisakīdisā ti yā vā sā vā, lāmakā ti attho. Kasirā jīvikā homā ti tāta, amhākaṁ uñchācariyāya jīvitaṁ nāma kicchaṁ, dukkhā no jīvikā ahosi. Aniddhinan-ti mahārāja, aniddhiṁ asamiddhiṁ daliddapurisaṁ nāma sāva aniddhi cheko sārathi assaṁ viya dameti, nibbisevanaṁ karoti, te mayaṁ idha vasantā aniddhikā dantā nibbisevanā katā, asamiddhi yeva no dametīti. “Dametha no” ti pi pāṭho, damayittha noti attho. Jīvasokinan-ti avigatasokānaṁ araññe vasantānaṁ kiṁ nāma amhākaṁ sukhanti vadati.

Evañca pana vatvā puna puttānaṁ pavattiṁ pucchanto āha:

742. Ye pi te siviseṭṭhassa, dāyādāpattamānasā,
Jālī kaṇhājinā cubho, brāhmaṇassa vasānugā,
Accāyikassa luddassa, yo ne gāvo va sumbhati.

743. Te {6.585} rājaputtiyā putte, yadi jānātha saṁsatha,
Pariyāpuṇātha no khippaṁ, sappadaṭṭhaṁva māṇavan-ti.

Tattha dāyādāpattamānasā ti mahārāja, ye pi te tava siviseṭṭhassa dāyādā apattamānasā asampuṇṇamanorathā hutvā brāhmaṇassa vasānugā jātā, te dve kumāre yo brāhmaṇo gāvo va sumbhati paharati, te rājaputtiyā putte yadi diṭṭhavasena vā sutavasena vā jānātha saṁsatha. Sappadaṭṭhaṁva māṇavan-ti visanimmadanatthāya sappadaṭṭhaṁ māṇavaṁ tikicchantā viya khippaṁ no pariyāpuṇātha kathethāti vadati.

Rājā āha:

744. Ubho kumārā nikkītā, jālī kaṇhājinā cubho,
Brāhmaṇassa dhanaṁ datvā, putta mā bhāyi assasā ti.

Tattha nikkītā ti nikkayaṁ datvā gahitā.

Taṁ sutvā mahāsatto paṭiladdhassāso pitarā saddhiṁ paṭisanthāramakāsi:

745. Kacci nu tāta kusalaṁ, kacci tāta anāmayaṁ,
Kacci nu tāta me mātu, cakkhu na parihāyatī ti.

Tattha cakkhu na parihāyatī ti puttasokena rodantiyā cakkhu na parihāyatīti.

Rājā āha:

746. Kusalañceva me putta, atho putta anāmayaṁ,
Atho ca putta te mātu, cakkhu na parihāyatī ti.

Bodhisatto āha:

747. Kacci arogaṁ yoggaṁ te, kacci vahati vāhanaṁ,
Kacci phīto janapado, kacci vuṭṭhi na chijjatī ti.

Tattha vuṭṭhī ti vuṭṭhidhārā.

Rājā āha:

748. Atho arogaṁ yoggaṁ me, atho vahati vāhanaṁ,
Atho phīto janapado, atho vuṭṭhi na chijjatī ti.

Evaṁ tesaṁ sallapantānaññeva phussatī devī: “Idāni sokaṁ tanukaṁ katvā nisinnā bhavissantī” ti sallakkhetvā mahāparivārena saddhiṁ puttassa santikaṁ agamāsi. Tamatthaṁ {6.586} pakāsento satthā āha:

749. Iccevaṁ mantayantānaṁ, mātā nesaṁ adissatha,
Rājaputtī giridvāre, pattikā anupāhanā.

750. Tañca disvāna āyantiṁ, mātaraṁ puttagiddhiniṁ,
Vessantaro ca maddī ca, paccuggantvā avandisuṁ.

751. Maddī ca sirasā pāde, sassuyā abhivādayi,
Maddī ahañhi te ayye, pāde vandāmi te suṇhā ti.

Tesaṁ phussatideviṁ vanditvā ṭhitakāle puttakā kumārakumārikāhi parivutā āgamiṁsu. Maddī ca tesaṁ āgamanamaggaṁ olokentī yeva aṭṭhāsi. Sā te sotthinā āgacchante disvā sakabhāvena saṇṭhātuṁ asakkontī taruṇavacchā viya gāvī paridevamānā tato pāyāsi. Te pi taṁ disvā paridevantā mātarābhimukhāva padhāviṁsu. Tamatthaṁ pakāsento satthā āha:

752. Maddiñca puttakā disvā, dūrato sotthimāgatā,
Kandantā mabhidhāviṁsu, vacchabālāva mātaraṁ.

753. Maddī ca puttake disvā, dūrato sotthimāgate,
Vāruṇīva pavedhentī, thanadhārābhisiñcathā ti.

Tattha kandantā mabhidhāviṁsū ti kandantā abhidhāviṁsu. Vāruṇīvā ti yakkhāviṭṭhā ikkhaṇikā viya pavedhamānā thanadhārā abhisiñcathāti.

Sā kira mahāsaddena paridevitvā kampamānā visaññī hutvā dīghato pathaviyaṁ pati. Kumārā pi vegenāgantvā visaññino hutvā mātu upari yeva patiṁsu. Tasmiṁ khaṇe tassā dvīhi thanehi dve khīradhārā nikkhamitvā tesaṁ mukhe yeva pavisiṁsu. Sace kira ettako assāso nābhavissa, dve kumārā sukkhahadayā hutvā addhā nassissanti. Vessantaro pi piyaputte disvā sokaṁ sandhāretuṁ asakkonto visaññī hutvā tattheva pati. Mātāpitaro pissa visaññino hutvā tattheva patiṁsu, tathā sahajātā saṭṭhisahassā amaccā. Taṁ kāruññaṁ passantesu eko pi sakabhāvena saṇṭhātuṁ nāsakkhi. Sakalaṁ assamapadaṁ yugantavātena pamadditaṁ viya sālavanaṁ ahosi. Tasmiṁ khaṇe pabbatā nadiṁsu, mahāpathavī kam pi, mahāsamuddo saṅkhubhi, sineru girirājā onami. Cha kāmāvacaradevalokā ekakolāhalā ahesuṁ.

Sakko devarājā: “Cha khattiyā saparisā visaññino jātā, tesu eko pi uṭṭhāya kassaci sarīre udakaṁ siñcituṁ samattho nāma natthi, ahaṁ dāni imesaṁ pokkharavassaṁ vassāpessāmī” ti cintetvā chakhattiyasamāgame pokkharavassaṁ vassāpesi. Tattha ye temitukāmā, te tementi, atemitukāmānaṁ upari ekabindumattam-pi na patati, padumapattato udakaṁ viya nivattitvā gacchati. Iti pokkharavane patitaṁ vassaṁ viya taṁ vassaṁ ahosi. Cha khattiyā {6.587} assāsaṁ paṭilabhiṁsu. Mahājano tam-pi disvā: “Aho acchariyaṁ, aho abbhutaṁ evarūpe ñātisamāgame pokkharavassaṁ vassi, mahāpathavī kampī” ti acchariyaṁ pavedesi. Tamatthaṁ pakāsento satthā āha:

754. Samāgatānaṁ ñātīnaṁ, mahāghoso ajāyatha,
Pabbatā samanādiṁsu, mahī pakampitā ahu.

755. Vuṭṭhidhāraṁ pavattento, devo pāvassi tāvade,
Atha vessantaro rājā, ñātīhi samagacchatha.

756. Nattāro suṇisā putto, rājā devī ca ekato,
Yadā samāgatā āsuṁ, tadāsi lomahaṁsanaṁ.

757. Pañjalikā tassa yācanti, rodantā bherave vane,
Vessantarañca maddiñca, sabbe raṭṭhā samāgatā,
Tvaṁ nosi issaro rājā, rajjaṁ kāretha no ubho ti.

Tattha ghoso ti kāruññaghoso. Pañjalikā ti sabbe nāgarā ceva negamā ca jānapadā ca paggahitañjalikā hutvā. Tassa yācantī ti tassa pādesu patitvā roditvā kanditvā: “Deva, tvaṁ no sāmi issaro, pitā te idheva abhisiñcitvā nagaraṁ netukāmo, kulasantakaṁ setacchattaṁ paṭicchathā” ti yāciṁsu.

Chakhattiyakammavaṇṇanā niṭṭhitā

Nagarakaṇḍavaṇṇanā

Taṁ sutvā mahāsatto pitarā saddhiṁ sallapanto imaṁ gāthamāha.

758. Dhammena rajjaṁ kārentaṁ, raṭṭhā pabbājayittha maṁ,
Tvañca jānapadā ceva, negamā ca samāgatā ti.

Tato rājā puttaṁ attano dosaṁ khamāpento āha:

759. Dukkaṭañca hi no putta, bhūnahaccaṁ kataṁ mayā,
Yohaṁ sivīnaṁ vacanā, pabbājesimadūsakan-ti.

Imaṁ gāthaṁ vatvā attano dukkhaharaṇatthaṁ puttaṁ yācanto itaraṁ gāthamāha.

760. Yena kenaci vaṇṇena, pitu dukkhaṁ udabbahe,
Mātu bhaginiyā cā pi, api pāṇehi attano ti.

Tattha udabbahe ti hareyya. Api pāṇehī ti tāta puttena nāma jīvitaṁ pariccajitvā pi mātāpitūnaṁ sokadukkhaṁ haritabbaṁ, tasmā mama dosaṁ hadaye akatvā mama vacanaṁ karohi, imaṁ isiliṅgaṁ hāretvā rājavesaṁ gaṇha tātāti iminā kira naṁ adhippāyenevamāha.

Bodhisatto {6.588} rajjaṁ kāretukāmo pi: “Ettake pana akathite garukaṁ nāma na hotī” ti kathesi. Mahāsatto: “Sādhū” ti sampaṭicchi. Athassa adhivāsanaṁ viditvā sahajātā saṭṭhisahassā amaccā: “Nahānakālo mahārāja, rajojallaṁ pavāhayā” ti vadiṁsu. Atha ne mahāsatto: “Thokaṁ adhivāsethā” ti vatvā paṇṇasālaṁ pavisitvā isibhaṇḍaṁ omuñcitvā paṭisāmetvā saṅkhavaṇṇasāṭakaṁ nivāsetvā paṇṇasālato nikkhamitvā: “Idaṁ mayā nava māse aḍḍhamāsañca vasantena samaṇadhammassa kataṭṭhānaṁ, pāramīkūṭaṁ gaṇhantena mayā dānaṁ datvā mahāpathaviyā kampāpitaṭṭhānan”-ti paṇṇasālaṁ tikkhattuṁ padakkhiṇaṁ katvā pañcapatiṭṭhitena vanditvā aṭṭhāsi. Athassa kappakādayo kesamassukammādīni kariṁsu. Tamenaṁ sabbābharaṇabhūsitaṁ devarājānamiva virocamānaṁ rajje abhisiñciṁsu. Tena vuttaṁ:

761. Tato vessantaro rājā, rajojallaṁ pavāhayi,
Rajojallaṁ pavāhetvā, saṅkhavaṇṇaṁ adhārayī ti.

Tattha pavāhayī ti hāresi, hāretvā ca pana rājavesaṁ gaṇhī ti attho.

Athassa yaso mahā ahosi. Olokitaolokitaṭṭhānaṁ kampati, mukhamaṅgalikā mukhamaṅgalāni ghosayiṁsu, sabbatūriyāni paggaṇhiṁsu, mahāsamuddakucchiyaṁ meghagajjitaghoso viya tūriyaghoso ahosi. Hatthiratanaṁ alaṅkaritvā upānayiṁsu. So khaggaratanaṁ bandhitvā hatthiratanaṁ abhiruhi. Tāvadeva naṁ sahajātā saṭṭhisahassā amaccā sabbālaṅkārappaṭimaṇḍitā parivārayiṁsu, sabbakaññāyo maddidevim-pi nahāpetvā alaṅkaritvā abhisiñciṁsu. Sīse ca panassā abhisekaudakaṁ abhisiñcamānā: “Vessantaro taṁ pāletū” ti ādīni maṅgalāni vadiṁsu. Tamatthaṁ pakāsento satthā āha:

762. Sīsaṁ nhāto sucivattho, sabbābharaṇabhūsito,
Paccayaṁ nāgamāruyha, khaggaṁ bandhi parantapaṁ.

763. Tato saṭṭhisahassāni, yodhino cārudassanā,
Sahajātā pakiriṁsu, nandayantā rathesabhaṁ.

764. Tato {6.589} maddim-pi nhāpesuṁ, sivikaññā samāgatā,
Vessantaro taṁ pāletu, jālī kaṇhājinā cubho,
Atho pi taṁ mahārājā, sañjayo abhirakkhatū ti.

Tattha paccayaṁ nāgamāruyhā ti taṁ attano jātadivase uppannaṁ hatthināgaṁ. Parantapan-ti amittatāpanaṁ. Pakiriṁsū ti parivārayiṁsu. Nandayantā ti tosentā. Sivikaññā ti sivirañño pajāpatiyo sannipatitvā gandhodakena nhāpesuṁ. Jālī kaṇhājinā cubho ti ime te puttā pi mātaraṁ rakkhantūti.

765. Idañca paccayaṁ laddhā, pubbe saṁklesamattano,
Ānandiyaṁ ācariṁsu, ramaṇīye giribbaje.

766. Idañca paccayaṁ laddhā, pubbe saṁklesamattano,
Ānandi vittā sumanā, putte saṅgamma lakkhaṇā.

767. Idañca paccayaṁ laddhā, pubbe saṁklesamattano,
Ānandi vittā patītā, saha puttehi lakkhaṇā ti.

Tattha idañca paccayaṁ laddhā ti bhikkhave, vessantaro maddī ca idañca paccayaṁ laddhā imaṁ patiṭṭhaṁ labhitvā, rajje patiṭṭhahitvā ti attho. Pubbe ti ito pubbe attano vanavāsasaṁklesañca anussaritvā. Ānandiyaṁ ācariṁsu, ramaṇīye giribbaje ti ramaṇīye vaṅkagirikucchimhi: “Vessantarassa rañño āṇā” ti kañcanalatāvinaddhaṁ ānandabheriṁ carāpetvā ānandachaṇaṁ ācariṁsu. Ānandi vittā sumanā ti lakkhaṇasampannā maddī putte saṅgamma sampāpuṇitvā vittā sumanā hutvā ativiya nandī ti attho. Patītā ti somanassā hutvā.

Evaṁ patītā hutvā ca pana putte āha:

768. Ekabhattā pure āsiṁ, niccaṁ thaṇḍilasāyinī,
Iti metaṁ vataṁ āsi, tumhaṁ kāmā hi puttakā.

769. Taṁ me vataṁ samiddhajja, tumhe saṅgamma puttakā,
Mātujam-pi taṁ pāletu, pitujam-pi ca puttaka,
Atho pi taṁ mahārājā, sañjayo abhirakkhatu.

770. Yaṁ kiñcitthi kataṁ puññaṁ, mayhañceva pitucca te,
Sabbena tena kusalena, ajaro amaro bhavā ti.

Tattha tumhaṁ kāmā hi puttakā ti puttakā ahaṁ tumhākaṁ kāmā tumhe patthayamānā pure tumhesu brāhmaṇena nītesu ekabhattaṁ bhuñjitvā bhūmiyaṁ sayiṁ, iti me tumhākaṁ kāmā etaṁ vataṁ āsīti vadati. Samiddhajjā ti taṁ me vataṁ ajja samiddhaṁ. Mātujam-pi taṁ pāletu, pitujam-pi ca puttakā ti puttajāli taṁ mātujātaṁ somanassam-pi pitujātaṁ somanassam-pi pāletu, mātāpitūnaṁ santakaṁ puññaṁ taṁ pāletū ti attho. Tenevāha: “Yaṁ kiñcitthi kataṁ puññan”-ti.

Phussatī pi {6.590} devī: “Ito paṭṭhāya mama suṇhā imāneva vatthāni nivāsetu, imāni ābharaṇāni dhāretū” ti suvaṇṇasamugge pūretvā pahiṇi. Tamatthaṁ pakāsento satthā āha:

771. Kappāsikañca koseyyaṁ, khomakoṭumbarāni ca,
Sassu suṇhāya pāhesi, yehi maddī asobhatha.

772. Tato hemañca kāyūraṁ, gīveyyaṁ ratanāmayaṁ,
Sassu suṇhāya pāhesi, yehi maddī asobhatha.

773. Tato hemañca kāyūraṁ, aṅgadaṁ maṇimekhalaṁ,
Sassu suṇhāya pāhesi, yehi maddī asobhatha.

774. Uṇṇataṁ mukhaphullañca, nānāratte ca māṇike,
Sassu suṇhāya pāhesi, yehi maddī asobhatha.

775. Uggatthanaṁ giṅgamakaṁ, mekhalaṁ pāṭipādakaṁ,
Sassu suṇhāya pāhesi, yehi maddī asobhatha.

776. Suttañca suttavajjañca, upanijjhāya seyyasi,
Asobhatha rājaputtī, devakaññāva nandane.

777. Sīsaṁ nhātā sucivatthā, sabbālaṅkārabhūsitā,
Asobhatha rājaputtī, tāvatiṁseva accharā.

778. Kadalīva vātacchupitā, jātā cittalatāvane,
Antāvaraṇasampannā, rājaputtī asobhatha.

779. Sakuṇī mānusinīva, jātā cittapattā patī,
Nigrodhapakkabimboṭṭhī, rājaputtī asobhathā ti.

Tattha hemañca kāyūran-ti suvaṇṇamayaṁ vanakhajjūriphalasaṇṭhānaṁ gīvāpasādhanam-eva. Ratanamayan-ti aparam-pi ratanamayaṁ gīveyyaṁ. Aṅgadaṁ maṇimekhalan-ti aṅgadābharaṇañca maṇimayamekhalañca. Uṇṇatan-ti ekaṁ nalāṭapasādhanaṁ. Mukhaphullan-ti nalāṭante tilakamālābharaṇaṁ. Nānāratte ti nānāvaṇṇe. Māṇike ti maṇimaye. Uggatthanaṁ giṅgamakan-ti etāni pi dve ābharaṇāni. Mekhalan-ti suvaṇṇarajatamayaṁ mekhalaṁ. Pāṭipādakan-ti pādapasādhanaṁ. Suttañca suttavajjaṁ cā ti suttārūḷhañca asuttārūḷhañca pasādhanaṁ. Pāḷiyaṁ pana: “Suppañca suppavajjañcā” ti likhitaṁ. Upanijjhāya seyyasī ti etaṁ suttārūḷhañca asuttārūḷhañca ābharaṇaṁ taṁ taṁ ūnaṭṭhānaṁ oloketvā alaṅkaritvā ṭhitā seyyasī uttamarūpadharā maddī devakaññāva nandane asobhatha. Vātacchupitā ti cittalatāvane jātā vātasamphuṭṭhā suvaṇṇakadalī viya taṁ divasaṁ sā vijambhamānā asobhatha. Dantāvaraṇasampannā ti bimbaphalasadisehi rattadantāvaraṇehi samannāgatā. Sakuṇī mānusinīva, jātā cittapattā patī ti yathā mānusiyā sarīrena {6.591} jātā mānusinī nāma sakuṇī cittapattā ākāse uppatamānā pakkhe pasāretvā gacchantī sobhati, evaṁ sā rattoṭṭhatāya nigrodhapakkabimbaphalasadisaoṭṭhehi asobhatha.

Saṭṭhisahassā amaccā maddiṁ abhiruhanatthāya sabbālaṅkārappaṭimaṇḍitaṁ nātivaddhaṁ sattisarapahārakkhamaṁ ekaṁ taruṇahatthiṁ upanāmesuṁ. Tena vuttaṁ:

780. Tassā ca nāgamānesuṁ, nātivaddhaṁva kuñjaraṁ,
Sattikkhamaṁ sarakkhamaṁ, īsādantaṁ urūḷhavaṁ.

781. Sā maddī nāgamāruhi, nātivaddhaṁva kuñjaraṁ,
Sattikkhamaṁ sarakkhamaṁ, īsādantaṁ urūḷhavan-ti.

Tattha tassā cā ti bhikkhave, tassā pi maddiyā sabbālaṅkārappaṭimaṇḍitaṁ katvā nātivaddhaṁ sattisarapahārakkhamaṁ ekaṁ taruṇahatthiṁ upanesuṁ. Nāgamāruhī ti varahatthipiṭṭhiṁ abhiruhi.

Iti te ubho pi mahantena yasena khandhāvāraṁ agamaṁsu. Sañjayarājā dvādasahi akkhobhiṇīhi saddhiṁ māsamattaṁ pabbatakīḷaṁ vanakīḷaṁ kīḷi. Mahāsattassa tejena tāvamahante araññe koci vāḷamigo vā pakkhī vā kañci na viheṭhesi. Tamatthaṁ pakāsento satthā āha:

782. Sabbamhi taṁ araññamhi, yāvantettha migā ahuṁ,
Vessantarassa tejena, naññamaññaṁ viheṭhayuṁ.

783. Sabbamhi taṁ araññamhi, yāvantettha dijā ahuṁ,
Vessantarassa tejena, naññamaññaṁ viheṭheyuṁ.

784. Sabbamhi taṁ araññamhi, yāvantettha migā ahuṁ,
Ekajjhaṁ sannipātiṁsu, vessantare payātamhi,
Sivīnaṁ raṭṭhavaḍḍhane.

785. Sabbamhi taṁ araññamhi, yāvantettha dijā ahuṁ,
Ekajjhaṁ sannipātiṁsu, vessantare payātamhi,
Sivīnaṁ raṭṭhavaḍḍhane.

786. Sabbamhi taṁ araññamhi, yāvantettha migā ahuṁ,
Nāssu mañjū nikūjiṁsu, vessantare payātamhi,
Sivīnaṁ raṭṭhavaḍḍhane.

787. Sabbamhi taṁ araññamhi, yāvantettha dijā ahuṁ,
Nāssu mañjū nikūjiṁsu, vessantare payātamhi,
Sivīnaṁ raṭṭhavaḍḍhane ti.

Tattha yāvantetthā ti yāvanto ettha. Ekajjhaṁ sannipātiṁsū ti ekasmiṁ ṭhāne sannipatiṁsu, sannipatitvā ca pana: “Ito paṭṭhāya idāni amhākaṁ aññamaññaṁ lajjā vā hirottappaṁ vā saṁvaro vā na bhavissatī” ti domanassapattā ahesuṁ. Nāssu mañjū nikūjiṁsū ti mahāsattassa viyogadukkhitā madhuraṁ ravaṁ pubbe viya na raviṁsu.

Sañjayanarindo {6.592} māsamattaṁ pabbatakīḷaṁ, vanakīḷaṁ kīḷitvā senāpatiṁ pakkosāpetvā: “Tāta, ciraṁ no araññe vuttaṁ, kiṁ te mama puttassa gamanamaggo alaṅkato” ti pucchitvā: “Āma, deva, kālo vo gamanāyā” ti vutte vessantarassa ārocāpetvā senaṁ ādāya nikkhami. Vaṅkagirikucchito yāva jetuttaranagarā saṭṭhiyojanaṁ alaṅkatamaggaṁ mahāsatto mahantena parivārena saddhiṁ paṭipajji. Tamatthaṁ pakāsento satthā āha:

788. Paṭiyatto rājamaggo, vicitto pupphasanthato,
Vasi vessantaro yattha, yāvatāva jetuttarā.

789. Tato saṭṭhisahassāni, yodhino cārudassanā,
Samantā parikiriṁsu, vessantare payātamhi,
Sivīnaṁ raṭṭhavaḍḍhane.

790. Orodhā ca kumārā ca, vesiyānā ca brāhmaṇā,
Samantā parikiriṁsu, vessantare payātamhi,
Sivīnaṁ raṭṭhavaḍḍhane.

791. Hatthārohā anīkaṭṭhā, rathikā pattikārakā,
Samantā parikiriṁsu, vessantare payātamhi,
Sivīnaṁ raṭṭhavaḍḍhane.

792. Samāgatā jānapadā, negamā ca samāgatā,
Samantā parikiriṁsu, vessantare payātamhi,
Sivīnaṁ raṭṭhavaḍḍhane.

793. Karoṭiyā cammadharā, illīhatthā suvammino,
Purato paṭipajjiṁsu, vessantare payātamhi,
Sivīnaṁ raṭṭhavaḍḍhane ti.

Tattha paṭiyatto ti visākhāpuṇṇamapūjākāle viya alaṅkato. Vicitto ti kadalipuṇṇaghaṭadhajapaṭākādīhi vicitto. Pupphasanthato ti lājāpañcamakehi pupphehi santhato. Yatthā ti yasmiṁ vaṅkapabbate vessantaro vasati, tato paṭṭhāya yāva jetuttaranagarā nirantaraṁ alaṅkatappaṭiyatto va. Karoṭiyā ti sīsakaroṭīti laddhanāmāya sīse paṭimukkakaroṭikā yodhā. Cammadharā ti kaṇḍavāraṇacammadharā. Suvammino ti vicitrāhi jālikāhi suṭṭhu vammikā. Purato paṭipajjiṁsū ti mattahatthīsu pi āgacchantesu anivattino sūrayodhā rañño vessantarassa purato paṭipajjiṁsu.

Rājā saṭṭhiyojanamaggaṁ dvīhi māsehi atikkamma jetuttaranagaraṁ patto alaṅkatappaṭiyattanagaraṁ pavisitvā pāsādaṁ abhiruhi. Tamatthaṁ pakāsento satthā āha:

794. Te pāvisuṁ puraṁ rammaṁ, mahāpākāratoraṇaṁ,
Upetaṁ annapānehi, naccagītehi cūbhayaṁ.

795. Vittā jānapadā āsuṁ, negamā ca samāgatā,
Anuppatte kumāramhi, sivīnaṁ raṭṭhavaḍḍhane.

796. Celukkhepo avattittha, āgate dhanadāyake,
Nandiṁ pavesi nagare, bandhanā mokkho aghosathā ti.

Tattha {6.593} mahāpākāratoraṇan-ti mahantehi pākārehi ca toraṇehi ca samannāgataṁ. Naccagītehi cūbhayan-ti naccehi ca gītehi ca ubhayehi samannāgataṁ. Vittā ti tuṭṭhā somanassappattā. Āgate dhanadāyake ti mahājanassa dhanadāyake mahāsatte āgate. Nandiṁ pavesīti: “Vessantarassa mahārājassa āṇā” ti nagare nandibherī cari. Bandhanā mokkho aghosathā ti sabbasattānaṁ bandhanā mokkho ghosito. Antamaso biḷāraṁ upādāya vessantaramahārājā sabbasatte bandhanā vissajjāpesi.

So nagaraṁ paviṭṭhadivase yeva paccūsakāle cintesi: “Ye vibhātāya rattiyā mama āgatabhāvaṁ sutvā yācakā āgamissanti, tesāhaṁ kiṁ dassāmī” ti? Tasmiṁ khaṇe sakkassa bhavanaṁ uṇhākāraṁ dassesi. So āvajjento taṁ kāraṇaṁ ñatvā tāvadeva rājanivesanassa purimavatthuñca pacchimavatthuñca kaṭippamāṇaṁ pūrento ghanamegho viya sattaratanavassaṁ vassāpesi, sakalanagare jāṇuppamāṇaṁ vassāpesi. Punadivase mahāsatto: “Tesaṁ tesaṁ Kulānaṁ purimapacchimavatthūsu vuṭṭhadhanaṁ tesaṁ tesaññeva hotū” ti dāpetvā avasesaṁ āharāpetvā attano gehavatthusmiṁ saddhiṁ dhanena koṭṭhāgāresu okirāpetvā dānamukhe ṭhapesi. Tamatthaṁ pakāsento satthā āha:

797. Jātarūpamayaṁ vassaṁ, devo pāvassi tāvade,
Vessantare paviṭṭhamhi, sivīnaṁ raṭṭhavaḍḍhane.

798. Tato vessantaro rājā, dānaṁ datvāna khattiyo,
Kāyassa bhedā sappañño, saggaṁ so upapajjathā ti.

Tattha saggaṁ so upapajjathā ti tato cuto dutiyacittena tusitapure uppajjīti.

Nagarakaṇḍavaṇṇanā niṭṭhitā

Satthā imaṁ gāthāsahassappaṭimaṇḍitaṁ mahāvessantaradhammadesanaṁ āharitvā jātakaṁ samodhānesi: “Tadā jūjako devadatto ahosi, amittatāpanā ciñcamāṇavikā, cetaputto channo, accutatāpaso sāriputto, sakko anuruddho, sañcayanarindo suddhodanamahārājā, phussatī devī sirimahāmāyā, maddī devī rāhulamātā, jālikumāro rāhulo, kaṇhājinā uppalavaṇṇā, sesaparisā buddhaparisā, mahāvessantaro rājā pana aham-eva sammāsambuddho ahosin”-ti.

Vessantarajātakavaṇṇanā dasamā

Mahānipātavaṇṇanā niṭṭhitā

Jātaka-aṭṭhakathā samattā